Google
This is a digital copy of a book thaï was prcscrvod for générations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's bocks discoverablc online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose légal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other maiginalia présent in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we hâve taken steps to
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automatcd qucrying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use thèse files for
Personal, non-commercial purposes.
+ Refrain fivm automated querying Do nol send aulomated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine
translation, optical character récognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for thèse purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogX'S "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this project andhelping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep il légal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is légal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any spécifie use of
any spécifie book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search mcans it can bc used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders
discover the world's books while hclping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of ihis book on the web
at |http : //books . google . com/|
J ^/
►«•
/'..-
^
j .' '■ >•
600001706
• •
• ' *
HUGO GROTIUS
DE
VERITATE
RELIGIONIS CHRISTIANiE.
HUGO GROTIUS
DB
VERITATE
RELIGIONIS CHRISTIANiE
CUI ACCBS8BRE
JOANNIS CLERICI,
SBCUNDUM TBRTIAH BJUS BBGBN8I0N£M>
NOTiE,
ET LIBRI DUO,
i>S ELI6ENDA INTBR CHRISTIANOS DISSEN-
TIENTBS SENTEKTIA,
BT
CONTRA INDIFFERENTIAM RELI6I0NUM.
OXONII,
B TYPOGRAFHBO CLARBNDONI ANO.
MDCCCXX.
IJLJ^ . /-. "i
LECTORI MONITUM.
JVlULTA, quœ^in hac nova editione
praestitimas, paucis accipe, Lector béné-
vole. Grotii tibi liber exhibetur fideliter
descriptus ex editione Parisieiisi anni
1640. cui Auctor ipse praesto fuit; in
qua prima Annotationes Textui adjecit;
et post quant, in quinquennio quo ei in
lucem datœ superstes erat, alteram non
edidit. De TeoPtu, iteratis a Grotio editi-
onibus jam perpolito, ad ea quœ pp. 381
— 383. notantur hoc unum addemus;
nos Titulos Sectionum, qui a Grotio nul-
la Textus intercapedine ad exteriorem
Paginae oram sunt appositi, et justis in
locis disposuisse, et varia interpunctione^
ad Scriptoris mentem, grammatice sibi
cohaerere fecisse. In corrigendis Anno-
tationibus^ ab Auctore semel tantum edi-
a3
Yl LBCTORI MONITUM.
tis^ incredibilis fuit molestiarum 'mo-
les^ ab a1[iteactis Clerici laboribus non
multum elevata: innumeri veterum Scrip-
torum loci erant eruendi et accurate lau-*
dandi^ plurima menda tollenda^ interpre-
tationes Latinae hic illic reficiendœ. Très
quoque novas notulas scripsimus^ pp. 239,
258, 297. charactere O designatas; et
librorum laudatorum Catalbgum operi
subtexuimus. Denique Clerici libros,
juxta auctissimam eorum editionem quae
prodiit anno 1724. Hagae-Comitis, recu-
di curavimus, et ipsos a nobis in viginti
cîrciter locis castigatos. Cum vero in
Orthographia diversi abeunt Grotius et
Clericus, ille in plerisque vfwreçi'Çwv^ hic
rudioris antiquitatis amantissimus ; nos
utriusque quod est proprium servavimus,
ut in ipsa vel Romanorum Lingue suum
cuique Romano Jure tribuatur.
RICARDUS HEWITT.
Coll. Hert.
VII. Gafehda» NovemJbrist,
A.D. I8O7.
VERITATIS ET VIRTUTIS
AMANTIBUS
S. P. D.
JOANNES CLERICUS.
V OBIS solis, si verum hic dicendum sit^ quem- *
admodum omnino puto; vobis» inquam, so-
lis scriptus est et dicatus liber Summi Viri Hu-
gonis Grotii, qui Veritatem ac Virt'utem ama-
tis. Sine eo amore^ non potest placere hoc
opus, quod eo tendit ut Veritatem Ëvangeli-
cam, ab omnibus partibus ac factionibus alie-
nam, in clara luce collocet; idque eum in fi-
nem, ut Virtutem, eamque itidem Ëvangeli-
cam in animis pariât. Verum, ut vis earum pro-
be sentiatur, oportet animum antea aniare id
quod verum et rectum est; qui enim mendacii
amici sunt, et vitio addicti, non possunt ejus*
modi cognitionibus adfici. Alioquin aurei H-
belli lectio prorsus est inutilis. Estote factures
YIU BBDICATIO
Verbiy ait Jacobus Ep. cap. i. 22. et seqq. et
non auditores tantumjfaïlentes vosmet ipsos ; quia
si qm auditor est Verbi et nonfactor^ hic compa-'
rabitur tnro consideranti vuUum naiwitaiis suœ
in speculo; consideravit erdm se, et abUt, et statim
obUtus est qualis fuerit : qui autem perspexeril in
legem perfectani libertatis et permajiserit in ea,
non est auditor obliviosusfactus, sedfactor operis;
Me beaius in facto suo erit. Qui legit boc Opus
de Veritate Religionis Christianœy ejusque dog-
mata et prœcepta perspexit, nec tamen melior
fit; is in détériore statu est, quam si numquam
legisset. Eo enim non spectat ut nos tantum
doctiores, sed potissimum ut meliores faciat.
Ëpictetus, Stoicœ seetœ decus, homini qui se
in Philosophia profecisse putabat, cupiebatque
ab Epicteto interrogari de doctrina qusB erat
in Libro Chrysippi de Adpetitu, ut videret
quam adteote eum librum legisset, hoc re-
sponsum dédit : Mancipium^ non id quœro ; sed
quomodo persequaris et Jugias ; (bon a ac mala ;)
quomodo adpetas atque averseris ; quomodo res
adgrediaris; ut adsentiaris et teprœpares; natu-
rœne convenienterj an contra: si eonvementer
quidemy ostende mihiy et dicam te prqficej'e ; sin
minuSy disçede. Dissert. lib. i. c. 4. Sic et
CLERICI. ix
quUquis legerit hoc Grotii opus^ et quse ei
suDt ad calcem adjecta^ meliorque foetus fue-
rit^ îs demum profecisse jure censebitur ; sin
vero maneat in pravis habitibus doctrinœ Ëvan-
gelicœ hie traditœ contrariis, nihil profecisse
merito judicabitur, et indignus qui talia lege-
ret; quœ non tantum eo spectant ut doctiores
ab eorum lectione homines abeant, sed potissi-
mum ut meliores fiant atque ad ultimum usque
halitum maneant. Quod Lectoribus nostris, non
secus ac mihi^ opto et voveo. Valete.
Dabam Amstehdamif Calendis Marins Anm a
C. N. MDCCXXIV.
!
LECTORI
s. p. D.
JOANNES CLERICUS.
VyEPËRAT Bibliôpbla consilium de recuden-
do hoc opère Grotiano^ cum eum monui multa
et gravia esse menda, in prioribus editionibus -
relicta^ prœsertim in testimoniis Veterum ; qu8B
e re ejus erat emendari : et paucula, non sine
fructu, in Notis addi posse; nec fore ingra-
tura aut inutile Lectori, si subjungeretur li-
bellas, quo ostenderetur ubi inveniatur quam
purissima Christiana illa Religio^ cujus verita-
tem demonstravit vir summus. Ille vero con-
tinuo me orare^ ut hoc in ejus gratiam prœ-
stare vellem; quod, et pro observantia qua
Grotii ipemoriam colo, et propter rei utilita-
tem, non illibenter suscepi. Quomodo autem
prœstiterim, tui erit, Lector Candide, ju-
diciî. Permulta vitia Typothetarum emenda-
vi ; pluraqu^ forte emendassem, si potuissein
/
Xll PR^FATIO
otnnia loca invenire. Notulas perbreves ad-
didi; quod satis uberes jam essent subjectœ^
nec plures postulare a me res îpsa videretur.
£as a Grotianis nomen meum distingue!. De-
nique libellum Grotianis adjeci^ de eligenda
inter dissentientes Christianos sententia Eccle-
siaque; in quo spero me nihil prœter mentem
magni viri^ aut certe prœter veritatem protu-
lisse. Argumentis usus sum^ quœ cuivis paullo
prudentiori probarentur^ facilibus^ nec longe ac-
cersitis; atque ita statui gerere se in hoc ne-
gotio Christianos oportere^ quemadmodum in
gravissîmis vitœ negotiis prudentissimi quique
sese gerere soient. Abstinui ab omni acriore
controversia, dictisque quibusvis acerbioribus ;
quse abesse debent ab omnibus nostris de Reli-
<<;^iohe judiciis, si modo per adversarios liceat.
Stylo simplici, nec calamistris uUis inusto, ani-
' mi mei sensa exposui ; prout in re tam séria
fieri oporTere censebam, ubi pondus argumen-
torum, non lenocinia verborum quaeruntur. Qua
in re, Grotium meum sum imitatus ; et imita-
buntur, ut puto, quicumque serio et animo ar-
gument! gravîtate perculso de ejusmodi rébus
scribere adgredientur.
Dum autem hœc meditarer, misit ad me Ht-
teras eas, quas ad calcem videbis, Amplissimus
juxta ac Doctissimus vir, et cujus singulari hu-
manitati multum debeo, a Serenîssima Magnae
Britanniœ Regina ad Regiam Celsitudinem Se-
CLERici. xiii
reniss. Etruriae Magni Ducis extra ordioem
missus. Eas^ cum bona ejus venia^ commo-
dum edi posse ad finem hujus voluminis judi-
cavi, ut liqueret quid Grotius de Ecclesia An-
glicana senserit; quœ quidem gratias ei habe-
bit, ringentibus licet nonnullis bominibus, qui ^;
puguantia inter se dogmata, Socinianismum^
Papismum, imo et Atheismum, longe doctissîmo
et religiosissimo viro objiciunt 3 ne, ut opinor,
immortalia ejus Scripta legantur, quibus inania
eorum dogoiata funditus evertuntur. Qua in
re, ut in multis aliis siniilibus, frustra aliorum
luminibus ofBcere adhuc conati sunt. Sed iis
Deus ignoscat, (aliud enim nihil imprecor,) et
meliores eorum animis cogitationes injiciat;
ita ut Veritatis et Pacis amore omnes tandem
conjungamur, et in unum ovile sub uno pas*
tore Christo conveniamus ! Hoc te etiam, Op-
TiME Lector, vovere et exoptare nobiscum de-
cet : et sic tibi sane Deus, tuisque omnibus ad-
sit ; prout rem, qua licebit, promovebis et omni
ope adjuvabis ! Vale.
Dabam jimstelodami, Calendis Martiis Arvm
MDCCIX.
EIDEM S. D. J. C.
lis, quse ante octo annos dicebam, nihil est
quod nunc adjiciam; nisi me, in hac secunda
mea Grotii Editione, aliquot Notulas addidisse,
b
' - i
XIV tkJefatio clerici.
et plura menda e Veterum testimo'niis sustu-
lisse. Vale.
Dabam Jmstelodamiy Calendis Juniis Anni
MDCCXVII.
Idem de hac tertia etiam intellectum vc*
lim: oui etiam addidi Libellum^ quo eorum
sententiam oppugnavi, qui perinde esse putant
in quacumque Christiana secta vivant. Vale.
Ibidemy Calendis Martiis Anni mdccxxiv.
NOBILISSIMO AMPLISSIMOQUE DOMINO,
D. HIERONYMO BIGNONIO,
ADVOCATO REGIO
IN SUMMO AUDITORIO PARISIENSI^
HUGO GROTIUS.
Vir Nobilissime et Atnplissime,
Jl ECCEM in Justitiam îpsam, si tempora ci
în augustissimo loco exercendae débita alio di-
vertam. Sed audacem me facit Religionis Chris-
tianae tutela, pars Justitiœ tuique muneris ma-
gna. Neque Justitia sinit^ ut accessio hœc ad
quenquam prius perveniat, quam ad eum^ ex
cujus Domine magnam tituli superbiam liber
prœfert. Non dicam me partem poscere de
otio tuo, quod tibi tam late diffusa muneris
functio non concedit. Sed cum occupatis pro
otio sit negotiorum mutatio, rogo ut forenses
curas harum chartarum lectione distipguas. Ne
sic quidem longe abibis ab actibus solitis. Au-
b2
[ xvîîî ]
Pag.
XV. Item es Mosis veradtate et antiquitate, 95
XVI. Et es teêtimomis exiraneorumy 27
XVII. Prohaiur idem, quod supra, ex prœdictionihus, . 77
Et argumenUa aliis, 79
XVIU, Solvitur ol^ectio, quod miracula nuuc non conspici-
antur, 81
XIX. Et quod tania êit scelerum Hcentia, 8S
XX. Ita ut aœpe opprinuaUur boni, 84
XXI. Retorquetur hoc ipsum, ad probandum anhnos super"
esse corporibus, ibrd.
XXIL Quod Cfmjbrmatur tradiiione, 85
XXIII. Et quidem tali, eut nulla ratio repugnef, 88
XXrV. Multœ faveant, 9>
XXV. Unde consequitur,Jtnem hominis essefelidtatem post
hanc vitmn, 92
XXVI. Ad quant comparandam indaganda est veraReligio, ibid.
LIBER SECUNDUS.
I. Ut probetur Htulum verœ Religionis competere Christi-
ana% ReKgioni, 95
Ostenditur Jesum visisse, ibid,*
II. Item eundem marte ignominiosa affectvgm, 97
III. Et tamen post mortem atbïratum, etiam a viris sapien^ ■
tibus, 98
IV. Ostenditur ^us adorationis causam aRam esse non po'
tuisse, quam miracula ab ipso édita, ibid»
V. Atque hœc nùractUa non naturoH efficadœ, neque diabo-
licof potentùB ascribenda; sed onrnino a solo Deo
profecta esse, 100
VI. Probat auctor, de ^sius Jesu resmrectione constare
testimoniisjlde dignis, - 103
VIL Solvit olffectionem sumptam ab eo, quod resurrectio vi~
deatuT impossibiUs, 107
VIII. Docet, resurrectione Jesu posita, evinci dogmatis vc
ritatem, 109
IX. Ostenditur Ckristianamreligionemprdestare aliis omnilMs, 110
[ xîx ]
X. Idque a prœmii pnpotiti exceilentia, ' 110
XI. {Hic solvitur obiter objjectio mde êumpta, quati dtuolw
ta corpora resHtui nequeunt,) 115
XII. A prœceptorum esinUa aanctitate; circa Dei cuitum, 1 19
XIII. Circa officia humanitatis qwtproximo debemus etiam
lœHy 193
XIV. Circa maris et feminœ conjunctionem,, 197
XV. Circa tuum bonorum tempweUium,. 131
XVI. Circa ju^urandum, 133
XVII. Circa facta alia, 134
XVIII. Occurritur objectitmi sumptœ ex controverMiê, put
sunt inter Christianos, 13C
XIX. Probatur porro prœstantia religionia CMstiatup ex
prœatantia ipsius Magistri, 136
XX. Ex admirabili propagatione ht^us religion»», 141
XXI. Prœcipue si consideretur infirmiias ae simplicitas
eorum, qui enm prirnis temporibus docuerunt, 145
XXII. Et maxima impedimenta, quœ homines retrahereni
ab ea ainplectenda, oui a profitenda déterrèrent, 147
XXIII. Obiter respondetur his, qui plura aut vaiidiora ar-
gumenta retpdrunt^ 150
LIBER TERTIUS.
I. ASSERITUR auctoritaê Ubrorum Novi Fœderis, 1 53
II. Docetur libros, qui nomina prœscripta habent, eorum
esse quorum nmnen prœferunt, 1 54
m. De libris olim dubiiatis sublatam esse dubitationem, 155
IV. Libris sine nomine constare auctoritatem e qualitate
scriptorurn, 1 56^
V. Probatur hos scriptores vera scripsisse; quia noHtiam
habebant eorum, quœ scribehant, 157
VI. Et quia mentiri nolebant, 159
^I. Astruitur quoque inde scriptoribus Jides, quod miraculis
illustres /uerint, ]60
VIII. Et in écriptis eorum mulia sint, quœ eventus compro-
bavit divinitus revelata esscy L&3k
[ w ]
ne 7\em etiam ex cwra ptam éecébai ^ Dto tuêcipi, ne
falta saipta sulfficerenÉur, 164
X. Solvitur olffectio, quod mulii lihri a quibusdam rejecti
Jkerint, ibid.
XI. RefutatuT oljectio; quasi his libris contineantur impos-
sibilia, 168
XII. ^ut a ratione cUssona, ibid.
XIII. Solvitur oljectio illa, quod his libris quœdam in ter se
repugnantia contineantur f 1 70
XIV. Solvitur alia ex testimoniis extrinsecis: ubi ostendUur
ea magis essepro his libris, 1 73
XV. Denique solvitur illa de immutata scriptura, 1 74
XVI. Probaiur denique auctoritas Ubrorum Veteris Fœderis, 1 7S
LIBER QUARTUS.
I. REFUTANTURspeciaUterreligiones aChristianadis-
crepantesy 195
îh'Acprimumquidem Paganismus, Ostetiditurquewmmtan'
tum esse Deum: Mentes vero creatas bonas esse, aut
malas: bonas non colendas, nisi ad prœscriptum
sumnU Dei, 196
m. Probatur malos spiritus a Paganis adoratos, et quam id
sit indignum, .198
IV. IHsputatur contra cultum exhibitum hominibus vita
functis, tfi Pëganismo, SOI
V. Contra cultum astrorum, et elementwum, 209
VI. Contra cukum brutorum animantiuni, 803
VII. Denique contra cultum earum rerum, quœ substantifs
non suntf 305
VIII . Solvitur ol^ecHo Paganorum, swmpta a miraculis
apud ipsoSy 207
TXi, Et ab oraculiSf ^ 211
X. Rtyicitwr Paganica reUgio ex eo, quod sponte defeeerit,
sùnul ac kumana auxilia dejiierunt, 2 1 .S
XI. Respondetur iis, qui ortus et interitus religionis astro"
rum efficaciœ ascribunt, 2 1 6
C «i ]
Pas*
XII. Denifue attefuktur prœcipua ChrisHanœ religionit pro»
bari a safrienUbu» Paganùfwm: aCj si quid est in ea
difficile credOu, paria apud Pagvnos reperiri, 9 1 9
LIBER QUINTUS.
I- JuDAISMUS re/utatur, ««7
II. Ostenditur Judœos dehere miracula Jesu habere pro tuf-
ficienter probatis, 228
m. SolvituTi ptod objiciunt miracula hœc/acta ope dœmo"
num, 280
IV. Aut vi vocum, 291
V. Ostenditur divina fuisse Jesu miracula; quod is docuerit
cultum uniusDei, qui mundi opifex est, 232
VI. Solvitur o^ectio sumpta ex discrepantia, quœ est tn-
ter legemMosis et Jesu: ostenditurque aliam per-
fectiorem dari potuisse lege Mosis, 233
VII. j4b Jesu in terris observatam fuisse legem Mosis; et
nulla alia prœcepta postea fuisse abolita nisi ea, quœ
intrinsecam boniiatem non hàbebant, 236
VIII. Ea fuisse Sacrificia, quœ nunquam perse Deo placu-
erant, t40
IX. Item ciborum discrimen, 245
X. Et dierum, 251
XI. ^c circumcisionem extemam, 254
XII. Et tamen in Ms quoque tolerandis faciles fuisse Apo-
stolos jesu, 256
XIII. Argumentum sumitur contra Judœos ex eo, quod in
amfesso sit promissum eximium Messiam, ibid.
XIV. Osteftditur eumjam venisse ex prœsignificatione teni'
poris, 257
XV. (^Solvitur id quod objiciunt, dilatum adventum ob pec
catapopuli,) 261
XVI. Item ex statu prœsenti Judœorum collato cum his
quœ lex promittit, 263
XVII. Probatur Jesum esse Messiam, ex his quœ de Messia -
prœdicta fuere, ^^G
[ »" ]
Pag.
XVIII. SolvitUT idy guod dkwUur quârdam non impleta, 269
XIX. liem quod opponitur de kumiU statu et morte Jesuy 271
XX. Et quasi viri probi fiiennt, qui eum morti tradiderunt, 276'
XXI» Respondetur ad olfjectionemy plures Deos a Ckristia-
fus coliy 279
XXII. Item kumanam naiuram ad«rwri, 283
XXIII. ^bsohttio kujus partis, cum preàbus pro Judœis, 285
LIBER SEXTUS.
1»ReFUTATUR Makumetismus, et hreviter ejus origo
indicatur, 287
II. Evertuntur Jundamenta ^usdem Mahumetismi, quod
non liceat ihi in reUgionem inquirere, 292
III. Agitur adversus MahumetistaSy ex libris sacris He^
brœorum et Ckristianorum ; probaturque eos non
esse corruptos, 293
IV. Comparatur Mahumetes cum Chris to, 296
V. Itemfactautriusque, 297
VI. Illi etiamy qui primi uiramque religionem receperunt, 298
VII. Modi itidemy quibus les utraque propagata est, ibid.
VIII. Denique prœcepta inter sey SOI
IX. Solvitur idy quod objiciunt Mahumetistœ de DdJUvOy 302
X. Recensentur àbsurda phtrima ex libris Mahumetistidsy 303
XI. Peroratio totius Operis attexitur ad Christianosy qui ex
occasione antedictorum officii sui admonentur, 304
[ xxiii ]
J. C. LIBER
De eligenda inter dissentientes Christianos
Sententia.
I. Ctu^RENDUM uhi sit vera CkrisH doctrinoy 313
II. lis adJuerendumy qui Chriatianorum nomine dignissimi
suntf 317
III. Càristianorum nomine dignissimos esse, quipurissimepro'
Jitefttur docfrinam, cujus veritatem probavit Grotius, 320
IV. J)e consensu et dissensu C^risHanorum, 3SS
V. Unde Christianœ Rehgionis cognitUmem haurire oporteaty 397
VI. AUud Ckristianis non imponendum, prœter id quod ex
N, T, hmirire possuntf 399
VII. De conservatione docirinœ Christianœy 332
\1II. CStr Deus inter Christianos dissidia et errores nasci
passus sitf 334
IX. Quinam purissime profiteantur Evangehufny 338
X. Cum iis £ucAaristiam celebrandam, 339
XI. De Disciplina Ecclesiastica, 343
XII. A Cfrotio magno in pretio habitam antiquam DisdpU'
naniy sed sine aiterius damnatione, 345
XIII. Paréenesis ad dissentientes Christianos, ne capitaulla
doctrine, prœter ea pue quivis in Novo Testamento
videty suntqwe semper crédita, a se invicem exigant, 347
EJUSDEM LIBER
Contra Indifferentiam Religionum.
I. JlMARI oportere Feritatem, prœsertim in relus magn
tnomenti, 35 1
II. Nihil esse majoris momenti quam Religionem, 853
m. Jndijff'erentiafntêseillicitamyUgilmsdivinisei kumamSi S5«
"' - [ xxiv ]
Pag.
IV. Non facile éUssentientes danmetndos, quasi reos erroris,
aut cultus illiciiif cutn guibus aedus œtema consistere
non posait ; adeo ut nemo eorum, qui eos adfiùttunt,
misericordiam a Deo consequi posait : nec tamen /as
esse profiteri nos credere quod non credimus, aut/a"
cere quod damnamus, 361
V. Deo gratum esse passe erranteniy atque ex errore de-
HnqueyUem ; simulatorem non poasç, 865
HUGO GROTIUS
DB
VERITATE
RELIGIONIS CHRISTIAN-ffi,
AD VIRUM AMFLI88IMUM
HIERONYMUM BIGNONIUM,
Advocatum Regium in summo Auditorio Parisiensi.
LIBER PRIMÛS.
§• I. Occasio Operis.
Qu^RERE identidem e^ me soles^ vir et
de patria tua^ et de literis^ et, si id adjici pâte-
ris^ de me quoque optime mérite^ Hisront-
UE BieNONi, quod argumentum ait eorum
librorum, quos pro religione Chrâtiana patrisB
meœ sennone scripsi. Neque id quœrere te
miror. Non eniln ignoras^ ut qui omcia legi
digna, et quidem tanto cum judicio legeri^ .
quantum excolumnt Jstam materiam philoio*- rt^U
B
^^'
2 H. GROTIUS DB VERITATB
phica subtilitate ^ Rœmundus Sebundus^ dla-
logorum varietate Ludovicus Vives^ maxima
autem tum erudîtione tam fsicundia vestras
Mornaeus. Quam ob causam videri potest ma-
gis ex usu fuisse alicujas illorum in sermonem
popularem versio^ quam inchoatio novi operis.
Sed quid aliî haç de ire judicaturi sint^ nescio :
te quidem tam benigno ac facili judice^ fa«
cile spero me posse absolvi, si dicam^ me, lectis
non illis tantum, sed et Judseorum pro Judaica
vetere, et Christianorum pro Chrjstîana reli-
gione scriptis, utî voluisse meo qualicUnque
judicio, et animo dare negatam, cum id scri-
berem, corpori libertatem. Existimabam e-
nim pro veritate iion nisi veritate certandum,
et quidem tali, quam ipse animo approbarem :
frustra enim daturum me operam, ut persuade-
rem aliis quœ non ante mihi persuasîssem. Ita-
que selegi ex veterîbus ac novis quœ mihi se
probabant maxime, omissis argumentis quse
parum mihi ponderis habere videbantur, et
^anctoritate eorum librorum, quos subdititios
essé aut certo seiçbam, aut merito suspicabar.
Quibus autem ip^ assentiebar, ea et ordine
certo disposui, et exposui quam potui maxime
* RatHundua Sebunéua, &c.] tamén ezemplo rao excitavit
JBtate Grotiiy hi ennt potiaBt- GiiytitUy quem reoentbres sont
mi ea de re scriptores ; sed a imitet^^ «t interdum etiam ex-
Chotil ftvo iimunittrî scripto- pUanitlt. Qoâre prima tam
r^ Anglice pnqiertmi et Gai- pne et tam neoesanris scrip-
lioe, de veritate religionis tionls gloria ad eum redwidat.
duiétiaiuBr teripienrat ; quos Ckricus,
RBUG. CHRIST. LIB, !• 3
populariter^ et versibus inclusi quo rectius mé-
morise mandarentur, Propositum enim mihi
erat omnibus quidem civibus meis, sed prœci-
pue navigantibus, operam Davare utilem; ut
in longo illo marino otio impenderent potius
tempus^ quam^ quod nimium multi faciunt,
fallerent. Itaque sumpto exordio a laude nos-
trœ génois quœ navigandi solertia cœteras fa-
cile vincat^ excitavi eos, ut hac arte, tanquam
divino beneficio^ non ad suum tantam quœ-
stami sed et ad verœ^ hoc est, Christianœ reli-
gionis propagationem uterentun Neque e-
nim déesse materiam, cum per longinqua iti-
nereL passim incurrerent aut in Paganos, ut in
Sina et Guinea; aut in Mahumetistas, ut sub '
imperio Turcœ, Persœ, et Pœnorum ; tum vero
Jodœos, et ipsos jam Christianismi professos
hostes, disperso» per maximas partes terrarum
orbis ; neque déesse impios, qui abditum metu
venenum ex occasione apud simplices prodant :
adversum quœ mala optare me, ut recte armati
sint nostrates ; et qui ingenio prœstant incum-
bant pro virili revinceudis erroribus, cœteri
saltem id caveant, ne ab aliis vincantur.
§. II. Deum esse^
Ac primo qoidem libro, ut ostendam non
esse rem inanem religionem, ab ejus funda-
mento ordior ; quod est, Numen esse aliquod.
Id autem probare sic aggredior, Res aliquas
b2
y/
4 H. GROTIUS DB VBRITATB
esse quœ esse cœperint, sensu ipso et confessio-
ne omnium constat. Eœ aatem res sibi non
fuerunt causa ut essent: nam quod non est
agere non potest; nec ipsa res esse potuit^ an-
tequam esset. Sequitur igitur^ ut aliunde ha-
buerint sui originem : quod non tantum de
iliis rebus^ quas ipsi aut conspicimus aut con-
speximus^ fatendum est; sed et de lis, unde
illœ ortum habent : ^ donec tandem ad aliquam
causam perveniamus^ quœ esse nunquam coe-
perit; quseque sit^ ut loqui solemus^ non con-
tingenter, sed necessario. Hoc autem, quale-
cunque tandem sit, (de quo mox agemus,) id
ipsum est, quod Numinis aut Dei voce signifi-
catur. Âlterum argumentum, quo probamus
Numen esse aliquod, sumitur a manifestissimo
consensu omnium gentium, apud qaas ratio et
boni mores non plane extincta sunt inducta fe-
ritate. Naib, eum quœ ex hominum arbitratu
veniunt nec eadem sint apud omnes, et saepe
mutentur ; hœc autem notio nusqaam non re-
periatur, neque temporum vicissitudine mute-
tur; {^ quod ipsi etiam Aristoteli notatum, ho-
*» Donec tandem, &c.] Quia qu» esse cœpenmt, ac proînde
dari non potest progressus, ut eas per se exstifissey seu e ni-
loquontor, m h^imium, £st lûlo produsse; quod est absur-
enim causa aliqna prixna eo- dum. CUricus.
Tom qui£ cœpenmt, aut nul- ^ Q^od ipri, &c.] Metaphys.
lat si qusB ait prima causa, lib. xi. (al. xît.) cap. viii. fin.
Deus est : si ulla prima causa Ubi, memoratis fabulis de
esse negetur, oportebit nullam Diis, ita loquitur : *n.9 ît vtg
esse onmino causam rerum x^V^'^ '^^^^ XélUi fUH9 ^
RELIG* CHRIST. LIB. I. 5
mini ad talia minime credulo;) omnino eau-
3am 6jus aliquam dari convenit, qu» se ad
omne genus hmmtnum extehdat: quse alia esse ra*-.
non potesty quam aut oracalum Dei ipsius^ aat
traditio qu» a primis homani generis parenti-
bus manant: quonun prias si admittimus^
constat de quo qoœritar: sin posterius; nnlla
sane ratio assignari poterit idonea, cur primos
illos parentes credamus fidsum aliquod in re
momenti maximi ad omnes posteros prodidisse.
Accedit quod^ sive olim cognitas sive nuper re* ' '
pertas orbîs partes spect^nus, ubi modo, ut /
diximus, aliquid est humanitatis, exerît se /-/^^
hœc notitia; tum apud gentes sapientia aut
ingenio valentes, -tum apud stupidiores alias;
quarum nec illas omnes deoipi potuisse^ nec
bas reperisse quo alii alios deciperent, uUo
pacto credibile est. Nec est quod opponat
hic quisquam paucos in multis sœculis, qui
Deum esse aut non crederent^ aut non credere
se profiterentur. Nam et paucitas ipsa, et
quod statim intellectis argumentis rejecta imi-
versim est eorum opinio^ ostendit, non prove-
w^Srm^ tn OM^f tfêfTê ràf mat quod prhman fmt^ quod
w^mrmt mirùtt ^nu^ ^tUtt à* Deos esse puiarent prinuu «ud-
rdsi 9§fuwtt*f ^, MMT» T$ i7- êtofUias, dmne dicta existhnet^
-mtXXàuif iiS^i^Sntf H$ <*^ cty ut credièUe est, sapius tn-
^m m wh Imdrtit nm tix^nt »ai venta quoad licuit omni arte et
fiXê0»fmg tmi wdXn ^^m^êfâi' fbUoeopkia et iterwn deperditOy
mtt 4 tmAtêh ràg ii^f UtiMw, kaâceillontinopi$tione9, quasi re^
eùf AiA/>w»» m^t^Sâv^mt fA^ ttquiaSf ad hmc tempara sarva*
Xt» ri w¥9\ quorum êi quit, Hs^ taa/vit»e» Clericiit«
Itectfsw fiicÊiu% hoc tot k tum 9^
bS
6 H. GROTIUS DB VERITATB
nire hoc ex usa recte rationis^ qaœ hominibus
communîs est; sed aut ex studio novitatis^
quali tenebatur qui nivem atram esse eonten-
debat; aut ex mente corrupta, sicut vitiato
palato res^ non ut sunt, ita sapiunt : prœsertim
cum et historiœ et alla scripta doceant, quo
quîsque fuit probior, eo diiigentius ab ipso
custoditam de Deo notitiam. Atque adeo a
pravo ingenio eorum maxime^ quorum interest
ne quis sit Deus^ id est, humanarum actionum
judex, venire hanc a tam recepta antiquitus
sententia discessionem, vel hinc apparet, quod,
quîcquid illi ponunt, sive generum successio-
nem absque uUo primordio, sive atomorum
concursum, sive aliud quidvis ; ^ id non mino-
res^ si non majores habere difficultates, neque
eo quod receptum est magis esse credibile,
cuivis ad rem mediocriter attendent! satis ap-
, paret. Quod enim obtendunt nonnuUi, quia
' non Videant Deum, eo se nec credejre; si quid
vident, satis vident, quam hoc sit homine in-
dignum, qui modo mentem habere se credat,
quam nec ipsam videt. Nec^ si capere Dei
* Id non tHÙwreSy &o.] Po- sant apertis repugnantiis, ut
tuisset Grotius fine nlla terne- xnulti, a tempore Grotii, ad-
ritate dicere, multo minores coratius demonstranint ; inter
esse dilBcultates in eonuv sen- quos suo merito eminet "nr
tentiis, qui volant mundum doctissimus Rodolfiis Codwor^
«Btemum esse semperque fuisse thus, in opère Ânglico de Sye-
qualis est, vel aponte sua e ni- temate Intellectuali Umversi-
bi}o prodiisse, vel atomorum tatis Rerum : suntque^ etiaxn
fortuito concursu esse confiar alii ptœstantissimi Theolc^ e%
tum : qii9 senteatiae plens Pbysici Ân^li. Çlericus^
RBLIG. CHRIST. LIB, I. 7
oaturam nostro ingenio non possumus, ideo ta-
lem esse naturam negandum est. Est enim id
inferioris cujasque proprium^ ut quse se supe-
riora atque excellentiora sunt capere non pos-
ait» Ne bestifie quidem quid homo sit capiunt *,
multoque minus sciunt, qua ratione homines
respublicas instituant ac regant^ astrorum cur-
sus metiantur, mare navigent. Hœc enim omnia
ipsarum captum superant. Atqùe ex hoc ipso '
homo^ quippe supra bestias nobilitate naturœ
constitutttS;, idque non a sese, inferre débet id^
a qoo superior bestiis est constitutus^ non mi-
nus sese esse superius^ quam ipse sit bestiis;
ideoque esse aliquam naturam^ quae, utpote ex-
celientior^ sui captus modum excédât.
<^*' '' ''1*5- ni. Jimm e&se mrnm.
Ëvicto Numen esse aliquod, restât ad Attri-
buta ejus veniamus; quorum primum hoc oc-
currit, non plures esse Deos, sed unum Deum.
Hoc inde colligitur^ quod Deus, ut supra jam
dictum est, est id, quod est necessario, sive per
se : necessario autem sive per se quidque est,
non qua in génère consideratur, sed qua actu
est : ^ actu autem sunt res singulœ. Quod si
plures Deos ponas, jam in singulis nihil inve-
ntas car necessario sint: nihilque cur magis
duo quam très, aut decem quam quinque cre-
* Aetm amiem mnt reê Hngu- Ideoque hoc argumentum o*
iét,"] Sed ret plures singulœ mitti forte, sine bonœ causse
Ptttt individntt plures natur». detrimento> potuit. Clerkut.
< I •
8 H. <^ROTIUS J>B VERITATB
dantur. Adde quod multiplicatio rerum sin->
gularium coDgenerum est ex causarum fœcuo*
ditate ; pro qua plures ipsœ res enascuntur^ aut
pauciores. Dei autem nec origo, nec caus^
ulla est« Tum vero in singulis diversiâ sunt
quœdam proprietates singulares^ quibus inter
se discrimiDentur; quas in Deo^ qui natura est
neoessaria;» ponere non est necessarium* Neque
vero usquam signa deprehendas Dearum plu-
rium. Nam tota hœc universitas unum facit
Qiundum : in eo ^unum pulcherrimum^ sol : in
homine etiam unoquoque unum imperat, mens.
Prœterea^ si duo essent, aut plures dii^ libère
agentes et volentes, possent contraria velle:
impediretur autem alter ab altero^ quo minus
quod vellet ef&ceret: impediri autem posse
Deo indignum est.
§. IV. In Deo esse omnem perfecHonem :
Ut cœtera Dei attributa noscamus^ omne id,
quod perfectionis nomine intelligi solet, (uta-
mur nune sane hoc vocabulo^- quando aliud
lingua Latina non suppeditat; Grœcum est re-
kairviçy) in Deo esse, hinc intelligitur : quod
qufficunque est perfectio in rebuS;, ea aut cœ-
périt, aut non cœperît. Quœ non cœpit, Dei
4est : quœ coepit, necesse est habuerit unde in-
•
f Urnm pulcherrimumf w/.] inoolis : sicot aliis Torjticibiis
Certe yortieis hojus nostri, ut centra illa igne% qiite êteUat
more hodiemo loquar, solaris Tocamus, Ckrkus»
RBLIG. CHRIST. LIB. I. 9
ciperet. £t^ cum a nihilo nihil fiât eorum
qu» sunt^ sequitur, ut qufie in efiectis apparent
perfectiones in causa fuerint^ ut secundum eas
causa efficere aliquid possit; et proinde omnes
in prima causa. Neque prima causa uUa per-
fectione postea orbari potuit: non aliunde^
quia quod seternum est ab aliis rébus non pen-
det^ neque quicquam ab illarum actione pati-
tar : neque vero a se^ quia natura omnis suam
perfectionem appétit.
§• V. Et quidem ir^finitam.
Addendum est, esse bas perfectiones in Dec
modo infinito: quia attributum cujusque fini*
tur, aut quia causa, per quam existit, tantum,
nec plus ei communicavit; aut quiaipsa tan-
tum, nec amplius capiebat. Deo autem nuUa
natura quicquam sui communicat: nec ipse
aliunde capit quicquam, existens, ut ante dixi-
mus, per se, sive necessario.
§• VI. Deum esse œtemumj omnipotentenif
ommscientemj omnino honum*
Cum vero apertissimum sit perfectiora dici
ea, quœ vivunt, iis, quœ non vivunt; quœ
agendi . pollentiam habent, iis, qufB non ha-
bent; quœ intelligunt, non inteliigentibus ;
quœ bona sunt, his, quœ minus sunt talia ; se-
quitar ex his, quœ modo diximus, hœc omnia
attributa Deo convenire, et quidem infinité.
10 H. GROTIUS DB VERXTATB
Itaque esse eum vite infinitœ, id est^ œterDum^
pollen tiœ immeosae, id est^ omnipotentem, sic
et omniscientem^ et ommno sine ulla exception
ne bonum.
§• VII. Deum esse catisam ommum.
Qufecunque autem subsistant a Deo ex*
istendi habere originem^ connexum est fais,
quœ ante diximus, Conclusimus enim^ id^
quod per se sive necessario est^ unum esse*
Unde séquitur^ ut alia omnia sint orta ab ali-
quo diverso a seipsis. Quœ autem aliunde orta
6unt;, ea omnia in se, aut in causis suis, orta esse
«b eo quod ortum nunquam est, id est, a Deo,
jam ante vidimus* Neque ratio tantum, sed
ipse id quodammodo sensus evincit. Nam, si
humani coporis admirabilem constructionem
intus extraque conspîeimus, et ut omnia ibi,
etiam minima, suos usus habeant, nuUo studio,
nulla industria parentum, arte vero tanta, ut
philosophorum ac medicorum prsBstantissimi
nunquam eam satis possint admirari, ostendit
hoc, opificem naturœ esse mentem excellentis-
simam : qua de re videri potest s Galenus, prse-
sertim qua parte oculi et manus usum exami**
nat. Imo et mutorum animantîum corpora id
ff Gttlenus] De Uâu Partium, hœc adcuratius multi tecentio-
lîb. iii. cap. 10. locus lectu res in Anglia Physici et Hieo^
dignissimus, at prolixior quam logi exposuerunt. Clericiu,
qui Jnic traoiferri qaea^ Std
RSLI6. CHRIST. LIB. I. 11
loquuntur. Non enim ex vi materise^ sed ad
finem certam collocatœ ac figuratœ sunt eo-
rum partes. Neque animaDtium tantum^ sed
et plantanim et herbarum ; ut a philosophis
accurate notatum est. Idem egregie ^ Strabo
notavit in aquarum positu, quœ^ si materiflB
qualitatem respicias^ mediie esse debuerunt in-
ter terram atque aêrem ; cum nunc terris inter-
fasœ sint^ nimirum^ ut terrse fœcunditati ho-
minomque vitœ nihil obstaret. Ob finem au-
tem agere non est nisi intelligentis naturse.
Neque vero singula tantum ad peculiarem
suum finem ordinantur^ sed et ad communem
Universi ; ut apparet in aqua^ î quœ contra na-
^ Strabo notavU] Locus est ficii providenUa muUas in terra
libro xvii. ubi, cum distinxisset extantiasy depressûmesque, ut lue
opéra ^^wsf naturœ, id est» çuidem redperent aquam aut
materÛBi et w^^w/etg, id est» phtrbnam ^jua partem, qua oo
i&uirue prcvideniùe, addit, p. adtaretur quod suh ea est terrœ ;
810. A. éd. Lut. Par. 1680. per iUaa t/ero atioUeret ee terra,
lkX*f ir»tih ^ 7» trt^xurau ri ac tub se aquas occultaret, nisi
v2m^, i» tn y tviM^cv \£ov ù 2y- quatemu eœ ipsœ humano gene^
^ÇÊfVêg, àxxà XHf'^'^y é ^'*' ^f ^9 T*^ ^*^ inservittnt, am-
if4$9, ^ ir»\>Mg Mmàiff»ê9 Çêt^ maUbus planHsque estent usui,
rif, lflr«iViy ^•xj^s if rf yfi Obserranmt boc inter He-
WêXXMf, g tiirê^f àv i» m$ bneos Rabbi Jnda Levita, et
fà* àtrtJimfiÇdn^Bm ro tfùfi.9Kt Abenesdra : inter Christianos
n g ri flrxl«ff I3w^, àtrâxpvTr»f vero Chrysostomns ad pop.
rn9 ^ «Avif yH^ U aTg V 2|/- Antiochenum de StatuiSjHom.
X^f riif yîh àirê*fyvr9^av vft iz. t. 6, p^/tiSS. init. éd. Eton.
iavrn ri tittf, wXn* tm XÇ^ 1619,
^iféêi rf àfi^ttmtf ylnt Mai ' Qfue contra naturanî] H«c
rtits tn^ avri ^moss ««) Çor»7f» babet vir summns ex Feripa-
Sed, cam cbrctan terram situs sit tetica pbilosopbia, qpm aquam
aquœ naimatts, homo autemnon meta Tacui per antÛas adscen-
sa animai aqaaHaan, sed par^ dere stataebat ; qnod pondère
Hm terrestre, partim aXremn, aëris fieri jam omnibus oon-
mmlt i squ e partàus htcis capas, stat. Sed in graTitate, qnem-
12 H. GROTIUS DB VERITATE
•
turam sibi propriam sursum movetur, ne inani
interposito hiet Universi compages^ ita facta
ut contÎDua partium cohcesione semet sustineaté
Finis autem hic universalis intendi^ et vis ad
eum finem inseri rébus non potuit^ nisi ab in-
tellectu^ oui subesset hoc Uqiversutn- Quin
et bestianim nonnuUœ actus exercent ita ordi-
natos atque directos^ ut omnino eos appareat a
ratione aliqua proficisci : quod in formicis et
apibus maxime apparet ; sed et in aliis quibus-
dam, qusB ante omne experimentum aut noci-
tura fugiunt^ aut profutura quserunt. Non ip-
sis inesse vim hoc aut inveniendi aut dijudican-
di inde apparet, qubd semper agunt consimi-
liter^ et ad alia neutiquam graviora nihil va-
lent : quare ^ ab extrinseca Vatione ipsas aut
dirigente, aut efficaciam suam ipsis imprimen-
te, necesse est ista proficisci : quœ quidem ratio
non aliud est, quam quod Deus vocatur. Jam
admodum a Eecentioribus ex- ribus brutoram. Nam brota
plicatur, non minus ordo uni- machinas esse mère corporeas,
Yersi et Conditoris sapientia e- quod voluit Ren. Cartesius,
lucent. Clericus, nemo» ut puto, serio credidit.
^ mb estrinseca ratione] Imo Sed quid fit, inquies, lis ani-
▼ero fiunt ab ipsa anima Bru- mabus, cum Imita moriim-
torum, quœ eatenus fiacta est tur? Idrero nescia; nec prop-
rationis particeps, q^ talia fa- terea minus verum, iis ani-
œre possint, non alia. Alio- mas inesse. Non necesse est
qui Deus ipse in iis vice ani- nos omnia scire, nec propter-
m» ageret, quod yix persua- ea neganda snnt ea, quorum
derî adcuiatius philosophanti rationem reddere non possu-
possit. Nihil vetat sentien- mus. Tenendai nint ea de
tium et intelligentium natu- quibus constat, atque squo a-
nurum plures esse ordines, nimo sunt ignoranda qua sci-
quorom infimi sint in corpo- re non possumns. CleAut*
UCUO. CHRIST. UB. I. 13
veto cœlestia quoque sidéra, et, quse in iis
mixime eminent, sol et luna, cursus agunt ita
attemperatos ad terrarum fœcunditatem, et
animantium Taletudinem, ut ne excogitari qui*
dem aptios quicquam possit. Nam, cum alio-
qui multo simplicior fuisset per œquatorem
motio, aliam illis attributam videmus per ob-
liquum drcnlum, quo ad plura terrarum spatia
bénéficia ipsorum pertingerent. Sicuti vero
terrarum usas pênes animantia est, it^ animan-
tium cœterorum pênes hominem maxime, qui
yiolentissima queeque exuperantii ibgenii sibi
subjicit : ' unde Mundum hominis causa fac^
tum etiam Stoici colligebant. Cum vero eo
usque vis bominis non possit pertingere, ut et
cœlestia lumina sibi servire cogat, nec illa ultro
se homini mancipasse credenda sint; sequitur,
ut superior quœdam sit mens, cujus imperio
pulcherrima illa corpora homini tanto infra
posito opéras perpétuas prsBstentx quœ ipsa
mens non alia est, quam opif^ siderum atque
univerti. "^ Motus autem siderum, °qui ec-
^ Umle Mimèkim kcmitU» ctm* moreri statuas, res sub aliis
M fttchim «Ham SUdd coiUge* nominibus eodem redibit.
htaU.'] Docei Ckero de Officiis, » Qui eccenirici, &c.] £i
i. 7. et 4e NuÉura Deorom, ii. vulgari hsc OMnia> ut et se*
69. quentia nonnulla, opinione ;
"> MÊêm mUem êédenÊm, qui qam jam explosa. Sed non
eceen M e i yrf f u g epiqfckd tU» minus divins potentiœ effica-
csMlter.] Tractât docte hoc ar^ cia cernitur in constantibus
gumentnm Maimonides, Duc- ilKs motibns Planetarum pa-
tore Dnlritantiumf parte ii. c. rabolicis circa Solem> per flui*
t4. Qmoé n tamun peipetoo dissimum ▼ortiueni i ita ut nec
14 H. GROnUS DB. VERITATE
centrici quique epicyclici dîcantur, inaDife9te
ostendunt non vim materiie^ sed libère agentis
ordinationem. Idem testantar astrorum alii ex
hae^ alii ex altéra eœli parte positus, terrarum-
qne ac marium taiià inœqiialis forma. Née
alio referri potest, qùod sidéra in hanc magis^
quam in illam partem eunt. Ipsa vero mundi
figura perfectissima, rotunda sciticet^ et partes
ejtis in cœli quasi sinu conclusse atque ordine
admirabili di^positœ, satis loquuntur^ non casu
hsBC confluxisse, sed ab intellectu, et quidem
excellentissimo esse constîtuta. Nam quis ad-
eo stultns est^ ut a casu aliquid tam accuratum
expectet; quasi credat^ casu lapides et ligna
^ in domus speciem coalitura^ aut ex jactis
forte literis extiturum poëma: cum et qui fi-
guras geometricas in littore viderat, hominis
se dixerit videre vestigia, satis perspiciens a
casu talia proficisci non potuisse ? Prseterea non
ab setemo extitisse hominum genus, sed a cer*
to tempore communem stirpi sumpsisse origi-
nem^ evincupt inter alia P artium progressus^ et
accédant umquam, nec rece- de Anima, sectione xxjc. In-
dant, plosquam soient, a cen- veniums aut€maplidonmescom''
trQ, semperqne pari obliqni- mentariosetiamkêHiumaruman'-
tate Solis squatorem secent. tiquitaium^ paulaHm humanum
Clericus, genus exuberaue, &c. Et nua :
, y^^ In domus tpedem."] Aut Ipse orbia t» pron^i» est cuUwr
^jDAyisy aut iMilistœ. m <&'e» et mstructiot pristmo,
V Artwm progrestusy et tn- Duo iiœc argumenta Aristote-
cmUœ olim teme, qudf hàbitari lis sententisB^ qiue nunquam
postea corpcnifi/.] Tertallianus ocq»isse vult.genu» humaniun,
ex historiis boc tractât, libro anotoritatem apud Uitorianim
KBLÏG. CHRIST. UB. I.
15
incult» olim terrœ, quœ babitari postea cœpe-
ruât, quod et insulamm senno testatur pro-
peritog ademenmt, etiam apud
Epicoreos. Lncrêthis, ▼. 895.
Pr^ereOf ù mtUafidi geni'
taUt origo
TeTfttnCM et CŒMf KW/ptftptt
œttmafiurey
CuTf suprtt helhtm TTiebàmm
eifimera Trtff<»f
Non aUaa aUiquoquere» ce-
ehtefêPùeim?
Quo toi fttcta vMm totiet
ceddere: nec tuguam
JBtemit/imuefMomimentiain'
sUaJhrent/
Verumy ut opbnory habet novi"
Pthm tmmmiy reeemque
Natura ett mundi, neque piir
dtfii txotéUF cepit.
4^mmre eHam quœdam mmc
wrtet expotimUtary
Nimc eHam migescunt, «nomt
mddUa namgU» tmU
MuUa, modo orgamci meticot
ptpanêre fomorei,
et ffout ibi seqauntar plunu
VirgiliiH, Etiloga vi. 88.
ti l Us esordia jnimis
O mnia, et ipae tener Mundi
cùncvtvtHt onns*
Idem, Georgicon i. 188.
Ut variaa uêu$ medUandù ex-
/ tundertt artes ~
Pàuiatimy et mUds frumtnH
fuœrt^ret kerbamy
JBt sékeiguemê aiê^rutumex'
ctukret ignetn.
J\mc ahtoe prwuanyhwii ten^
mte camatas:
NmtUm tumsteiUê numéros et
naimna/ècit,
PtAadoMf Hyadoêf ckwmnque
Lifcaonis Arcton,
7Vm taquets captare feroM ei
fàUerevisco '^'
Inoentunt, et magnos canibut
circumdoft salius :
Atque tUkss Imtum/undàjam
verberat amnem
Alta petensy pelagoque tdius
trahit buoÂda Umu
7\anferririgor atque or f^utte
lamina serres y ^ ^. '
{NamprwUcuneisscindebant
fissUe lignum^)
lion vark\ venere sortes,
Homtius, lib. i. tatyra iii. 99.
Cum prorepserunt prknis om-
maUa terris^
Jliutum et turpe pecus, glam^
dem atque cuÙUa propter^
Ungmbus et pugniSy deinjus'
tibus, atque ita porro
JPugnabant armis quœ post
/abricaverat usus :
Donec verba, quibus voces
sensusque notarent,
Nominaque kwenere: dekint
absistere belb,
Oppida ceepenmi munire, et
ponere leges.
Ne quis /iar esset, neu latro,
neuquis adulter,
Plinius, Ûbro tertio Naturalis
Historiae circa initium : Quare
sic ac&pi veUm, ut sicut vùhta
fama sua nominal quaUa fuere
primordio ante uUas resgestasp
nuncupenha\ Idem robora Her-
cynia Mundo congenita dixit,
Ub. xvi. S. Et in pteno, cunc'
to mortaUum generi minorem in-
dice fieri menauram observatum
ait, libro vii. 16. Seneca a-
pud Lactantium, iii. 16. 14.
Nondum sunt mille anni, es quo
initia sapientise nota sunt, Ta-
c2
16 H. GROriUS DB VBRITATB
fectas a terris adjacentibus. Tam vero insti-
tuta quœdam ita homioibus communia, ut non
citus> Annalium iii. S6. Vc eandem artem sepius mven-
iMstiuiimmorialiuintmUamtbuc tam cofraptamque. libro va'-
ntala lUnêmef sine pretioy sceU- ton iii. capite ultimo de Gè-
re, toque sine peena àut coerci- neratione ammantium, sic lo«
tionibus agebâmt: nequepramiis «initar : Asi ^ wt^ rir rSft iv»
opuseratfCmnkbnestasuoptein- ^çmtm j^ rtr^Vâ^v yiA^tms
genio petereniur; et, tUri nihil iwêkà^ rit dv, f7«n^ ïyVyvêni
conira nurem eMpereni, nihUper :arâTt ynytntt, &0in^ çûai rtni,
metumvetabaniwr, Atypaetquam )m r^m* yttif^m r*» ?rf^«y*
exui stqualitaSf et pro modestia n yitç t*t r»MXii««f rmtrm^ivit
ajc pudore mnbUi» et vis tnce^ r« w^tÊmy n i( mv». Quare et
débat f prwenere dominsitioneSf de hemiman oc quaànqieditm or^
fnukôs^pÊtaptâdpopÊsIêteetemum tu non aksmrde qtds eot^fidat, si
numsere. Quidam sisttim, aut^ olim ex terra ediU smU^ id Ato^
postquamregumpertœsumyleges rum modtrum mUero evenisfe;
maiuenmi, Hm primo rwBbus oui ut vernmuli primum esis-
homimsin ammis simfâiees erant, terent, mU ui es ovit ederemtur.
Neqnc Tero non aUis tantom, Utnunque hune modum cum
seâ nec plene ûbi ipsi proba- expUcaaset, addit hri fàf h,
Tît AiistotelM illam soam, de tTri^ n» rtg à^x^ m ytnnug
hominnm génère nimquam wi^i rûs {««y» wSXêyst htM
cœpto etlt| v«'«d<riy» Haesi- rérâiv iTmm m M^9f funfin
tanter enim compluribus in Quare, si fuod initéum existe»"
lods ea de re loquitur, ut no- di animaiHus fuit, id aUero de
tatum Mosi Maimonidœ, Doc- duobusistismf9diseoniigisse,ma''
toris Dubitantium parte ii. in nifestum esi. Idem ArUtoteles,
pndoqnio. Libri secundi de Topicoram lib. i. cap. 9. *£f i
Cœlo capite primo, init. ejus, Tik w^AjÎ/k«t« ^ S* ïmfriêi »/*
qnod ipse hac in re ponit, eut m cuXkÊyiVft^" [mw^t yà^
WifHfy persuasismem esse dicit ; txu, urirt^»» ërm t^" * ^X
non àutem dicit ètrS^u^*, de* èrut^ 2mb «^ wf^ uftfêrifup w
monsttaiionem, £et vevo ejnt* mm kiyns wt^tés*) usù wt/i it
dem Plii}osopbi dictimis libro Xj»yw9 fui tjcf^f •^^^'^ /tty»"
iii. de Anina, cap. S. )i|j| Xm, ;^«Xi«'«y tiifum tlmi ri
IViT»! urititf Opimonem se^pàr %tà vi àwtOhmt, §!êf, wirifs» S
iur persuamo, PisBcipuum au- »i^fus kt^Hf n S' uni yùç rd
tem ejus argumentam est ex rumSru ^imi^mf if th» Quœ^
absnido coutnui» tententi» : stiones sunt, de guibus et in ai-
ea antem poaebat non creatum teram partem est ratiocinari :
cœjum et umirertum, icd ge- ubi nempe disputmi poiest, res
neraium; quod est iwvfarsf. sic se habeai, an, aUier, quia in
Libro xi* Metaphya^corum» uêramquepartemarguoteniaim^
cap. Tiii. fin. Tcri^mile ait probabitia. Tum etiam de qui-*
EBUO. CHRIST. UB. !• 17
tam natarsB instinctui, aut évident! rationis
collectioni^ quam perpetuœ et vix paucis m
locis per malitiain aut calamitatem interruptœ
traditioni accepta ferri debeant: qualis olim
fuit victimanim in sacris mactatio^ et nune /
qnoqae pador drca res Veneris* nuptianim so
lennia, et inoestorom faga.^ ^ A -frlA^^P-^
. ;^'--'
§. VIIL Ad cbjectionem de maU causa.
Neque ab eo, quod . diximos^ dimovere nos
débet, quod mala multa evenire cernimus;
quorum ridetur origo Deo ascribi non posse,
ut qui perfectissime^ sicut ante dictum est, bo-
nus sit. Nam, cum diximus Deum omnium
esse causam, addidimus, eorum quœ vere snb-
sistunt: nibil enim prohibet, quominus ipsa,
qo» subsistunt, deinde caus» sint accidentium
qoorundam; quales sunt açtiones. Deus bo-
minem, et mentes sublimiores homine creavit
cum agendi libertate ; quœ agendi libertas vi-
itu cerH afiquid mm habemust prhtsdifptttanHÊimnufmentareo
fakif CÊÊm rea ijttœ wint graueê^ te espenderinma, Merito igi-
OMMVy cmr ne vei sic se re» ho" tnr Tatianusy $. 99. ubi eau-
bere pro eerto habeaiury nom in- na afi«rt cnr sacrn Scriptum
«eaèmct: ut an ab œtemo tU credat, etiam hanc non ta*
MunéuBf an non: namtaliaso' cuit, rns rtf warrig xrun^uig
Imt venire in diêfutatUmenu r« ibHaTm.Xnwêf^ comprehensu
De eadem re idem dissereni, facile ilktd, quod tradunt de U*
libro u de ocbIo, c^». 10. init. nivern ku^ fabricatione. Su-
ifm 7k »êà fimXXêf âf tJn tttr» me de Platone Mundi origi--
rd /mXJUmm X«;^S^inr^«u, «*(«- nemjidête attquam : ab Aristo-
ÊummeUi rà rSh dft^seCtiTifrm» tele non eue gemtum: et habe-
A«y«f ^j Mm mftt tr n, Sic et cre- bis ipsam Judsorum Christian
dibUioÊra enmt quœ dicentur, ri norumque lententianu
c3
18 H« GAÛtiUS ]>B VBRITATB
tiosa non est^ sed 4 potest saa vi aliquid vitio*
sum prodacere. Et hajas quidem generis m»-
lis, qu» moraliter mala dicuntur^ omnino
Deum ascribere auctorem nefas est. At sunt
qfom alio sensu dicuntur mala, quia ceit» per-
son» doloris aut damni aflPerant aliquid: qnm
a Deo proficisci, puta ad emendationem homi-
nisy aat etiam in pœnam delicto responden-
tem, nihil vetat; cum in eo nihil sit, qupd
bonitati repugnet: imo sœpe bœc ab ipsa bo-
nitate proficiscantur, sicut a bono medicp in-
gratmn saporî pharmacum. —' '' ■ \ ''" ^
§• IX« Gm^a éao prtnc^ncu
Rejicienda antem hic obiter eorum senten*
lia, qai ^ duo principia agentia, alteram bo-
Dum, altemm malum, posuerunt. Ex duobos
enim pugnantibus inter se destructio sequi po*
test, ordinata constructio non potest. Neqae
4 Potmt ma vi, &c*] Pnevi- numantia antevertere ; <iuia ea
dit quidem etiam Dew fore potest, cum viram erit, per
tit natune libene libertate sua totam cternitatem emendare,
abnterentur, indeque multa ib modb, qui non nisi bonita-
mala et ph^nca et monlia ex- ti cjus oo&TenientiMimi esse
<Hritiira ; lôîBilo secius abusnm p088uiit> quamvis eos nondom
ttlum conseeltriaqoe ^us pati reTelarit. Qaa de re muHa
'î&aluit, quam naturas liberta*- nuper Gallieo sermone scripsi*
"te praesditas non ereareé Qnid mus, contra Manicheorum
ita ? Quia» cum natura libéra personatum patronum Pet.
sit pnestantiasima creatura, Baelium. Clericut»
qusque summam Opificis po^ * Ihio prine^rià] RespitàitTe*
tentiam quam masdme osten* teres Zoroastris discipukw et
dat, Deus nolnit incosmioda Mantcbsos. Cierictts,
ex natune mutabilitate pitH
RSLIO. CHRIST. LIB. I. 19
▼ero sicut aliquod est per se bonam^ ita iliquod
esse per se et omni modo màlam potest : cum
malum defectas sit qaidam^ qui esse nequit^
nisi in re existetite: ipsum autem existere -
jam 'boni est aliquid.
§.X. Umcersuma Deoregi:
Dei autem providentift régi hoc universum
iode apparet^ qood non tantum homines, quip-
pe intellectu praditi^ sed et aves,feraB^ quadru-
pèdes^ quibus aliquid est quasi Wce inteliectu"^^ /
curam habent eorum^ quse a se producta sunt.
Ou» pcrfectio, cum pars sit bonitatis^ a Deo
removenda non est; eoque magis^ qubd sit
ipse et omniscius^ et omnipotens; ita ut non
possit non cognoscere ea quas aguntur aut
agenda suot^ eaque ipse temperare ac dirîgere
fadllime possit: quo et illud pertinet, quod
supra jam diximus, de motu rerum contra na-
toram propriam ob finem universalem.
§• XI. Etiam subhnaria:
Multum autem errare eos^ qui providentiam
hanc ^ cœli orbibus includunt, tum ex ratione
jam allata et ad res omnes conditas vim suam
• Bmi aUquid] Sed af^îtiir fuit lententia Ariitotelis. Vide
kie de bono monli, non de Phitardram de placitis Pliilo-
Phjfico, quaKt ett eiditentia. aophornm, lib. xi. cap. S. et
Pneititiiaet htc rattioeliiatioiie Atticnm tpnd Eusebinm de
•bttinere. CleHeui^ "'^■' Pnep. Erangelica, lib. xr. c.
« Cmtt orMMy &c] Hnc 5. init. Ckrkut.
\L ■*
/ »
t /■-
20 H. GROnUS DB VERITATB
./ ; .
fy^^f!r-=^'Jférente ftpparet; tum inde etiam^ quod as-
t^rum cursus, ut Philosophorum potissimi ag-
noscunt, et experientia satis demonstrat, ordi-
pati sint .^ ad ^ usum hominum. iËquum au-
tem est, ut magis curetur id cujus gratta est
aliud, quam quod in usum alterius compara-
tum est.
Etiam singularia.
Neque minus falluntur, ^ qui universalia àb
eo curari volunt, non et. singularia. Nam^ si
i|;norari a Deo singularia volunt, quod quidam
profitentur, ne se ipse quidem Deus. agnoscet.
Neque vero infinita erit scientia, quod jam
ante conclusimus, si ad singula non extenditur.
Quod $i et illa cognoscit Deus, quidni et cu-
ret? prœsertim cum et singula, qua singula
sunt, ordinentur ad finem certum tum pecnlia*
rem, tum universalem; et ipsa rerum gênera,
quœ a Deo conservari illi ipsi auctores agnos-
cunt, non subsistant nisi in singulis, ita ut, si
« M usum hommum] Si non incideret in domnm omnibus
hominum solorum, (cum no- necessariis instructam, nec e-
bis non cpnstet nullas alias am tamen in gratiam ullius
esse intelligentes natiiras in a- hominis, qui solus ea firui po-
liis PlanetM,) certe partim et test, instrnctam putaret. Cie-
quatenus iis utimur, sine ul- ricus.
lius alius creatune injuria. ^ Qui umoersaUay Sec"] £a
Cum sole carere nequeamus, fiiit sententia Stoicoram; de
propter nos esse, creatum me- qua ride Arrianeas Dissertatio-
rito contendimus: nisi, quod nés Epicteti, lib. i. cap. 12. et
i^urdum esset, nos a casu Just. Lipsium in Physiol. Stoi*
qu9 necessaria nobis sunt ac- ca, lib. i. diss^ U. Ckricus^ .
cepiste fingamus} ut si quis
RBUG. CHRIST. LIB. I. 21
sinj^a perire possint abdicata a divina provi»
dentiai possint et ipsa gênera. •
§. XII. Probainr id ex conservaiione
Imperiorum;
Providentiœ diviDœ circa res hominum non
levé argumentum et Philosophi et Historici
agnoscunt^ in conservatione renimpublicarom :
primum nniversim^ quod nbiconqne Xordo ille
regendi parendique receptus est^ manet sem-
per: deinde sœpe etiam specialiter, in longa
duratione linjns ant illins formsB imperii per ,
milita MBcnla, ut regii apud Âssyrios^ iËgyp-«;
tios^ FhLDcqs; optimatum apud Venetos.
Quanquam enim humana sapientia aliquid in
hoc potest ; tamen, si recte consideretur roui-
titndo malorum hominum^ et quœ estrinsecui
Qocere possint, et agnatœ quasi rébus vicissitu* >
dinei^ non videtur tâm diu imperium aliquod
posse snbsistere, nisi peculiari quadam Divini
Numinis cura; qu» evidentius etiam spectatur^
'abi Deo visum est mutare imperia. Nam
qoibus ille tum ad eam rem tanquam sibi des-
tinatam instrumentis utitur, (puta Cyro^ A-
y Oréo iUe regetuUy ftc.] tine quibui nuD» ett, nec este
Q«ia une co SooctM Huma- potest Societas. Cterkut,
M iMNi eonttat, nec tine 80- * UH Deo vltum ut nmtare
detste Qciias Hnmanom oon- imperUi,'j lAcretiiu ipse, t.
■enrtri potett. Unde oolligera 19S8 :
cft, » Pnmdentift Dirin* ho- Utque aêeo ret humtauu vim
Binet oreatM» ut in Societate ûbdUa fitœdtm
merent, legîbnsqae nterentory Obterii*
22 H. GROTIU8 DB VERITATB
lexandro, Cœsare dictatore, apud Tartaroè
& Cingi^ ^ apud Sinenses Namcaa^) his omnia,
etiam quae ab humana prudentia non pendent,
fluunt supra votum^ magis quam fert solita ca-
sibus humanis varietas: quse tanta eventuum
similitudo^ et ad certum finem quasi conspira-
tion indicium est providœ directionis. Nam in
aléa Venerium aliquoties jacere casus. esse po-
test: at centies si quis eundem jaciat, nemo
erit qui non hoc ab arte aliqua dicat profi-
cisci.
§.XIII. Ex fniracuUs :
At certissimum divinœ providentias testimo*
nium prsebent miracula, et prœdictiones quss
in historiis extant. Referuntur quidem muHa
id genus fabulosa : sed quœ testes sui temporis
idoneos habuerunt^ id est, taies quorum née
judiciùm nec fides laboret, rejicienda non
sunt, quasi omnino talia fieri non possint*
Nam, cum Deus sit omniscius et omnipotent^
quid est cur non possit aut quod scit signifi- ]
care, aut quod vult agere; etiam extra com- "!
muném naturie ordinem, quippe a se constitu- : •
• Cmgi] Vkletur intelligere tetis anno 1710. édita, df i
Gengbiz-Caiiy qui ex Tartaria riau, ^
Orientali oitiu, ac urbe Cara- ^ Apud Sinenses Namcaa^ {
£arom, non tantum Tarta- Suo jure nominari hic poa* i;
riam» sed et septemtrionalem cit Pèruani imperii inchoator \
Sinam Indiamque subegit. Ab Mancacaputus. [Vide Gani- i<
eo drti Mogolenses Reges, et lazzum de la Vega, in Incft» j
Tartariœ Minoris Principes. rumHistoria. C/.] ^
Hujus vita Gallice exftat. Lu- -^
RBLIO. CHRIST. LIB. I. 23
tam^ et sibi opificii jure subjectum ? Quod si
qois dicat^ talia quœdam etiam a mentibus
Deo inferioribus potuisse proficisci^ concedi sa-
ne potest : sed hoc ipsum viam stroit^ ut faci-
lius de Deo idem credatur : tum vero et quod
lu» mentes taie faciunt, Deus aut per ipsas fa-
ceie, aut sapienter permittere censendus est;
cam in regnis bene constitutis nihil fieri soleat
extra communes leges^ nisi summi rectoris ar-
bitiatu*
§• XIV. Prœserthn autem apud Judœos; quibus
fides astruiiur ex duratione ReligioniSj
Miracula autem aliqua rêvera aliquando esse
CDDspecta, etiamsi de aliarum historiarum fide
dnbitari possit^ vel sola Judaica religio facile
erincat; quae jampridem omnibus humanis
luiliis destituta, imo contemptui ac derisui
oqpotita, per omnes ferme mundi plagas ^ in
• Jm hm e diem perdttraf\ He- aunt a PerHcis Regibus ac Sa-
■kni de Jndaeis, qui ante trapisy non posaunt a senteniia
*'*T"'" tempora fùere: Tm- deduci, sedpro ea palam omnes
l^fÊ», mml umnig JMéâfns vfr« cntciahts sœvissimasqne mortes
■» Arwyisriimv ^ r«v iir«f i- subeunt^ nec adduci possuni tU
i^dav» «nivvwvy »ai Wftw^ktt" patria mstituta abdicent. Lo-
■pytiKi wXXdmsf vira rif TLi^- cum nobis servavit Josephus,
mm fim^tXiên tuû Xar^enrM, contra Apionem primo, §. SS.
é ïimvrmê furtiiruf^tîftu «^ et ex eodem Hecataeo exem-
^wf y àXXà yiyvftwftiwf iri- plum addit Alexandri tempo-
d fftfm ^ mî»Uu$ ^ âmwrtts Tum, cum ad reparandum Be-
mmidtmt ^tsiXtr» fra»TM» «fr«v- 1i templum Judœi milites ope-
«fifiy fUl A^fuvêi rk irâr^t». ram suam constanter nega-
ÇbvTy qtum^uam et maletUctis runt. Bene autem, libro con-
iyctf mieni a tdcMs advenis^ tra Apionem altero, §. 30. et
pr, et U^fÊtriose sœpe tractoH seqq. ottendH Josephus, hinc
24 H. GAOTIUS DB VBRITATE
hune diem perdarat ; cum ^ religiones alisB^
omnes (excepta Christiana^ qua Jodaic» quasi
perfectio est) aut evanuerint, sîmulatque sub*
KO-' L.> ducta est ipsis vis atque auctoritas imperan*
tium, ut Paganicse omnes ; aut eadem imperii
vi adhuc perpetuo sustententur, ut Mabume-i
tismus. Qnod si quœratur, quœ sit causa cur
/ Juduca rdigio in Hebrseorum omnium ani*
, ixios tantas egerit radiées^ ut evelli nequeat;
V /'. ^ '' ' ' tniUa poterit alia afferri aut fingi, quam quod
qui nune sunt a suis parentibus^ ut illi rursum a
suis^ atque ita porro, donec ad eos veniatur qui
Mosis ac Josuffî setate vixerunt^ ^certa ac con-
stanti traditione acceperint ea miracula, qu»
tum alias^ tum maxime in ipso iEgyptiexitu^ at-
que itinere^ et in Cananaeœ ingressu contige-
apparere fiimam Judsorum Porphyrins tradidit, libro de
ab antiquo persuasionem de non eden^ uûiualibiis se-
Deo legum tuarum auctore, cundo, |. 61, et quarto |. 11.
quod non, ut cseteri populi, et seqq. ubi et Antiochi men-
mutare quicquam in illis legi- tio, et inter Judcos speciâtim
bus ausi timt unquam, ne conitaati» Esseooram.
tune quidem cum in exiliis * ReUgitmea aHm omne8\ Imo
longinquisy sub exterorum Re- et leges etiam ill« laudatissi-
gum imperio, omni génère et me Ljcurgi: qnod et José-
minarum et blandimentorum phus, contra Apionem U. 31.
tentarentur* Addendum bis notavit, et Theodoretna, Tbe-
Taciti illud» Hist. T. 5. de pro- r^». Serm. ix. pp. 195, 18<>«
selytis: Dranagresn in morem éd. Sylburg. 1599*
eorum idem usurpant ; nec quic- • Certu ac constanH tradiH^
quam priua imbuuntur^ quam ncy &c.] Cui fidem babemns ;
contemnere Deos; exuere par quia Deo tanti erat oofadeiè'
triami parentes, Uberosy Jralres Religionem, in qua unum
wiia habere» Nempe, prae Dei Deum omnium Cre^torem, et
lege : quod immerito culpat quidem spiritualem este, ènm-
homo irreligiosus. Vide et qué^ solum colendum docebâ-
quie de Judseomm constantia tur. Clericus.
ftSUG. CHRIST. LIB. I. 25
XBQt; quommque ipsi illi progenitores eoram
testet dbeMttt. Neque vero CFedifaile est^ alio-
qui Sfin potiùsse ul' ingénu satis contamaeis po-
polus kgem totritibus onerosftm in se sascipe-
let: aat «t hottnnes sftpîentes^ ex multis, qnœ
reperire humana ratio poterat^ notis religionis^
circumcinaDem eligerent ; quœ et ^soscipi sine
dolore gravi nequiret^ £f et ab. externis omnibus
deriderétor^ nec quicquam haberet, quo se
commendare posset> extra Deum auctorem.
§• XV. Mosis veracitate et antiqidtatey
Mosis quoque scriptis, quibus illa miracula
memoriie prodita sunt^ fidem maximam conci-
liât^ non tantum quod Dei oraculo ipsum com-
mendatuiB ac populo praefectum perpétua in-
ter Hebrœos fama semper constitit ; sed et quod
nec soœ gloriœ nec suorum commodis eum
studuisse satis appareat, cum et peccata sua,
qo» dissimulare poterat, ipse tradiderit, et regni
sacerdotiique dignitatem aliis assignaverit^ sua
posteritate in Levitarum plebem redacta: quœ.
omnia satis ostendunt, nihil ei causas fuisse cur
mentiretur: sicut nec fucata aut illecebrosa
utitnr oratione, (qualis mendacio fidem impe-
^SuK^ihÊe dohre gravi ne- t Et ab extemis omnibus de»
JMirrt] Mirà ;ç«Aiir£v kkyfl^U rideretur] Idem Philo, p. 625.
^cumgraiMUsdoloribusfnc' A. irfiyfMt yt^ftivof iraçà
^ ait Phîlo de Circnmci- iroXkMs. Hinc Jud«i curti,
ûoiie, p. 695. B. ed. Col. Al- verpi, recutiti apud Poetas.
feb. 1618.
26 H. 6ROTIUS DB VEEITATB
trare solet^) sed. simplici et conveniente rei
ingenio. Accedit indubitata scriptonu|^ Mosis
antiquitas, cui nuUum aliud scriptoni posait .
contendere: cujus argumentum et hoc est,
quod Grœci, unde omnis ad alias gentes fljoxit
eruditio^ ^ literas se aliunde accepisse fatentor;
^ Literas se aliunde accepisse y^tt/j^utrtKk ^ç5irê9 rtltf 'Iv^mm;
fatentur] Herodotus, Terpsi- ira^tàSHtt, ^ ira^' *Iv^«4«y 0«im-
chore, §. Inii. "lêtnf iret^etketfio*- xas iraçmXafitsf, Mosemprimum
r^s 2'^«;t? ^'t^k 1^* ^tifitutf fuisse sapUsUumyatpteabeoia"
rk yfùififutra, fitraffuéfii^awrig tam Uteraiuram JudœiSy quœ ab
0*^1»» ûjjyety i;^^w»T0* ;^çuifinôt JutUeis ad Phcenices penenerit.
2ïi^ùiTt^af{(u^^i^^rolUu4ôft^i' Nimirum lingua yetus eadem
^1», ùray»yo¥Tvf Ommxmv îg rtiv Jiidséis qus PhœmcibiUy sut
*E\kaiâ) ^âtftKnt» MtttXnff^eu, certe paululum dirersa. Lu-
loneSjçmu^PAœnicibus literas cianus in AlexandfOy §. 18.
didicissent, usi eis sunt cum im- *0 h ^muis rtwetf itwnfM»t ^3ty-
mutatUme quadam: 0t cum usu yafuvâgf mm yivotrr iv *Efifium
pro/essi sunt (ut œquum erat, ^ ^otfstutf, Loquébatur is ver-
cum eaa Phcenices in Graciam ha qwedam ignota, quoHa tint
attulissent) quod literœ Ulœ Hébraica aut Phsmkia, Chœ-
Phœniciœ dicerentur. Timon, rilus, apnd Josephum oontn
apud Sext. Empiricum Adv. Apionem, i. 83. in Tenibos
Mathem. i. S. 58. dixit, de Solymis, quos ad lacum
/ -—^âtfixixà ^fMtra Kaiftw, habitasse didt, Asphaltâten
-"Cadmi Phœnicica signa. puto,
Zenodotus ^toicusy apud Dio- TiM^^av filf <DaiWr«v étri
genem Laërtinm in Zenone rr«^T«ni àÇtifrig,
Cittieo, rii. 80. Hi veto are suo Pheenicia ver-
KaifMg, «^' S y^airrkg *EKXàg ba sonabant.
tx^t «vXi^ftf . Vide Scenam Punicam Planti,
. Cadmus^ahhocscriptosGrœ' in Pœnnlo, t. 1. ubi qu» po-
da nacta lihros, sita sunt lingua Punica ois
Literas Phoenicicas sive Punicas habes, «x duplici scriptura;
dixit et Plutarchusy Symposia- deinde interpretationem La-
Gorum lib.- ix. problemate iii. tinam, unde corrapta fecile
t. 8. p. 788. F. éd. Paris. 16S4. corrigas. Sicut autem lingua
ubi et Alpha lingua Phœnicum Phœnicibus eadem et Hebraeisy
ait significare bovem ; quodve- ita et litene Hebraeorum ve-
rissimum. Eupolemus» libro de tustissim» e«dem quae Phçe*-
Juditœ Regibus, apud Euse- nicum. Vide hac de re tîtos
bium, P. £. v^ 36. ait : Ta» M«-> magnos, Josephum Scalige-
fil r^Âlraf wo^h yvAff^uty nsù rom in Diatribia ad annum £u-
RBLI6. CHRIST. LIfi. I. 27
quee apud ipsos literœ et ordlnem et nomen et
^ ductam quoque veterem non alium habent^ -
qaam SyriacsB sive Hebraicœ : sicut et ^ anti-
quissimiB leges Atticae, unde et Romanœ postea
desumptœ sunt^ ex legibus Mosis originem du-
cant.
§• XVI. Testimonns extranecrum.
Accédant ad haec non paucorum alienorum
a Judaica religione testimonial quae ostendunt
vetostissimam apud omnes gentes famam ita
■ébii MDCXVii, et Oerardum dem hœc lexjubet,
VomiUDy Grmmmatioes libro i. Donatus autem ad eum lo-
cap. z. [ac pnesertim Sam. cum sic : Orba proximo nubat :
Bodiaitamy in Chanaane. C/.] orbam proximus ducat :AUicum
Âdde, fi placet, Clementem yjtu est. Sumpta nimirum ex
Aloaidiiiiam, Strom. libro i. lege Mosis, Numeronim ulti-
16. et EaaebiuiD, Pneparatione mo : qua de re alibi plenius
Brangelica, libro x. cap. 5. agendi erit locus. Multa alia
^DmciuM quoque^ &c.] In- reperiet, si cai cura fuerit
tèlli|^eiid« Samariticae literae, qusrere. Ut o^^oÇi^m ex fes-
4|iiB eflBdem ac Phœnicis ; ut to Tabemaculorum : legem
ostenderunt Lud. Capellus, ne Pontifex nisi rirginem et
Sam. Bochartus, aliique. Nos civem ducat : ut post sorores
qooqne Gallice de iis egimus, ad successionem vocentur ag>
Biblioth. Sélects toI. xi. art. nati. [Ideo leges Atticœ con-
S. Gericus. sentanes sunt in multis He-
fc An tiquU rimœ leges JltHcœ'\ braicis, quod Attici multas
Enmplum habes illustre in consuetudines Cecropi ^gyp-
ivre noctamo ; qua de re egi- tio deberent ; quodque apud
nos» lib. ii. de Jure belli, cap. Hebrœos Deus multas ^gyp-
1. 1. 19. Alterum in lege illa, tiorum institutis, quibus He-
qjoam Sopater récitât, p. 446. bnei adsueti erant, similes le-
éd. AUL Rbetorum, Ven. ges tulerit, iis tamen emenda-
1608. ff UrM>.n^f Wthum^ic^ài tis quae noxia esse poterant :
i ^y;^imarf, quam Terentius, quod nos ad Pentateuchum
Pb<mn. i. 9. 75. sic exponit : sspius ostendimus, et ante nos
Les estant orhœy qui tint ge- Joan. Spencerus, in Opère de
iiere proximi, Legibus Ritualibus Hebrœo-
lis nmbini, et ilios ducere ea- rum. Clericits,']
D2
28 H. GROTiya P3 VBEITATE
habuisse, ut Mosis ^cripta prsddicfuit. Nam
quœ ille de mundl origine scripta reliquit, ea-
dem ferme erant et ^ in antiquissimis Phc^i-
^ In antiquissinùs Phœnicum omnis creaturœ, et onmium re^
IdstoriUf quas a Sanchuniaihone rum geuéraiio. In Mose faabes
collectas vertit PhUo Byblius] statim tenebras, habes et spi-
Inde hœc nobis servaTÎt Euse- ritum. Amoris significaiio est
bius, lib. i. Praeparationis, cap. j^ ^oce nDn">D. Plutarchus,
X. 4)«»;*«y ^ioXoyia, rh rif Symposiacoa Tin. pjrbb. i. Pla-
cXmv açxh ^M-iSiTjM àiça Ç«- tonem explicans, Deum ait
.- genitabili
»«; hà trflXi» aiifa féh î^"* «- serta ; quod isto «mUi iUiatnit :
^"^'l ^1* h ^1^"l ^f*'^7 ? Ukn^otHTt yA^ rot iuù Mf^t*
Tvsufi» tÛv tôwv àçj^Sif, xeû lyi» itiltàin
ÏKXn^n ^c^ùs, Avrn îj à^xh Namque et volucrem fmàr
Krlviùii ««r«yr«y* eturl ^ cuti nam perJUtns sol^
iyUv^xt Tfiv Kvrov Krinf, Kasi» Jmpler^ ventus^^
rh»hrou^vf.^X.z^ir<f^^t^^^^^ j^^^^ ^^ ^j^
Tdf iytnrê Mùtr, loura rtnç (pet-
Ci* ;Xw- •; îi, SUrti'^cus fiiilMs c«« f^^'>f> ««* P^'"'^ ecfimùç
cn^t*.K»ii»raimsiyinroKr2i^ jam commote. Est enim âCor-
cit c^c0à xricMt, X») yincss '*f, ^^ ^^^^ «l"«™ >ng«^
rif Ï\M. Phœnicum Theologia '^"f ' ^nnio, apud Varronem
principwmkv0usUniversipomt \' ^' \^\^' " ^^^ sensum
aërem tenebrosum et spiritcUem, ®J^ accipio,
sive spmtum aëris tenebrosi, et Cmpore Tartarino prognata
chaos turbidum ac caUgine énvo- Paluda virago,
lutum: hofc porro n^ta fw I« l*«iu8 discessit deinde în
isscy muUoque tempore ignora t«W«rem ac mare. ApoHo-
termini, At ubi, inquit, sphi- «»««> Argonauticorum iv. e7Ç.
tus amore principiorum suorum »% *^*'ff i^Xtccrvc*
iactus est^actaque est inde mix' — X^a»» eturn —
tioy kuic tiexui nomen factum cdita lima
Cupidims, Taie fuit initium Terra/uit-^
procreatiomsrerum omnium : at ^njus Scholiastes ad i. 498. Z»»-
spiritusgenerationemsuinullam "f" «"^ «"«f *livtiàw X^»s «'««e
agnoscebat. Ex cwnexione au- «"'«' ^^'^"'» *l •«' ''^ ^^""^^ y**\'
tem ejus spiritus produt Mot, ''«'• % cwi^a^frcg, ikvf yiw-
HoclimumnonnulU,aliiaquos(B '^^«'' «* irfiywfUm, fi yn «-n-
nUxtionisputredinemessevolunt. Çtf^'to^rm, Zeno chaos illud a*
Et hùic factum est seminium pud Hesiodum aquam esse dice-
RBUO. CHRIST. UB. I. . 29
cam historiis^ qoas a Sanchuniatlione collectas
hûiy umdeJSunt omnia : ea sub' litae Deam benignam ettniseri-
tiéente, fiictmn Umum : Umo cordem hoimnilmt ad bonam vt -
comcreto^ terramtoUdatam, No- tem. Ovum nrnndi simula-
ta autem Zenonem hune fu- crum Macrobio, Satumaliiim
iste è Phœnicibiis, quorum co* Ub. vu, cap. 16. A^ii ytySrMqr,
lonia Cittium : unde omnes inUmm genàhtrœ in OrphicU,
tnuumarini C3*nD Hebr»«. memorante Plutarcho, Sym-
Non àbit hinc Virgilius, Ec- P0««»«>«» "• cap- 3. et Athe-
log. yi. 85. nagora, Lcg. §.18. Hinc Ovo-
TWm dmre tdum et disclw T*»» progenies DU Syri apud
dere Nerta pmUo Amobium, lib. i. p. 80. éd.
CœperU, et renm pmOatim '^^: ^^34. Dii, id €»t, artra.
mmere formai. aequitur enim m Phœnicum
Numeniw dtatu$' Porphyrio P«ologia : K«i lÇlx«^>A« M^,
de Nymphanmi antro, cap. x. J^"^ '^ »«i «Xw», airn^tt « »«;
ait, W» WM^^f iïinxifm 1/.- i^^» fiiy»>ui. Luce iliustratus
eiM ftnZfut, Dûtisse Prophe- Z- ^' a^tra magna. Vides
tem (Motem «âlicet) Dei spi- ™^» "* .»P"^ Mosem, Lucem
nhim M;>erv«c/aA(m (ea roce ^^* pnorem. Quod autem
Tertullianus utitur de Baptis- mox dicit Moses, \^"IK, ubi pla-
mo, cap. 4. init.) aquit. Quia ^^ ^^ >^<ï^ >icca extitit, ap>
▼ero Tox nomO proprie in- pellatem nttO* ; id Pherecy-
cobitum columb» super oto ^^ (Syris usus magistris, ut
ftignificat, ideo in isto limo a- ^^ *^ ^'^ docent, et primo
oinuttitia, id est sidéra, ut in «>iit™ Apionem Josephus, §.
oto finsse, sequitnr apud San- ^O ^^^ extulit : X^«y/fi ^i Sv»-
chuniathonem : et hincspiritus f*» ly'w* y^» ^^**^ Zit»j «wTjf
iUe columbs diotus nomine ; y^jf»^ î'^*'" Chihoma nomen
ctgus columb» similitudine '«^'w»^ accepitf postçuatn Deus
etiam rocem illam HD^D î* '^^^^ !^.^'^' ?^*
eiqiliot Rabbi Solomo. Nigi- î?^ ^P^f , ^logenem Laôr-
Zi apud SchoHasten GeniSi- ^."^'î' ^'^' ** *^»«\ A"?-
nici,pril«.15.ed.Sanctandr. «mander vero, apud Eusebu
1589. /« œmm kwenisse mirœ "?> ^: ^' .^- ^,»- ""f,*"* ^«^
magnitudmi,, quod vohente, e- «»^je^«Jf^ye-''«^A">^««^«', «rf
V^ * . j ^ ^ V, _ ywo» resttM de pnmo %Uo ma-
jecentntmierrami aiguë ttaco- s r^ e ^
, L ' f r^ * /•_ s dore rerutn, Confusas autem
ittmbam meeduse, etpost aUquot , . r ,^ a «ir •
.. , . r^ o ' res fuisse, (qua de re Mosis
du.excUm»^DeœmSm',V^ ^ h.bU apud Chakidium,
vocatur Venus, Lucius Ampe- rr.. . |. \^ ^
Uu., Ubn, «1 M«^num, J. 8. ^>"»' «^l^*»'^' f- 3".
en. DicU^ rt ». £«;*;.<« *''• ^°8?- ^♦- '«'7.) «nte-
^ . D- • ^/ JLa -. quam discemerentur, etiam
^rto omim Pucu colunwa as- J. j *v. l «_«..
•««Km. die. pUrimos, et e^clu- ^°"»' "P""» »««• ^^lum
D3
30 H. GROTIUS ZMB VBIUTATB
vertit Philo Byblias : ^ parUm et apud Indos
in Pneloqnio, §. 4. didicit do- £x eodem Orpheo citât Ti-
çuitque: .motheus Chronographus :^ ^H»
'Hv vri Tel x^ifat êSrogf ivjf p^eUf xai wH i^*P»3 «ravra tï U
Sfut 9et,tr in^ùxu, x»Xvtrrt rà viro r«y «iS*!^.
Tempore prinuevo tkmU mmr JEirat chaos et nos tenébrwa omr
ma mixtafiterunt, nia occuUans qttœ tuh œthere,
Anaxagoras, apud Eusebium, *H ynvvro rou ^xirêvs f^v c«^r«$*
P. £. X. 14. Diog. Laërt. in ri ^ ^Sg fn^uf riv at^i^ i^
Pneloquio, §. 4. et in Anaxa- n^t vZo-av riif xri^n. TWra
gora, ii. 6. et alios : fr«yr« prte tenebrû erat inarnspicua;
y^ftMT» n* ifiuS irt^uçfiifât' o sed iux œtheraperrumpatsillu'
v'êvf ^ aura i^çi ^ ^HKottfAnn^ minaviiomnemcreaturam. Vide
^ i« rtls itreû^aç \ç ra^v nyayt, locum apud Scaligeram, initio
Cuncta smui erant permwta : libri i. Grscorum Chronico-
at Mens ea discrevit omami- rum Eusebii. In sequentibus
çue, et gH€P cmfusa erant ordi- Sanchuniathonis, Pn^. Evan.
naoit, Atque ob id ipsi A- i. 10. nox dicitur f^éutvi id
naxagora MentU inditum no- omnino est 113 MosU. Ven-
men, mdicante id Timone tus autem, qui ibi dicitur jmX-
Phliasio, apud Diog. Laertium , ^^-Twru.S-5 ««^««•. tus
in Anaxagora, ii. 6. •^'f' d 2. . ^'^î^n^'
(.i.au &y.»rfJ:4J; rum sententiam SIC M^he-
xT ^. f K^ Zt' > - f ty ^^ expnmit apud Strabonem,
N«^ .« î, N.« ,«T,, h J|- „b„^. yfg. B. éd. Lut^
r,r inr* ' - Par. leso. n„) «XXi, a r«V
AtqtitSi Anltagoram di- «f ^ • «•'A^'f » ^^«f ^•.^/ym
iunt Heroa maran »f «•"'«'/, »«' •« ^^«.^«siW .,
E^egiym, Meniem: nom « ^'«**"' «7'" » '^''•'! ^"' ^
VSw •/« esse putatur, •^•«' Wi^ir««y «t;r«;- «^;^;«J
Quœ i^bata prius sulrito di- S '*"' '*^'' '^''^'f «X*" '«^«'' ''V
^eMt/^Kiitfm. ii *ôffMir6étits To u2»,(, Vemul-
A Phœnicibus biec ' omnia, '^ eoscumGr^ds sentire. Ut
quorum v«tu«tis8imacum Gne- f^Jfundus et jtussit et m-
cis commercia. Linum e '«'»'»«^» '' y««rf '^'A^mca /-
PhcMiice venisse tradunt rete- ^if^'' '\J^ ^ ^^^ ^>*
res. Sic «t Orpheus sua a ^^ g^^^rnatar Deusunwersmn
Phœnicibus hausit, cujus hoc P^'^' ^^ersamm rerum
est i^ud Athenagoram, Leg. §. ^f *«/*»! prtfnardm, Mundi
esaqua foetus eHUmus. De- «> Megasthems hœc veriMi e
mite ovi ingentis facit men- t«rtio Indicorum nobis Cle-
tionem, qubd in duas partes «««" deprompsit, Strom. i. 16.
Klisailicrit, ii^lum et temun. ■^"'•'^« ^" "'' ''« '•«' ^*"'*'^
RKUa. Ofl&IST. LIB. I. SI
n et iEgyptios : ^ unàe apud Linam^ P Hesio*
9fCrM «4M v«t^ «•#<» ï|*» rîif VMfri^y «TMfîriM w ynf wn^
'EXXêiUt ÇiXM'ê^^i* rÀ fàv >m^ nmi tmfrtXSt ««wXifv,
v^M b Tff ^y^f v^ «'*'» «*- **•* 9^*** ^vt^s tutrmXdft'^l^mf'
XMfti90f9 'I«3«i«v. Omniaf qwB r»Si vniitv XœCtTv iv^trm, )ià rnt
mMquiiu9 de rerum natura die ^i^ftMviat Apac^ufiUfiunit rHç |.
ta nm/y eUam apud eos tradiia iri^aHms, ^wiinfai t/mk r«»
ykere 9M aetra Gratcktm tunt ùy^S* Mmrà vrêkX^s rimttf futi
pkUoÊophati; qtuUetapudJndos ytvi9^m xn^ ttlrk wnwànat
JOrmcAmametf i» Syria vero M ùfititrtXtirrtts ir$^ax*/^i^'»t'''Oin^
yui diamiwr Judœi. içh h rtîs ?Ai0'i ^ rttt ktftfdm
m £i ^^Egyptioal De qnibiis {wt riv rUrm tv» tuù wv êfiSt^^
Jjifitiiit id proœmiOj §. 10. Sm yiMfciyM* i^ruiènf^ rîit x**^
*A^^ i^MM T&y iXnr Jirtt rke- (as xmTV^vyfumty d^nt iUirv-
0m^ 0TUX!Ùtt l| m»nu 'htmM^j^ ^ àh^ ytvfirmSf fm XmCitv vn*
Bwmsf Mmi ^im ma ^«"«riXi^Sît- furaCtkh U «v uar ixiyéK
MU. PHmc^fiaanetêemolemctm' Zêttymuflipét* U rm vy^mt %êm
fiûam: exAacdiicrttaelementa r«# ^fta^ias tm i/^h^m» r^.
quatturf et mnmali a petfecta, «'«», ràs fàf véarag XaftCàntp
Pottea YeiOy r«v uU/^v y^mnrh ayrioa riit rçtÇnv U rtig trtT"
^ fd«fc«*. Afundum ut ortutUf ^^ns àiri rv wn(tix*^H ifii*
Ua hiûerUutum. Diodoras Si- x^'^s* ^^ ^ Afc<(«f ùvi r*v
cnhis eomm •ententiam ne zmvfêortt rt^wBm. T« S* I#;^m.
ezpUcaty i. ?• K«tà yà^ rhv l| T«y, twi» av^â^/Atvm rn* rt-
i^«f «w* SXân ^aetf, fuaf Xtiav aufiti^n XaZovntf, g trSn
f £Mv âKsi i^w* ri 1^ >^yt ^- i^îfêtv }m»ay^fTàt9 ri nai vi-
fiuyfêimit mirrif Tn§ ^i^iêtg. Mi- (tffayimft, àfa^vnvat ^ ^anî^
rà Ik ra»Ta 2mrafT4^9 riv r«-> mm wavrtiawitt rvmr; ^mtu
ftdrm k^f iAXiiA*»», r«y /»b Tiir*»» ti va fàf trXtirns ^M-
ai^fUKf mt^tXaCiïv awaeav vnv /at^ias Mi»MVMrff««r« «r^f rlf
MÉ^M9t iv aStrf wwral^r r*y fUTUv^vr r««vr ««-fA^iTy, ^iw-
M 4Uf« Mimnmt TH^ir» «vn;(;«v. /»ty« «myw* t« h yuHng ivri-
K«i) r0 fâi» wu^i^ aMi W(it ;(;•/»•*• ^^yM^Jnmf i» rjf «wt 2^
ris furuÊ ^ ràruç rimt #i«»- nr«y jum rÂly «(XX*ir rîv* i«rj.
IfOfUêw, àfêt^uîft irnt r^t rêt» ^i mw rml^u aitra^i^fifiBnHU* rà
mirm firutt i«à riif au^imrÊf êl ^ùrutt ùyçag fiaXtra /uru-
(if ns mirimt ri» /àtnXm ^ ri Xn^irm vrçit ri* ifitytni ri^rê*
kêitrit mXm^ riv âr^ Imi-> rvyW/MuV, iufutrBitfrm trX^rd*
T^Xtt^Swmi rjf wa^if H^p*) ri ThvH yiv àti fiâXXw rt^u/iiifnv
a IX^SHit »ai d«Xi^v fAirà rns vie» n rS wtfîi tm nXuv vrifit
rm iy^ ettymMUH M rmM aai rit imt/fuirên, ri nXiv-
nmramtu^ ^ ri fidfH, £i^ «"«?«» funuiri Iwar^oi /miiêp vw«
fupm T U iayrff ^ trpr^fifM'» ^Ç«»ém {mêyê»Û9* àXX* U rns
Hf evnx*t» U fHf ri* iyfi* ^rfis aXXnXa fu^Uff ïamta ymr
S2 H, GROTItJS DE VBRITATE
âui»9 et Graeconim plures Chaos^ ab aliis ovi
vctSmi rSf ifA^pux»>v» "EêiM ^i nunc videmus artUnem; aërem
oY^ T*it ri* SXmv Ç^uh èT Ev- ttutem perpetui motus factum
^riht hei^à0mf ruf ^^^fis- compotem, Htyusquod maxime
90tff fttt^Tfis &9 ^AfaJ^etyôçu r« erat igneum ad mblimia loca e-
^v9MÎi' h yàf rf MtXafiirTif vectum,quippecum8wrsumten''
ciihiTtt urù0f dai ob Uvitatem talis naiwra :
. 'Xl« içttfof Ti yeu» «>* îT» fMç- \eademque de causa solem et
4^ fti»' cœteram siderum multitudinem
*£«*! 2 V ^AT^VS-ffrasy dkX^- mansisse in perenm vertigine .*)
X«y 3/^», quodvero ccenosum ac turUdum
Ti»T9n v^vrm tt^iiêtKaf lif cumhumidaconcreiùmeunosuh'
^â^Sf sedisse in loco vi gravitatis,
Aitiftt, irtrutèt, ^patf Ùs B* Sedhoc quoque, cum volutaretur
uXfin rçiçttf in se versareturque continuo, ex
Tim; rt SyffrÂliK— kumidis mare, ex soUdiorihus
Km\ m^ fàv rtis sr^rtis vôif edidisseterramjSedhitosammol-
ïXmv yitinmt TMivret ^etçttXn" lemque valde. Uanc vero, ut
^ttfav, T«f h iÇ àpx*is ^ùtoyavuf primum qui SolitMtest ignis col-
jrnif ynv t! ^ ird^^«f ttvui na lucere cœpity coaluisse : ium ve-
<ptunTat r^y rirt In^yitavy ^c- roy cum fermentaretur summa
9Ï %tù va fi*x(* *^* yifofitva fades, intumuisse piuribus in h'
ftm^vntv iavTotf, Kttrà y»^ rtif cis humentia, iTtque Us putredi-
&ti£eti$a vns Aîytnrt» (»a^' êg nés extitisse temUbus pelUc^Hs
âg xuiç^s ■ irXtâvec^if rhf »ff C«- circumdatas, Quod etiam nunc
en ô NiTXtff, 5 r?r fih yni h* instagnislocisqueuliginosisjieri
^rîiro xeiB^vyûU yivofiitris, rnf ïi conspicitur i ubi post refiigera-
«ri^i T«» nXto* B'tçfiofiets â^vet tum sohrni subito incaiescit air,
jir^oe^tffivfiî, *«ù diù rSro »«rà non autem paulatim immutatur,
fTâXXHf vûTits rîis Wt^ttntas Cumque ad eum modwni ex ca^
en^tm ytfofiUnf) vXti^cs fivSv lore fœtu impleta essent quœ
l» ynç ivBtfii^ftnrof ytvwff^at, madebant, iis fœtibus advenisse
'T«*« r* avv rns yns r»Xff^«; aUmentumnoctibusexdrcumfu-
^ytfn/AivnÇf »eù TV irtçnx»*^«s so nebula, diebus vero eos ab
uiç9t i»('rt httmçîif'As rhf i| œstusolidatos, Postre7no,cumad
à^X?s tvTA^ietf ^ tvx^ettittv Çù- sut pleniiudinem venisseni ii fie'
tiSeu iSet, ipetft^f iJveu Xiywi, tus, perustaque atque ita rup-
VfTi nark vhf V^ «^^X^^ ''^* ^^ essent 9netnbrananan inoohi-
SXttv yin<rn t» rni yîit etniSeun cra, enatas apparuisse omnimo-
^atâyûvtiff^at «ravTMaf ^V0us ifc- das antmantium formas, Ho'
yj/uxt^f. Cum primum res uni- non aiia phtrimum sortita cakf
versa existere ccepere, unius ris ad loca supera abiisse,facta
vultus Juisse cœîum an terram, vohtcria : at quœ terrestri cras-
permixta eorum natura, Postea, sitie essent prœdita, ea in repti-
quum discessissent a se ista cor- lium et aliorum humi vivetitium
pwa,Mundocontigisseeumqu6m^ posita classe: at quœ de hw
>> '
y
<■*<».
RBUO. CHRIST. LIB. I.
SS
nomioe significatam; et miimantium^ acpostre-
maUe natura traherent phtri-
mum, ea quoçue ad locum per-
laia cognatum sibé, diàgue fut'
Umtia. At iellurem, cum et ab
itstu Solis et a ventis magia ma-
gisque indunùuet^postremum
non nffedtêe g^gnendia t/ufjori-
tusaninumtium; sedeaesmu-
tuo coitu cmpUie gigni. Vide-
iur ab kù çtue dicta nmt nec
JSuripidetdUsentàre, quiAntuea'-
gor t ephifMci dùcipulus/uii: nom
if M Mekarippe sic lâquitur :
Figura ut wuijuerit et cœli
etsoii:
Seereta çuœ mox ut recepe*
rufU-Hatumf
Cuncta edideruni kœc m aras
Ferai, voiuera, arboret^ponti
/lomiuef quogue iptef"^
De prima igUur rerum origine
taiia ntmi fudf accepimuê, Quod
jt cmimira.9ideaiwriUavis ter-
r« lit producmuUi imtio animant-
Hbmtf a f eruMt eirei ab Os quœ
adkucfiumt argumenta. Nom
m Thebaide JÈgppti (quo tem"
pore maxime exundat NOua y ai"
fueindekÊtmeetata tellure iubito
Solit caior aupervénitf atfue ex
ee wmtHa in hci» in fade terrœ
putredofacta eet) gigni murium
MM ineredibilem. Cum ergo ex
terra Jam indurata^ et aire non
jam HlampHmamservànte tem-
periem mtB du mque, tamenaUqua
nmacaniurammtUia; indemani'
/eetum aimU^ rerum initio ex
terra emnia édita œe gênera a-
ninutntium. Hic si addas De-
um opificem, qui Mem dici-
tnr Anuoigoney videbis multa
cum MoM et PbŒoicinn tr»-
ditione congnientia ; peimix-
tum cœlum et terrain, mo-
tum aërisy limum sive abys-
tnm, lacem; deinde sidéra;
discessionem cœli, maris, ter-
ne; deinde volucres, reptilia»
pisces; aliaque postremo ani-
mantia, etiam bominem. £x
^^yptiis hœc habet Macro-
bius, Satumalium rii. c. 16.
«^t concedamttSf ut ab adversa
parte dictum est^uec qwe sunt ex
tempore aliquod sumpsiase prin»
cipium: naturaprimumaingula
ammaUa perfecta/ormavit ; de-
inde perpetuam legem dédit, ut
coniinuaretur procreatione me-
ceaaio, Perfecta autem in eror-
diojleri potuiaae, teatùnonio aunt
nu9tc quoque nonpauca animan-
tta, çuœ de terra et imbrt per»
fecta naacuntur : ut in JEgypto
murea, et aliia in locia ranm Jer*
penteaque, et aimiUa. Merito
autem yeteribus Graeconxm
Physicis Anaza^^ram prsfert
Aristoteles, Metaphysicorum i«
cap. S. fin. tanquam sobrium
ebriis: quod illi solam mate-
riam spectassent, hic vero ad-
didisset eam causam, que ex
proposito agit; quam Aristo-
teles Naturam vocat, Anaxa-
goras felicius Mentem, Deum
Moses: ut et Plato, de que
vide LaSrtium, iii. 69. ubi de
Principiis ex sententia Plato-
nis agit, et Apuleium de dog-
matibus Platonis, p. 39. éd.
Amst. 1624. Thaïes hoc pri-
mus docuerat ante Anaxago-
ram. Velleius apud Cicero-
nem de Natura Deorum, i«
10. Thalea enim Mileaiua, qui
primua de talibua rebua quœai"
34
U. 6ROTIUS DX VBRITATB
mo hominis (et quidem ad divinam eifigiem)
vit, aqmam esse éUxit Mthim re-
rmm; Deum autem eam men-
iem, quœ ex aqua cunctafinge'
ret. Ubi aquam intellige tXvf,
qiue terra Xenopbani et aliU :
Beutmm maie, si rectos in-
tellectus adhibeatur.
* Uttde apud lÀmim\ Venu
tupra citato.
P Hesioduni] In Theogonia,
ver. lie.
"Htm /i,U irçâirifa Xao$ yi'
*•«**, miràf lirurm
Tm* $y(ûrtffêtf iravratv tl»s
*A^«MKr*rf «7 f;^r4 Jt«^t| m-
^itrr0$ 'OXv/ft«r»,
^tffquÀ.tUf Wêttnn «« dùh
ffmfTêtv T ifB'çiiirttt
WiÇçéva jSirXifi'.
*E« X«f«f T "EçiCif Tt /liXat-
mS n NvÇ lyifêtrt.
PtkâTfirt fuyûwm.
Principe natum Chaos, hinc
prodwit in auras
Larga sinu tellus, Divum eer-
tissima sedes
Smnma tenent qui templa ni"
pes tangeniis Ofympi,
Tariaraque obscuro terrée con-
chtsa recessH.
Inde etiam Divos inier put*
cherrimus onmes
Curantm depulsor Amor, ho'
mmmnque Deumque
Solertes animas etfortiapeo
tara mulcens.
HincErebttm simul et Noefem
Chaos edidit atram.
JEthera supremumgemUt Nox
aira Diemquef
Quos commuta Erebo grato
concepU amare.
Confer fa«c cam Phœnicits,
qiue modo habuimns: videbia
inde adombrata. Vicinus sci-
licet Thebarum Bœotiae, qoas
Cadmus Pbœniz oondidit, fuit
Hesiodus. '£^C«f est 3"!^
Mosis, quem seqmtnr nox et
dies. In Argonanticii y qui Or-
phei nomen proeferunl^ ver. 12.
ym^n muiynn*»
Vknprimmn immentam Cha-
ios, qu4B rébus origo.
In eodem iterum poëmate,
Tcr. 4Xa.
Çfls lirofutyp» fvrttff •»$ r
içaùf tîs T%^at i^XJ^,)
Ttit r tvfvfiçfit yinvn 9riA»
n^ttCurari» n Koi avTàrtkn
itêXv/inriv "E^ttray
»(/M Y &kXê9 i«r* tiXXft,
Antiqui Chaëos meUitum unie
omnia Carmen,
{Naturam ut mutarit, et utsit
conditus éether,
Terraque latipatens, funda-
mmaque œquoris altiy)
ConsiUique potem, quo nil
prius estât, Amoremy
Discemens aliis aliud qui
cuncta creavit,
Unde haec sua sumpsit Apol-
lonius in ejusdem argumenti
libro, i. 496.
RSLI6. CHRIST. UB. I.
35
extructio; et in animantia cœtera dominium
'Hii^if y, itt ytû» Mai içans
4)i B-àXM«'0-mp
T« w^'» Iw* âXXnXêtrt fun
UtUtêg tÇ àXmêiê SifUffSi»
Namque canehat, uH teUu»
C€Blumque sabtmque.
Muta atii» alia et comimmem
mactajiguramj
Cœpenmt cœca tandem dUce^
derejmgna.
Epicbarmiu Comioomm ve-
toftisHmus antiquam traditio-
nem referas, apud LaSrtium
in PUtone, iii. 10.
*AXkk Xiytrm ftmv Xmês r^
Sed Ôeo» primmn estitUte
ferfwr ante omnes Chaos.
Arittophanes in Avibus, ver.
694. oonserratus a Lticiano in
Philopatride, §. IS. et Suida,
Tooe Chaos:
XMf w^Stm Ktù TJifrm^ôs
fTHS
KXmrtf'Eçui • Wê^mif,
Zr/xC«fv 9tir«9 wrtçiyêtf Xi^'
MWf.
;^Sf}f ni;k<V »«r^ T«i#r«M9
fotÇf yMTifavif «i»ia*«# ri^
K«M yfif TdfTêtf Tf ^f*r> /ua-
C^of e/ Nos primum erat
atque Erebus nigricans et
Tartarus ingens :
Nec hmmtSf nec cœlum erat,
aut aër, TVnc, ceu vijto'
nùnis, omtm
Cfremhan sttper in/lmtum Ere»
hipeperit Nox decolor alis :
Ex quo bonus inde emersit A-
mor circum volventibus ho'
ris.
Radians tergo aureolis pennis,
par magm turbinis autos.
Qui deinde, vokms nùstusque
Chao, extabat qua Tarta-
rus, atro,
Nostrum genus edit et 4n dias
producit htminis oras,
Neque enim Divum genus an"
te/tdt quamjunsit cuncta
Cupido :
Simulatque hœc sunt aliis
commista aUa, œtherprodit
et épquor.
Et terra, beatontntquê Dfum
genus immortaky—
Cuivis vel leviter iospicienti
apparet sumpta. hsc e tradi-
tione Phœnicum, qnibuscum
retus Attic» incolis, loonm
antiquissimis, commercium.
De Erebo jam diximus. Tar-
tan» est QiriD K¥90H' A-
mor ex voce /"ÎDITID, ut
supra indicatom est: quo et
illud Parmenidis pertinet, a«
pud Platonem, Sympos. p.
1178. B. éd. Francof. 1603.
fifiTifmrs fféfrsfv»
36
H. 6ROTIUS DE VERFTÂTE
homîni datam : quœ passim apud plurimos
scriptores^ ^ ac postremo apud Ovidium, qui
Omnibus ex divis prhnum
perfecit Amoremy
Et Simmiae Rhodii carmen a-
laram figaram praeferens.
i Acpostremo apud Ovidutm,
qui ex Grœcis ista transcripsif]
Locus est in promptu, primo
Metamorphoseon. Dignus ta-
men qui et hic legatur ; quod
praecipua eorom qus in Mose
verbis ad Mosem proxime
accedentibns enuntiet, mul-
tnmqne lis qus jam diximus
afferat.lucis, et ab iis Ticissim
accipiat.
Ante mare et terras et, quod
tegit omnia, cœitan,
Unus erat toto naturœ vultus
in orbe,
Quem dixere chaos, rudis in-
digestaque moles,
Nec quicquam nisi pondus iu"
ers, congestaque eodem
Non benejunctarum, discordia
semina rerum,
Nullus adkuc mundoprœbebat
Ivmina Titan,
Nec nova crescendo reparabat
comua Phœbe,
Nec circum/uso pendebat in
aSre tellus
Ponderibus Ubrata suis, nec
brachia longo
Margine terrarumporrexerat
AmpMtrite.
Quaque erat et tellus, ilUc et
pontus et aBr,
Sic eratinstabilis telh£S,mna''
bUisunda,
léucis egens aër : nulU sua
forma manebat:
Obstabatque alOs aliud; quia
corpore m uno
Frigida pugnabant calidis,
kumentia siccis,
MoUia cum duris, sine pondè-
re habentia pondt^.
Hanc Deus et melior litem
natura diremit :
Nom cœlo terras, et terris ab-
scidit undas ;
Et liquidum spisso secrevit ab
aSre cœlum,
Quœ postquam evolvii, caco'
que exemit acervo,
Dissociata locis concordipace
ligavit.
Jgnea convexi vis et sine pon-
dère cœli
Emicuit, summaque locum si-
bi legit in arce :
Proximus est aër ilU levitate,
locoque :
Densior his tellus, elementa-
que grandia traxit.
Et piessa est gravitate sui:
circutn^uus kumor
intima posséda, solidumqite
coërcuit orbem.
Sic ubi dispositam^ qiUsquis
fuit ille Deorum,
Congeriem secuit, sectanique
in membra redegii,
Principio teiram, ne non œ-
quaUs ab omni
Parte foret, 7nagni speàem
glomeravit in orbis,
2\o» fréta diffudit, rapiâis-
que tumescere ventis
Jussit, et andntas circwndare
littora terrœ,
Addidit et fontes, et stagna
immensa, lacusque,
Flvminaque obliquis cinxit
declivia ripis ;
RXLIG. CHRIST. LIB. I.
37
ex Grœcis ista transcripsit, invenias. Verbo
Quœ diversahciêpartimsor-
bentur ab ipta^
In mare pervemunt pearHmy
campoque recepta
lÀberiorii aquœ pro ripis lit-
tara puUant,
Justit et extendicamposysub-
sidère vattesy
Fronde tegi silvas, lapidosos
turgete montes,
Utçue duœ dextra cœlum, tôt'
idemque sinistra
Parte sécant zcnœ, quinta est
ardenUor illis ;
Sic onus inclusum numéro
distinxit eodem
Cttra Deiy totidemque plagœ
tellure premuntur,
Quarum quœ média est, non
est habitahUis sestu :
Air tegit alta duos: totidem
inier utramque locavit,
Temperiemque dédit, mista
cum frigore flamma.
Imminet hâs aJtr, qui, quanto
est pondère terras y
Pondère aquœ Uvior, tanto est
onerosior igné.
Illic et nebulas, illic consistere
nubes
Jussity et humanas motura to-
nitrua mentes,
Et cum /ulminibus facientes
frigora ventos,
His quoque nonpassim mundi
/abricaior habendum
Atra permisit, Flx nunc ob-
sistitur illis,
Cum sua quisque regat dhoer-
sofiamina tractu,
Quin lanient mundum : tanta
est discordia fratrum,
Eurus ad Awroram, Naha"
■ thsfoque régna recessit.
Persidaque, et radiis juga
subdita matutinis:
Vesper, et occiduo quœ littora
sole tepescunt,
Proarima sunt Zephvro : Scy^
thiam septemque trùmes
Horrifer invasit Boreas : con-
traria tellus
Nubibus assiduis, pluvioque.
madescit ab Ausiro,
Hœc super imposteit liquidum
et gravitate carentem
^tkera, nec quicquam terre'
nœ/œcis habentem,
Vix ita limitibus discreverat
omnia certis,
Cum, quœ pressa diu massa
latuere sub ipsa.
Sidéra cœperunt toto eferves'
cere cœlo,
Neu regio foret ulla suis uni'
malibus orba,
Astra tenent cœleste solum,
/ormœque Deorum :
Cesserunt nitidis habitandœ
piscibus undœ :
Terra feras cepit, volucres a-
gitabilis aër,
Sanctius his emimal mentiS'
que capacius unum
Deerat adhuc, et quod domi'
nari in cœiera posset :
Natus homo est : sivekunc di'
vino seminefecit
nie opifex rerum, mundi nw
lioris origo ;
Sive recens tellus seductaque
nuper ab alto
JEthere cognati retinebat sc'
mina cœli,
Quam satus lapeto mixtam
JluvicUibus undis
Finxit in effigiem moderan-
tum cuncta Deorum,
S8 H. GROnUS DE VERITATE
Dei facta omnia 'etiam Epicharmo ^et Plato-
Prtmaque cum spectent ani" Tantum animaSf nabis, ani"
malia cœtera terram: mum quoque^^
Os homini sublime dédit, cœ- Adde egregla ad hanc rem,
lumque videre Platonis Alcibiade primo» p.
Jussit,eterec(osad sidéra toi- 447. et Phsdone, p. 60. et
1ère vultus. alibi. Cicero de Legibus, l. 9.
Vides hic hommis in cnncta Nam,cum cafteras anivumtesab'
hœc inferiora domlDatmn : vi- Jecisset adpastum, sohtm homi-
des factum emn ad Dei aut nem erexit, ad cœlique quasi
cœlitum imaginem« Eurysus cognaiiams et dùjnicilii prisHni
Pythagoreus, libro de Fortumi, conspectumexdtavit.^tMru^vas^
apud Clementem Alemodri- initio belli Catilinarii : Owmea
num, Strom. t. 5. T« wKavg homineSfquisesettudetUprtntare
rtts XêiTÛç S/MMVy «Ta ytynt cœteris ammalièus, summacpè
Ik ras mÙTmt u^M$^ vTê rt^^ira nitidecet,ne,vitam silène trasu^
h iiçyoffiiuf X^y*», !s f ri;^»/- eant, veluti pecçra^ quœ natura
rtv^tv mvrof a^^^trv^^ ^^dfAifot prona atque ventri obedieuHa
laur^. ffominem corpore swii- finait, Plinius, libro ii. cap.
/bit reliquis, quippe ex eadem 36. Hipparchus nunçuam satiê
constante nuUeria : sed ab opti- laudatusy ut quonemomagis ap*
mo effictum artifice, qui in eo probaverii cognationem cHmho^
faciendù semetipsum habuit ex- niinesiderttm,atmnasquenostras
emplar. U^i rx?>0; est corpus, partem esse cœli»
ut Sapientiae ix. 1 5. ii Cor. t. ' Etiam Epichamui] Apud
1, 4. Adde quod Horatius, Clementem, Strom. t. 14. et
Sat. ii. 9. 79. animam vo- Eusebium, P. E.xiii. IS.
cat *0 ii yi T itS^çtir^ Xiyos iri-
-^i-^ Divinte particulam au- ^v% ««*« rîf 0t« A.«7«.
rœ : Et Dei a ratione ratio nasei'
t^irgilius, Mn. vi. 747. tur mortalium.
^therium sensunt— * Et Platonicis'] Amelius
Juvenalis vero, Satyra xv._143. Platonicus : Ka) Srt £^m it i
— — - atque adeo venerqbile Xoytt, xaS'* S* au ivra rk yni^
soli fAt*et \yînr«f aiiçaf^i *H^««Af4-
Sortiii ingrenium, divinorum- rot «IWcii* ^ vh àP Sv S fidç-
que capaces, Sa^os »^(n u rn rnç àfx*** ré^u
Atque exercendis capiendis- rt »tù i^i^ »«3trn»0r«É w^
que artibus apti, 0(0» lîtat, xeû Btit tSteu' V «T
Sensum a cœlesti demissum vrdvB-' «TAiùf ytytttifS^ar U f
iraximus arce, ri ywfAvtn ^if ^ ^miv umi it
Cf^us egent prona et terram ^t^unitau. Hoc itaque illa erai
tpectantia. Mundi ratio, per quam,semjritema cum
Principio indulsii cofumunis sit, quœ Jiunt existebant, quo-
eandUor iiUt modo et HerofiUtus loqueretwr:
RBLIG. CHRIST. LIB. I.
39
uicis proditur, et ante eos scriptori antiqaissi-
moy non illorum hymnorum quos nos sub eo
Domine habemus, sed <eoram carminum quœ
et fuam per Jovem ilte Barba-'
rus m Prmcipii onSne ac digm-
tate com tt i M am et apud Deum
este promm^at, et esse Deum :
per fuamfmcta cnmmo omnia
fuisK : «M fua guod/actum est
et vivens et vitam et aUquid
gemiimm esse, Barbarns quem
diôt est Joaanes Evangelista»
cajns temporibiu serior ali-
qoftDto Âmeliiis. Verba ejus
tenrarit nobis Eusebius, Pne-
parationîfl lib. xi. cap. 19. et
CyrilliiSy lib. Tiii. contre Ju-
naaum» t. 6. p. 883. D. éd.
Lutet. 1688. Memiiut ejus-
dem AmeUani loci et Augusti-
WÊSy libm «• cap. 89* de €m-
tate 'Df^f et, ConfessioDum li-
bro TU. 9. 1. Tertullianuf ad-
Tertoa Geotes, cap. Z3d. Apud
vestros quoque sapientes \iyn^
id est^serwumem ai^e raifonemy
comstai sartiJScem pideri ufdversi-
tatis. Hanc emm Zetto deter-
wûmat faetitatoreMy qui cuncta
dispomtUme formaverit, Locus
Zenonis erat libro vi^} vr/ai,
abi «■• wêâhy cttusam ^ectri'
ceiKf Tocabat X«}r«» ; quem se^
cuti Clcanthes, Chrysippus,
Archedemuty Posidonius, do-
cente LaSitio in Zenone, vii.
40. Seneca rotionem facientem
▼ocat, Epistola Ixv. Chalci-
diufl ad Timaeum, p. 185. Et
ratio DeiDeus est kumanis rébus
coHsutenSy quœ causa esthomini"
bus bene beateyue vinendi, sinon
eoncessmm sibi nmnus a summo
Deonegiigant, Idem, de Moie,
alio loco, p. 37S. Aperte indi"
cans, prœeunte divina sapienHa
cœlum terramque factoMy eau"
demque sapientiam divinam esse
universitatis primordiuvu
t Eorum carminum fuœ ve^
tustas OrpMca appellavU] Ver-
sus sunt hi :
*Hyi«» nir/Mf âtrafr» ims
mçiJitt'râ (inkaisf,
Illa mihi testis vos sit, quœ
prima parenti
Edita^ cum totum fitndavit
Jussibus orbem.
Extant in admonitione ad Gne-
C08, §. 15. inter opéra Jus-
tini. Et lu :
nSrif ê/iih rv V Attw Çntr*
fui^i ri va o^t
vùrtf «'^•rti^tviy
*l3^t/i>*ry »0aiint mi^«» »ÛtH*s
'Arça^tri' ftJnn T Ui^ ««r-
(oui» &9a»Ta.
Eh ir avTsrtXnr Uis 1»yêfa
m-dvra rirvMrm'
*E» y aîn-ûts ayrtt m'tçtvim-
rm' m rtt avrif
Eir9^ûm ^ttirif' aùris li y»
navrât içarm,
Queisfas est audire, canam :
procut ite pro/ani,
b2
40 H. GROTIUS DB YBRITATB
vetustas Orphica appellavit^ non quod Orphei
essent, sed quod ab eo tradita contînerent.
Solem non esse lucem primigeniam, sed lueis
receptaculum, (8ox>îfwt xa) o)(vifji,oL toO irupoi;, ut
veterum Christianorum quidam loquîtur,) ^ ag-
novit et Eoipedocles : ^ supra astrorum loca di-
Iteforcu:tibisedLuruBfMu- ro «•î/^, l^* if rnt yn** IÇ hs
sœcy nepotif iyav ^tçir^iyyoftUfis «7 /»«VH*
Vera tihi pandean; ne çtue vtit «••g^^witëf, avaSXuo'at ri «•
prius insita menti ^m^* i| « \uft.iaBîi9eti ro* àiçec
Hœrescunt dulcis spolient te ^ yuio^eu roi fàv içetvôf i» rw
tmmere vitœ, al^içâç^ r«f li nXtôv t» iro^if,
Divinam spectana rationem Empedoclesprimum omnium si*
pecitu ad illam ctetum aiebat œthera, deinde ig-
Dirige, et ima animi semper nem,post terrain; quaconstricta
prœcordia; recta impetu^soagitatiomê,ebuitiUt€
Nec dejiecte via : fictarem inde aquam : ex hab exkalaue
conspice mundi, airem: cœlum autem ex œthere .
Unus is œtemus: suntque natum: solem ex igné. Et^qw.
omnia/acta per unum : xx. Empedocles, fv« M^fy m
Jpse agitât totam prœsenti fàv af^irintâp, rof % ^at»êfum
numine molem ; mv. Ihios soles, alterum origi^
Mortalis quem nema videt, nalem, alterum eum qui appa^
mdet tmicus omnes, reat. Philolaûs vero, ut ibi-
Extant in admonitione ad dem legimus, dbdt Solem »»•
Graecosy §. 15. item in libro X0Si3i, it^ofituv ftkf ri I» rtf
de Monarchia, §. 2. in ope* xi^fA^ *u^os ^9 irravyamy'hn'^
ribus Justini Martyris ; in Ole- Swra ï% m'^oç n/tas ri ^isy vi-
mentis Alexandrini Strom. lib. treœ naiurœ, qui ignis tpuy qui
y. p. 259. 3. éd. Sylbnrg. t» mundo est, repercussum in se
1592. in Eusebio, lib. xiii. 12. splendorem recipiat, lumen gw
Praeparationis Evangelicœ, ex tem ad nos destUlet. Anaxago-
Aristobulo. ras, Demoeritus, Metrodonis
• Agnowit et Empedocles'] Solem massam quandam i^^i-
De quo LaSrtiiis, riii. 77. rtt tam dicebant : ut ibidem di-
iiktiv ^tift ^vç9s oS^çtt^fMc fiiiyg, citur. Et bas sententias esse
Soleindicebatmagnumesseacer- antiqtdssimas ostendit Démo-
vum ignis. Is qui Placita scrip- critus, narrante LaSrtioy ix,
sit Philosophorum, quae sunt in S4.
operibus Plutarchi, lib. ii. cap. > Supra astrorum loca divi-
6. *EfA9'ùoxXtig Tov ft,h aii^ipot num esse domicilium Aratus"]
xr^êtTêf haxçt^fm, hén^f si Phaenom. ver. 359.
RSLICL CHRIST. LIB. I. 41
▼inom esse domicilium Aratus J et Catullus :
in eo lucem perpetuam Homerus. Antiquis-
simum rerum esse Deum^ quippe non genitum ;
pulchèrrimum mundum, quippe Dei opus;
tenebras luce priores ^ ex veteri disciplina do-
cuit Thaïes: quorum postren^um ^etiam apud
Orphicos ^et Hesiodum est; atque inde <^anti-
qui moris retinentissinifie gentes tempora per
noctes numerabant. ^ A supreoia mente ordi-
07«v yk^ Mfxuv BtZt v«r« vi/^i» avrZf içiS-ftS^t ^t ^^ivm,
WHrvi Çê^TM Numidée m lÀbya wm ex diehusy
Af4<if'«Mf 'R^il«yM« «"«AtwXav* sedex noctibus tempora sua corn*
c« iTTUfiêéû. putoHtf ait Nioolaûs Damasce-
ÇiumtMê et ilk vides subter nus, p. 5S1. éd. Paris. 1684.
vettigia divum in Valesii Excerptis. De Ger-
Se ferai Eridani gtirges, la- manis Tacîtus, §. xi. Nec die-
crymabUis amnis. rum numerumy ut nos, sed nocti'
y Et CatuUus'] Coma Bere* um computant: sic constituunt:
met» apnd Callimachi inter- sic condicunt : nox ducere diem
pretem Catnllum sic loquens videtur. Vide Spéculum Saxo-
indncitary ver. 69* nicum, lib. i. art. S. 67> et ali-
Sed quastquam me noctepre- bi, et doctissimum Frid. Lin-
wumt vettigia diuum, denbrogium ad vocem Noctes
* JSx veteri disciplina doatit m Glossario ad Codicem le-
7%aler] Tettis Diogenes Laër- gum antiquarum. Servant
thUy i. 85. Fuit autem Tha- hune niorem etiam nunc vici-
let Phœnix origine, testibus nœ gentes Bohemi et Poloni ;
Herodoto, i. 1 70. et Leandro, olim et Galli. Cœsar, libro yi.
apud Clem. Aiexandr. Strom. belli Gallici, cap. 17. Spatia
i. p. 129. 44. omnis temporis fton nmmero die*
• Etiam apud Orphicos"] rum, sed noctium fommt. De
Hymno noctis, init. Druidibus Plinius, libro xvi.
Nv»r« ^%êif ymitti^af iittw Historiœ Naturalis, capite ul-
fuu, ^TH *ai k^^M. tiaxo'. LunayqutBprincipiamei^
NoctemcoHcelehrogetUtricem sium annorumque kis facit. De
haminuMque Deumque. Hebrœis nota res. Athenieu-
^ Et Hesiodum] Cujus hac ses addit Gellius, libro iii. cap.
de re rersus supra posnimus. 8. Phœnicum bac quoque in
« Antiqui moris retinentissi- re discipulos.
•14? génies! Oi N«/cu^f f rir Ai- à ^4 suprema mente ordinata
Cimf i TMif iifU^ttt kXXà rats omnia, Anaxagonu] Vcrba e-
42
H. GROTXUS DB VBRITATB
Hâta ooinia^ Anaxagoras; ^sidéra aDeo^facta,
jus posuimus snpra, qns ha-
bes apud Laërtium, scriptorem
de Placiti» Pbilosopborum, i.
3. et alios. Etiam Timonis
de ejùs sententia versus supra
habes.
• Sidéra a Deo facta. Ara-
tus\ Phaenomenon initio :
*£» Lioç it^^êtfMff^K^ rov ùVi-
Wtfr* «yS^ff ÏZfAvt
"ApftiTêV /ttfat ïi Atii vra^eu
fùf âyvitttf
K«2 ktfcius' xdvTiji i\ Aioç
Tv yù^ x») yuûs ivfMv, 'O S*
tçyêf îytiçst,
Miftv^Txatf fitoToto* kiyet 3*
0T$ (^kos àfifn
Bftffi n *eù fia»iXt]^i* Xiyu
V OTt it^iùf eiçet
K»i (puTùt yvçâifaif »ai ffvrip-
fAurœ Tciyra l^»XirB-cu,
Avrèf yitç rd yi o-v/ietr Iv i-
US ivtetorev
*Ari^«St êi Kt fiaXtfei riru-
'AiHçd^iv êiiûdaiVf Spç ïfitirîia
itdrret ipvûifx»*»
TS fuv &t) ^çSrev ri xai »f»»
XoûVi, «ran^, fiiyei B-eevft^f
fity* &»B-ç<uironrtv otetetç,
Quae nos olim sic vertimus :
Ab Jove Mtuarum primor'
dia : semper in are
' Plurimusilîehomimmiest,qui
compita numine magno,
ConciUumque virum complet^
peUtgusque projimdum.
Et pelagi portus : /ruknur
Jove et utimur omnes.
No9 genus illius : nobis ittt
omine lato
Dextera prœtigmat, popur
lumque laboribus urget.
Consulat ut vita: qwmdo tit
terra ligoni
Aptior aut bubus numety et
quo tempore par sit
Aut sereref aut septas lymphit
aspergere plantas.
Ipse etiam in magno d^fixit
sidéra mundo
Ordine quœque suo, atque in
totum providus annum
Astra dédit; quanosmoneant,
qua quœUbet hora
Apta régi, certa nascantur ut
omnia lege.
Idem ergo primusplacatuTy et
ultimus idem.
Magne pater, magnum mof
talibus incrementum,
Jovem hic intelligendum De-
um verum Mundi opificem et
res docet, et Paulus Apostolus
in Actis, xvii. 28. Ovidius sua
Phœnomena bis versibus ter-
minavit, ut ex Lactantio, ii.
5. 24. discimu&A
Tôt numéro, talique Deus sir
^nulacra figura
Imposuit cœlo : perque atras
sparsa tenebra»
Clara pruinosofjussit dore lu»
mina nocti.
Chalcidius ad Timœum, p.
223. fin. Ctti quidem reiHebrœ^
orum quoque sententia concinit;
quiperMbent exornatorem mundi
Deummandasseprovinciam, So'
U quidem ut dicm regerei, Lunœ
REJJG. CHRIST. LIB. I.
43
Aratus; ^SpirituDei infusam rébus vitam^ post
Grœcos Vîrgilius ; s hominem ex luto forma*
tum .Hesiodus, ^ Homerus, ^'Callimachus } de*
varo ut noctem tueretur : cœte-
rat fuoque steilas disposuisse,
(anquam tempontm limites atmo'
nanyue sigma, huUcia quoque/u-
furonciM pnttteiUutttn,
t Spbritu Dei in/usam rébus
vitam, post Grœcos VirgiHus']
In JSneid. Ti. 784. quem Ser-
Tins ait ex plurimis veterum
scriptis fabricatum :
PrÎHcipio eœlum et terras
camposque Uqttentes,
Lucentemque globum ÏA/nœ,
THtaniaque astra
Spiritus intus alit; totatnque
infUsaper artus
Meus agitât mplem, et magno
se corpore nàiscet.
Inde hamimim pecudumque
gemts, vitœque vokmtum,
Et quœ marmoreofert mon-
stra sub œqucre pontus,
Jgueus est oiUs vigor et cce*
lestis origo
SemMbus-^
Explîcandis his illa serviant
cjittdemy Georgpoon. iv. 219.
His quidam signis atque hœc
exempla secuti
Esse apibus partem divinœ
maUis, et haustus
JStMerios dixere : Deum nom-
qt^ ire per omnes
Terrasque tractusque maris
ceelumque profundum.
Hûsc pecudes, armenta, viros,
gemts omne/erarum,
Quemque sibi ternies mucen-
tem arcescere vitas,
B Hominem ex luto forma^
tum Hesiodus"] Opcribm ac
Diebiu, ver. 60.
'H^uifof Vijtiktvn «ri^xXv-
Tcùu9 îSlt ÇuçU9y iy T à9âf«i^
Mulciberumque maras Jubet
omsies soivere, et undas
Commiscere solo, atque huma'
nom imponere vocem,
^ Homerus] Iliados H'. 99.
'AXX* ùfiut fith trufTH Si»tç
^ yuTu yittirât.
At vos m tellurem omnes
abeatis et undam,
Redeunt enim omnia eo unde
▼enenint. Euripides, Hypsipy-
le, ut nos docet Stobsus, ti-
tulo, Eventus rerumfortiterfe-
rendos, p. 668. 18. éd. Aur.
Allob. 1609.
roi
Eif yîif (plçovTtf yfit* uvay^
ttuîut s* t^*i
Quœ Cicero ita vertit, Tusca-
lananim tertio, §. S5.
Quœ generi kumano angorem
nequicquam afferwU:
Reddenda est terrœ terra:
tum vita otnnibus
Metenda, ut Jruges: sic Ju*
bet nécessitas.
Idem Euripides, Supplicibus,
ver. 531.
*£ar«r ti^ti y^ xaXi^d-?mi
- ^'OS-fv ^ %»etço9 lis ri fttfé
àipiuiro,
*Evruvy ÙTtiXi^r vnvfAu fAÏt
44 H. GROnUS DB VBRITATB
niqoe unum esse sammum Deam^ rerum om-
nium causai», consensu gentium traditum asse-*
verat ^ Maximus Tyrius. £t intra septem dies
T* ^/ut T tif yîtr in yk^ rm fianXîVf néù wm^^y ^ ^yi
^HfiiTtçêf avréy wJJit !»«<»?• Bt^. T»pr» «*EXA«v Xiyu^ luti
nu /Sm»* i ^C«^f Xiyu' ^ i i^ r w g ^r wf »
R^eflTMT* T1I9 l^^>^«r«» •vri nm i ^mXamêt* {^ « r«^«f , mu i
hJXMCêif, £r«^r. In tania pugna ac dis»
Jam $mUe terrtB mortuot gre» cardia et discrqMoUia, tmam v i-
nUa tegi. deasper terroM omneê Itgtmfa»
Jtes wide pueque mmpaerat mamque cotuentientemi DÔtm
prhnonliumf tête unum rerum mmeraurum et
Eo recipiiur, Spiriius cœlo regem et pairem, multot prm»
redit f terea deo$, Dei fiJUioêy adminis'
Corjmsque terne: jure nec trationis participée* Htec et
emm mancipif Grœcus dicit, et didt barbarus;
Sed brevis ad tevi tempus U" dicit qui in continentibu» terris^
tendum datur ; dicit qui in oris wutritimiê habi'
Mqx Terra repetit ipsa quod tat; et sttpien», et nqiientia de»-
nutriverat, tituius, Adde his loca que
Qiue vide quam pulchre con- attuliinus, libro ii. de Jure
veniant cum Mose, Gènes. Belii acPacb^cf^. xx. §. 45.
iii. 19. et Solomone, Ecoles, et illud Antisthenis relitiun a
adi. 7. Gioerone de Nature Deonim,
> Callimachus\ Gui in Sca- i.ld. Populares Deo»nmltê»,nd-'
zonte, apud Glem. Alexandr. turalem unum etee,. Addit Lac-
Strom. T. 14. et Eusebium, tantius,lib. i. cap.5. 18. exeo-
P. £. xiiî. 13. homo 9^X0;] dem Antisthene, «Sttmifttf loliK»
Il^fitn^uoffluiumPrometheuw, ar^ficem, Sophooles, apnd Jus»
Hujus luti mentio et apud tinum ad Gnecos, §. 18. et de
Juvenalem, vi. 13. et xiv. 35. Monarchia, §. S. Glenientem,
et apud Martiakm, x. 37. al. Ptotrept. §. 7. et Strom. v. 14.
39. Adde Gensorini locum de Eusebium, P. E. xiii. 13. Cj'
Die Natali, cKf. 4. Democrito rillum contra Julianum, lib.
vero Abderitee es aqua limoque i. p. 3€. A. Athenagorem,
primum vUmin est homines pro- Leg. §. 5. et Theodoretiun,
creatos, Nec longe secus Epi" Therap. 7. p. 109.
curus, EJs raîf mXuBtiUt^tff ttç IçU
^ Majnmus T)/rius'\ Disser- Btàs,
tatione i. 5. ir rorér^ ^ tsXL "O; b^vif r Iriv^i, km} ycûuv
fAïf ^ ru^ê nui ha^tnif, h» fMtmçàtf
éitit âf U warif y^ ifu^MP !>«• Tlivra rc x'^çêTêf êHifue, ttJifU
fMv «MM Xiysff in Bïi$ fut weif" fitmp fiictf.
RBLIG. CHRIST. LIE. 1.
45
peracti operis memoria servata non apud Grœ-
CM tantum et Italos, honore diei septimi^
quod 1 ex Josepho, ^ Philone^ » Ovidîo, o Tî-
buUo, P Clémente Âlexandrino, et ^ Luciano
discimuSj (nam de Hebrseis notissimum est,)
sed et ^ apud Celtas et Indos : quibus omnibus
per hebdomadas digesta tempora; quod nos
docent 'Philostratus^ ^Dion Cassius^ ^ Justinus
Vmu profecio est, wms est Strom. r. p. S56. ed Sylbur^*
taniumDeus, 1593. ex Hetiodo affert ÏCio^
CmU êoUque macMnam qui fu» itfov nfutf, lux teptima sanc^
candidit, ta; et similia ex Homero et
Vadumque ponti cœrulum, et CaJlimacho. Adde quis ex
vim êpiritus, ArUtobulo affert Eusebius, li>
Adde Vftrnmis locum, qui a- bro xiii. cap. IS. Theopbiliu
pod Auguitiiiiim de Cnritate Antiochenus, libro ii. ad Au-
l>ei, nWo ir. cap. 31. tolycum, §. IS. ni^2 rtit îC3«-
' €0f J«Mry»A»} AdrwM» A* /itit ^fit^çmf, i» i^mnféf dh^çint»f
pionem, ii. ôrca finem, nul- iwfMc^wt, Deseptimadie^quam
Um ene ait urbem Gnecami omnes hominea célébrant. Sue-
nnllain barfoaram, M» fih ri tonius, Tiberio, cap. xxxii.
rif I Ch ftm ht , 9f «#ytf/(if y ^fiSit, Diogenes grammaticus dispu^
ri f&«f é. iuun^trnMf, quam taresabbatisRhodisolitus. [NoD
non pwraserit mos septims est confundendus septimus di-
dieiy qus Judaei feriantur. es mensis cum ultimo Heb-
» PhiUme'] De Mundi Opi- domadis. Vide quœ uotavit
fido, p. 15. £. *£«^rî^ yk^ «» hac de re Joan. Seldenus de
fuiSis wêXtats n x**i'^ '«'^'y »^>-» «^ure N. et G. lib. iii. cap. 17.
ri r«»r»f. Est enimfestua cUes C/.]
nom utU urbi aut regiotti, sed <i Luciano] Qui pueros In-
usdtferto» sisse diebus septimis dos docet
■ Ovidio] Art. Am. i. 76. in Paralogista, §. 16.
CuUaqueJudœeseptimasacra ' apud Celtas'] Ostendunt
viro, antiquissima etiam apud Cel-
Loqnitur autem de iis feriis, ticas gentes, id est, Ghermanosy
qoas et Romanœ mulieres ob- Gallos, Britannos, dierum no-
senrabant. mina. Idem de Slavis docet
• Tibullo] £1. i. 3. 18. nos Helmoldus, lib. i. c. 84.
Satumi aut sacram me tenu- (al. 83.)
ifse diem, • PhUostratus] Libro iii. c.
P Clémente Alesandrino] Qvà, 13. ubi de Indis.
46 H. GROTIUS DE VBRITATB
Martyr, ^et v^tustissima dierum nomma. Pri-
mam hominis Yitam y cum simplicitate fuisse,
^ et nudo corpore, docebant et iËgyptii ; und^
aorea Poetarum setas, & etiam Indis celebrata,
^ Dion Camus] Lib. xxxvii. fMt eorum guse nnU ai vitam
1 7» T«y n/iiçav Tiff tv K^amt uUlia repertum adhuc ewet, vir
'««Xv^im». ÎHem quam Sa- siêse dwriuSf quippe nutla veste
htrmi Hcimts, Addit ibidem^ amictùSydomidUHeiignisimut'
morem per septenos dies tem- tosy mansueticris victus rudes*
pQT% computandi ab EgyptiU Plato in Politioo, p. 5S7. E.
.ad omne humantua gemis ma- JtA, Fnncôf. 1603. But infUf
nasse. Non antem recentem «ùrà;, «vT«f l«'«r««w**^MiS«flri^
esse hune morem sed vêtus- »?» MHurêt^ {[«•» h tn^ Sim-
tissimnm, doœt nos Herodo- ri;*», «XXa yUn ^aoXi^rt^ «»»
tus, libro ii. 82. Adde deRo- rit wê/iiiv^», Deus eos posée*
manis Isidorum, lib. t. capp. baiy custosque eorum ^sse erat :
SO et 83. sUutnusuihominesy divini m s èmi'
^ JmstiMus Martyr"] ApoLii. maly pastuat aitImantiumH-'
(al. i.) 67. quiora, Deinde : V^fMi'Sk ^fy»
< JÊCi Vë it tê iii s ii i Ut liéefUm M^ fÊi^Sv^MKwnr ri «wXX* 1*^
mina] Vide oracolum et Or- fMPra, Nudi amtem et sine stnh
phei versus in Prolegomeniis gulis sub dio pierumgue pasee^
Scaiigeri ad Emendationem 6ai»/. DioearchusPeripateticiis»
Temporom. [Vereor ne heb- dtatus tum Porphyrio, libro
domades ortum a septem PI», iv. 9. de non esn animalimB»
netisy potius quam a creatione tum, quoad sensilm, Varroni de
intra septem dies, duxerint. Re Rustica, i. S. 16. Tèt «»->
Clericus.] Xtukt fuû iyyvs ^iâ^* ytysfirmsi
r Cum simpUciUUe fiiissé] fitXriÇVg ri Svras fv^tt »mi rt»
Vide quœ in liane rem pro- &»tm l^n^ras /Sm», it XV*^
duximus, lib. ii. cap. 2. §. 2. ytvét ufti^t^ShKt. Primas iUsif
de Jure Belli, et in notas ad diisque prosimos mortaies op^
eum locum. tima fuisse indolis, vHamqme
* Et nudo corporey docebant vixisse opUmam^ unde et aw
tt JEgyptii] Quorum senten- ream hanc did œtatem.
tiam sic rerert Diodorus Sicu- • Etiam Indis celebreOa, ut
lus, libro i. 8. Tèt Sf m-ftiitu apud Strabonem est] Libro xv.^
TÛt dv^ft^étf, fitnhfis rif ^ç9S p. 715. C. Calanum Indom
fi/o9 ;^^0'//(Mv f é^/Mi»ir, ivnrivêff ita loquentem inducit : T****-
itaytiff yufifiç /m)» l^Bîtrêf •»- kmov Teitr nf àk^trttf i^ mXw-
retty «Unnêtt ïi »«i irvçês in- f^y xK^ffit »aSmTt( Mai vvy «ci-
Sufy TÇ0^nf S* n/fti^« wavrtXit »tf mÙ xpnveit Y îfftêv »i fàv
mnntnnts. Primos honUneSf cum vî«r«f, ymXmtiTût T mkXm' neù
RELIG. CHRIST. LIB. I. 47
Ut apud Strabonem est. ^ Adami, Evse, arbo-
ris, serpentis bistoriam apud Indos idololatras
suo tempore extitisse ^ notavit Maimonides ;
eaodemque apud Peguenaes et CalaminsameD*-
ses pagikQOS. ejusdem Indij» populos repertam^
apud Brachmimas Adami quoque nomen, apud
Siainenscii» ab orbe condito ^ ad sex annorum
milUa putariy.cnostri quoque sœculi testes per«
j^MiMVf» ml fàw ^tiXtrts, »î Y m- rumi tx quihwa notitia boni ma^
mfjniitTlXmd»**T^iTXnrfio9fis ligue tmimis ecrum obreperetf
T 4Î JaSfMrtf 1^ c^wfjïf ût vCm vescererUur, Idem, alio looo, p.
l|i«iM». Zùv U ftirnwm Ttiv 400. QuUnuHebrœicfmcinufUf
umrArm0» npmug$ irârra^ «ai cumdicMntkominiquidemaDeo
Xk wiïït rw ^9 àwilul^. OUm datam esse animam ex inspirati"
mmdm Hm piemi erani farina ex une cœlesti, qumn raticnem atque
triHcoeihûréleOfUi nunc pulve^ animam ratiomUem appellant;
reJJÊtÊJe^/ÊMthant aqua MmmtlU, muiis vero et agrestHus ex silvm
imete mUi ; rurtmn alii melle, vel rationis experiem^ jussu Dei vi-
viitOf vel oteo* Sed hommes prat vis animantibus et bestiis terne
copia rennn ae deUciis ad çon- gremio prq/usis : quorum innu-
tmmHiam ie transtulere : quem mero faerit etiam illa serpensy
statmmexosusDeusommaeaab' qtue pritnitias generis humani
olevitf mUaéque vitœ genus per malis suasiombus illaqueaverit,
kàanm mgmidœ iHstituit, « Notavit Maimonides'] Duc-
tons Dubitantium parte iii.
^ Adtanif Evee^ arboris, ser» cap. 39.
penH, kUtarimn\ In iis, qu« d Ad sex mmorum mUlia pu-
Philo BybUiw ex Sanchunia- ^^jj Cum hoc numéro benc
thooe vertit» n^êtriyêi^s est convenit quod ex Porphyrio
D*TM Aâm> est r\ynf morta- tradidit Simplicius, commen-
lioai primiy repertores fructus tarioxlvi. fol. 123. 19. éd. Aid.
arfaociim. £t in antiquissirais Venet. 15S7. in librum ii. de
GnBoomm myateriis acclama- Cœlo, observationes, quas Ba>.
tam. EZêif ^imulqne monstra- bylone collectas ad Aristote-
tos aeipenfl, Meminere Hesy- lem misit Callisthenes, fuisse
ehoMy Clément in Prcytreptico, ad illa tempora annorum cl»
p. 4. 48. Plotardius» Alexan- I^ cccciii. id enim a dilovii
àxOf ioit. t. t. p. 665. D. éd. tempore non multum abit.
Lat Par. I6S4. Chalcidiut ad ^ Nostn quoque sœculi testes
Tvmmxïm^ p. 945. fin. Juxta^ perhibent] Vide inter alios
fwe Jf< yi eg JPeMs vitse primige^ Ferdinandum Mendesium de
ail imierdixii, ne eéulibusarbo- Pinto.
48 H. GROTIUS DB VERITATlï
hibent. Ëorum, qui primos homines secuti
sunt, vitam ad mille ferme annos durasse, ^Be*
rosus in Chaldaicis, Manethos in ^gyptiacis,
Hieronymus in Phœniciis, Hestiœus, Heca-
taeus^ Hellanicus in Grascis prodiderunt; et
inter poetas Hesiodus: quod eo minus incre-
dibile, quando et s majora multo olim fuisse
hominum corpora nudatis sepulchris comper*
f Berosus in Ckaldaicis, Ma" B. dicebat a Sertoiio reperta
nethos in JEgyptiacis, Hierany" Antœi ossa, quorum compa-
tnus in Phceniciis, HestÙBus, gem fuisse cubitomm sexag^-
Hecat€eus, Hellanicus in Grœcis ta. Phlegon Trallianus, Mira-
prùéUderunt] Omnes hos scrip- bilium cap. xi, meminit effbssi
tores, suo adhuc tempore ma- capitis Ids, quod tripla esset
nentibus libris, testes citât Jo- ad solitum modum quantita-
sephusi, , Antiquœ historiœ lib. tis. Addit idem, cap. ni. in
i. cap. 4. 9. ac prster hos A- Dalmatia reperta corpora mul-
cnsilaum, Ephorum, Nico- ta, quorum ulnœ xvi nlnas
laum Damascenum. Arcadas excédèrent. Narrât idem, cap.
ad ccc annos vivere solitos xix. ex Theopompo, in Bos-
notat ad viii^ 51. iBneidos phoro Cimmerio . repertam os-
Servius. sium humanorum compagem
t Majora multo oltm/uisse ho" longam xxiv cubitos. Ejua*
minum corpora] Josephus, An- dem Phlegontis extat libellus
tiquae historiœ lib. v. cap. 2. de Longaevis, dignus sane ke-'
3. *TrcX(/irtT0 li tmv yiyâvrvf tu. [Quosdam olim Tariis in
ïrt'yifaff olfiutffMfAérMif fityi^ti locîs, ut etiamnum hodie, fù-
M») fiôççàs iiif ToTs »XXuç âr- isse majoris staturae homines,
B-^iiirois iteiçeivrXfiffietff vraçuie^ov seu paucis pedibus réliquos su-
nreiv Sia/u«, xa.) ^miov âxag-ftec' perasse, non œgre crediderim ;
iiiKvvrat V irt ^ vt/y rureav èfZ, sed omues fuisse majores non
fAtîiïv Tûif v9ro vint \ç;^ofdfott magis credo, quam prooerio-
iotxiva, Restabat etiam tum res arbores, profundioresve al-
gigantumgemis,qutfObcorporis Teos fluviorum fuisse. Inter
nuignitudinem ac figuras mul- hœc omnia, aliaque id genns,
tum aliis hominum dispares, stu- ea est proportio, ut aliis alia
pendum erant spectaculum, et respondeant, non minus hodie
fama terribilis : monstrantur in quam olim : quare nuUa ratio
huncdiemeorumossa^fidemom'- est cur mutata fuisse creda-
nemvulgieacedentia. Gabinius mus. De Gigantibus vide o-
in Mauritaniœ descriptione, a- rationem Theod. Ryckii. C/«-
pud Strabonem, lib. xvii. p. 839. ricus,]
RELIG. CHRIST. LIB. I. 49
tum^ plurimarnm gentium historise prodiderunt ;
ae nomination Grœcorum ^ Pausaniaâ et î Phi-
lostratus^ Romanorum ^ Plinius. Sicut et visa
àivinitus obtigisse hominibus^ antequam fre-
quentia et magnitudo delictorum Deum ^et
^ PamstmUui] Is in Laooni- Cretico, cum elata /iumma plus
cis, cap. 29. meminit ossium quamviamnica terras rupissent^
hmnanonmi^ sed insolrtœ mag- post discessum Jluctuum inter
nitodmû, quœ in Templo Ms- plurimakumidisciiUakumanum
culapii ad Asopum ufbem os- corpus repertum sit cubitûm tri"
temtebantnr : et in Eliacorum um atque triginta : cujus inspec
priore, o^>. 13. ossis e mari tanéticupidhieL*Flaccumlega''
edncti^ qirâd olim Pisœ custo- tum^ Meteîlwn etiam ipsum m-
ditiim^ Pelopiique creditum pendio captas miraculoyquodau'
fbent. ditu r^futaverant oculis potitos.
^ PkUùstratusl In Heroico- De molari hominis dente a se
mm inhiox p. 648. B. éd. Pa- conspecto vide Augustinum,
ris. 1608. multa ait gigantea libro xv. de Civitate Dei, cap.
eorpon in Pallene detegi per 11.
imlyres ant terra motus. ^ Et famuUmtes et mentes']
k PUnius'] Libro vii. cap. De his vide pulchra, apud Plu-
16. In Creta, terrée motu rupto tarchum, de Iside, t. ii. p. S60.
moKte^moentwn est corpus stans; D. et seqq. Maâmum Tyrium,
fmod aiH Ortoms, aUi Eëtionis Dissertatione prima, §. 19. et
fuiste tradunt. Orestis corpus xvi. 8. Julianum, bymno So-
Ormcmii Jussu refossum septem lis, p. 258. et seqq. éd. Paris.
ctAUormn puisse monumentis 1630. Ipsum nomen àyyi'
tradihtr, Jam vero ante annos kàtv in bac re usuipant, prse»
pr^e ndUe vates iUe Homerus ter Grœcos veteris fœderis in-
cetsavii minora corpora terpretes, Labeo, apud Augus-
morUtUum, quam prisca, con- tinum, deCiv. Dei,ix« 19.Ari-
quen* Solinns, cap. 1 . Quisenim stides, in Minervam, init. t. i.
MM €no isto minor pareniibus p. 19. B. éd. Paris. 1604. Por-
mdsnasciturf Priscorumautem pbyrius, de Abstin. iv. 13. et
testaniur molem etiam Orestis alibi. Jamblichus, de Alyst.
suprema: cujus ossa. Olympiade sect. ii. capp. 2. seqq. et alibi :
qiuimquagesima et octava Tegeœ Cbalcidius, pp. 225, 226. et
i$sventa a Spartanis oraculo mo- his omnibus antiquior Hosta-
niHâ, Oscimus hnplesse longitu^ ues citatus Minutio, cap. 26.
diMem cubitorum septem, 5'crt- Heraclitus, teste quem dixi
ptu fuoyue, fuœ ex antiquitate Chalcidio, p. 346. asserit, prœ-
memoriasaccersuntinjidonveri, moneri meritos instruentibut
hoc etiam recepenmt ; quod bello dirinis potestatibus.
50 H. GROTIUS DB VERITATE
famulantes ci mentes ab hominum familiari
commercio quasi secluderent^ "^post Grsecos
plurimos refert Catullus. Gigantum ferina
vita^ cujus Moses meminit, ubique ferme ^ apud
GriBcos, ^'et Latinos quosdam legitun De
diluvio notandum, in ejus historiam ferme om-
nium gentium memoriam desinere; etiam ea-
rum^ quas dm incognitas parentum nostrorum
setas nostrœ notitise tradidit : unde et P Varroni
m Post Grœcos plurimos re- idem Plato m^ionem fibcit,
fert Catullus] Epithalamio Pe- de Legibus iii. init. p. 805. A.
lei et Thetidos, ver. 397. ^ Et Latinos quosdam legi--
Sedpostquamtellusscelereest tur] Vide Oridium, Metamor-
imbuta nefando, phoseon i. 151. et Lucaaum,
JustUiamque onrnes cupida de libro iv. 593. et alibi. Sene-
mente fugarunt : ca, Natur. qiuest. 30. fin. lib.
Perfudere manus /rafemo iii. ubi de diluvio: Extinctis
sanguine Jratr es, pariter feris, in quorum homi-
DesHtit extinctos natus luge- nés ingénia transierant.
re parentes f p Varroni omne id tempus ig'
Optavit genitor primœvi Ju- notum vocabatur"] Cenaorinus/ '
nera nati, cap. xxi. init. Nunc vero id
Liber ut innuptœ potiretur intervallum iemporis tractaboy
JUrre nonercœ : quod historicon Varro appellat,
Jgnaro mater substemens se Hic enim tria discrimina tempo^
impia nato, rum esse tradit. Primumj^ ab ko'
Jmpia non venta est divos minumpHncipioadcataclysmum
scelerare pénates : priorem: quod propter ignoran"
Omnia fonda, nefanda molo tiam vocatur â^tikev, SecunSum,
permista furate a cataclysmo-priore ad Olymjno'
JttsH^amnobismentemaver* demprimom: quod, quia in eo
tere deorum. multafàbulosareferu'ntur,fM^t^
* Apud Grœcos] Home- ««y nominatur, Tertium, a pri'
rum, Odyss. H'. 206. et Batra* ma Olympiade ad nos: quoddi-
cliom. ver. 275. Hesiodum, in citur iTtçmof, quia in eo resges^
Theogonia^ ver. 185. Huq tœ veris historiis continentur, /
pertinent Deorum pugnœ, Tempus illud, quod Varro Sk^ ' '
quarum et Plato meminit, de tn'Ko^, Hebrsporum Rabbini
Republica ii. p. 604. £. et se- vocant inane. Diluvii autem'
jpreges isti dominatus, quorum universalis uotam conchas.
RELIG. CHRIST. LIB. 1. 51
omne id tempus ignotum vocabatur. Sed qu«B
a poëtis fabularum licenti^ involuta legimus^
ea ex vero^ id est M osi convenienter, vetustis-
simi scriptores tradiderant^ ^ Chaldseorum Be-
rosus^ ' Assyriorum Abydenus, (s qui et colum-
qn» in montibus reperiuntur, masime pi'o'amuteto.
notayit Philo, de Mundi im- 'Assyriorum Abydenus] Ser-
mortalttate, p. 743. £. vavit nobis ejus locum £use-
4 Chàldavrum Berosus] De bius, libro ix. Praeparationis
qao sic Josephus, contra Apio- cap. 12. et Cyrîllus, primo ad-
neniy i. 19. Ourot roiwv é Bn- versus Julianum, p. 8. D. MfS'
^me^iff rats uç^ettoTaTeiif ïxa- Sv eikXot ri ^ç^ctVf ^ "StiffiB^oSf <u
atKa^if œf»y^»^a7tf ittçi <ri 7« 2ii Kpé*ot irçofffifAaifti fiïv lo-iff'
yvmfUtti xuraxkv^fti xai rtis ^et* itktiBoi ofitS^v Af^/v Tifi-
ir mvTif ^B^eçSf rStv àvBfieiiraj9 9^ Itr) ^txa* xtktvu ^l vit 0,
MtS^«^ Mtivfîis Hrvf içeçfio'tv* rt yçafc^tareiiv nv Ix^f***^* <" '^'
^ fn^} r^S Xdçvaxoty iv » Nâi;^0f XiV Vôku r^ b "^iwapcitrtv à-
i rS yiws Vft£f àçx^fy^^ ^neru- voxçv^^at, 'Xu^iB'POf il recvrei
^y ^^inx^tUfis avrnt ruTt ï^rtriki» voiwxi t^imi W^ *Aç~
àx^^tuufTuf'A^fASfWfi^MV.Hîc fAVtlvt àveivku, xa) vaçaurixa
BenUnUf aniifukHma scripta fjLn xxrtkdfiSxn rà Ix Siîf. T^/-
9equen»,eademqu€eMosesfUzrrat rp iï fituiçi^, Wii rt vaiv t««-
de magno diluvw hominumque crxfty fiiritt rStv è'çviBvvy ^tUriv
per id interiiu; ac de arcoy m vatûfittos ilxv ynv fiom vh vfa-
(jpta Nochua generis nostri auc* ros ixivc^ar a! li, IxhxofAivit
tor aervaturesty cum ea ad ca- o'ipixs vrtXxytoç %;^»vsogy iira-
amtina Armemorum montium çittffxt Sxn xaroçfiiaovrtu, xa^ù.
te appHcuisset. Post recitatam rov 'Xiifftâçov oxio-u xofii^ofraty
autem diluvii historiam hsc xx) {«-/ uvr^a'iv ïnçxr tltç II rî^vi
▼erba addidit Berosus, quae rçiri^a-tv Urvj^it [àxixixro yàç
idem ille Josephus habet, An- 2n xrikv xxtxxXtot rès rx^ffysy)
tiqn» historiae libro primo, 010/ fiiv t^ àvâ^iùxMV à^xvi^wr
ci^ite quarto, §. 6. Aiyirat Si 70 It xXo7»f iv 'A^fAiviri xt^ta^rju
^ TV vXmv iv rn *Açfuviet xçoç J^vkeov àXt^tipdçfiaxu roïci ivrt-
rf ^n/ riv Ko^vaiâjv trt fii^ts ^et^ioun xa^ti^irc. Post kos hri"
tjHUy »xi xofti^ti» rnxt rtiç xv. perarwit alii, ac deinde Sisi-
^dXr» xÇxt^îivTXf' ;^^ÂIyT«i ii thnu ; eut Saturttus prœsigiùji-
liàXtra oi uvBçatxoi r^ xefis^ô' cavitingentem vim imbriuni Ju-
fUvif xçûf TMç x9ror^oxixfffi.iç. turamDesiideci7naqumta;juS'
Dicitur autem etiamnunc in Ar- sit autem quicquid erat Uterurum
menia in Cordyeeorum monte eum Heliopoli, quœ in Sipparis
pars este ejus navigii, et quos- est, aBscondere. Sisithrus hœc
inde bitumen au/erre : eo cum implessety statim in Arme'
abiato utuntur kominet niam navigavit ; ac subito eum
f2
52 H. GRorrus de vbritate
bae emissœ meminit^ ut et ex Grœcis Plutar-
depjrekéuUt vit divinm. TerUa x,^ ""Ç* ^^^ Xays ^i7 hikH^M, fiii
die, postquam remiserai temr zroXkâiuç ixuovrtç '£XXfiy/«À
pestas, avhtm quasdam emisit, (iaçÇâçMv aviçéùf èwifutra Smv-
experhHenium captwrus an illœ ftâ^nrv ri yà^ aîrm étirait
terne aliqtUd visurœ essent e zrtônerB^t. X«X«y iTsvoôiv tts rqy
mari extans : ilUe vero exceptes alirii vatrj^tv Kctrœ^pinrKrS-ad rZ
ah immenso pelago, non haben- Xiyif, itetitvvB^tvifUfôs ttiv tSv
tes ubi considèrent, ad Sisithrum hwfiArmt luva/uf, tSçt tws rt
rétro rediere, et post eas alùe : Alyw-rnis, rùg zr^vnts uninif
at, cum offenderet tertias, (redi- aura yçi^nvrag, us rîfv «vr«w
erant enim aves alis Umo pie- . fêmir farvtfivc^iratt' tù/rcg n
tiis,) dii eum hutnanis rébus exe- aS vaXif, t»«rv rnf itavêutv «m-
tnerunt : navigium vero in Ar- futrûg ifokafiSâv^v, us riif ti/U'
meniam pervenit, ibique vicinis riçetv &yuit Çmw à^tyçi^r».
ligna prœbuit amuleti vim ha- lUud in hujus sermonis Umme
bentia. Sisithrns, ut et Ogy- dicendum vobis, ne miremmi
ges, et Dencalion, nomina si Grœca sœpe audiatis virorum
sirnt idem aliis lin^^ signifi- barbarorum nomina; cautam
cantia^ quod No€ Hebraico jamintelligetis. CumSoloncar-
sermone, quo scripsit, nomi- minAus suis inserere hanc nar*
naque propria, ita ut eorum rationem vellet, mm ipsam sig-
vis ab Hebrœis intelUgi posset, n^aOonemque nomimtm per^
expressit Moses : quomodo sci- scruiatus, reperit .Xgyptkrum
licet Alexander Polyhistor primas, qui de rébus istis scr^
Isaacum Graece scribens Ti- seront, in fuam ea linguam
XéiTœ Tocavit, ut ex Eusebio, transtuUsse, Jpse vero, per*
P. £. ix. 19. discimus: mul- cepta nominis a^Jusque signi"
taque sunt talia apud Histori- Jicatione, ea ipsa nostro vesti-
cos omnes. Philo, de praemiis vit sermone, Cum Abydeni
et pœnis, p. 707. F. Tûroit verbis congruunt illa Alex'
"EXXxyi; fAiv ^tv*»Xunta, XaX- andri Polyhistoris, quœ serra*
'haùdt ïi Nais WovofMM^wtv, i<p* S TÎt nobis C3nrillu8 dicto libro
•rÀy fAiyav xaruxXvrfAov run^n primo adversus Julianum, p. 8.
ytno^eu. Hunc Gneci Deuca- C. *XlT/açr» 3i riXiurnffarrt,
liona, CheUdœi Noë vocant, sub ta* vlov etvru SioyB^çov ^awtXtvrtu
quotnagnusillecataclysmMiseve- ILâ^iit 2ixeu»rM. *£«*< riru rèv
Hit. Deucalionis autem dilu- fiiyuv (peter) ytvir^t xetraKXuV"
vium fuisse illud universaie Xav. ETta vm^ihu Xiyu rn SU
tradebant .^^yptii, teste Dio- «vS^^y, vçoetirayyuXtifrôs avrm
iloro, lib. i. 10. ad Italiam tu Kçotn ro Wéfittvev, xai ïn
etiam pertinuisse Plinius, lib. ^çor^xu vauittiyno'eto-B-at xd^vet-
iii. cap. 14. Ut ad nominum x», xee) e/uS zrrtiMÛs içrtrôtt ts
illam in alias lin^as transfu- xeii xrnvMt vXm h «vr^. ilfôr-
sionem redeam, insignis est ea ttio Otiarte filium ejus impe*
de re Platonis in Critia Ipcus, rasse Xisuthrum per octodedm
i^iit. p. 1102. F. T0 V trt /3^a- annos, quosSaros vocant» Hw
. IIBLIG. CHRIST. UB. U 53
chus^) et ^Lucianus; qai apud Hierapolim Sy->
jui temporihu fiùue aiunt di' rtis XàçvoMf à^ttfUvn* )ifX«>^«
AtràoM magmtm^ Narrât demde ytfiv^aiy y^tifuifês fàn tSrtt «'«-
9ervatum Xituikrum'y Sahtmo Xtp liiivfiivnp, titimt )* AvêirTa»
ipti quod fithtrum erat prm^ «'«y. Cotumbam muni ex arca
mmtiamtei et /abricandam ipH emiaaam certum indidum detu"
Arcmn ; etin ea ym una cum lisse DeucaliorU ; cum redtret^
^obacribuay reptUilmSy ac ju- tempestatistubiemanebatysere'
meniiê susnigandum, AMyrib ni, Notanda autem et in hoc
antem, ut et aliis qnibusdam Plutarcbi et in iilo Polyhisto-
gentibosy Oens summos ab ea ris loco, non minus quam in
«teUa Tocabatur, quae, nt Ta- Nicolai Damasceni et Apollo-
dti utar verbis, e septem side- dori libris, et in iis scriptori-
ribns, qaeis mortales regun- bus quibus utitur Theophilus
tor, attiuimo orbe et prœcipua Antiochenus libro iii. §. 18.
potentia ferebatur; aut certe vox kmçvetKcsî <ius plane re-
Syriacnm /^K» quod Deum spondet Toci n!in> qtiam in
ngnificat, Oreci Interprètes bac bistori» Moses usurpât:
Xfii9Êf ideo vertere, quod is neque vero aliter eam vertit
Syri» ^^X dicebatur. Philo Josephus.
Byblios Sanchuniatbonis in- * Lucianus] Libro de Dea
terpres, 'IX*», rèf xa) K^iw. Syria, §.12. cum de templo
Citât Euscbius, P. E. i. 10. vetustissimo, quod erat Hiera-
apod «ïaem mox ex eodem V^li» «gère cœpisset, adjungit :
Philone sequitur: Kçipt, h .1 0{ t^\^* tr«XX*î. AiimaXW
4»aAwKf# *WmX ii>»f*diwt. Sed ^« ^««'?»»«' « «e'» «/'«rS«/ Xi-
error est librarii, qui pro Tx, 7»^'* rurcfàtvxaXMfa, Ut ru
quod contracte pro 'IrçahX «*• «XXw uiê,p lymrâ. ^Aii/«te-
Gmâs Christianis poni solet, >-'*"'«^ ^^ «"V^ ^«V«» *" EXXnw
potuit 'UsaiiX : cum Tx sit, ut *»»'«> «» "ïj^'^'iî i*"* V"^f
dmmus, TH ; quomodo Syn , ^ ^ . - « « - "^a ^ -
dicont quod 7« Hebraei. ^,< lyiw^r», iXX* \»i'm fih h
[Non est in hac historia de y,„à ^^,„j ^X^^r*- ffr« "Si yi-
nihilo, quod Deucalion, qui ,,^^ ^5 "iiuri^u liVÎ, t« aZ^is \x
idem ac NoachuB, dicatur àwi^ ùtv*»kittm u$ vXn^w ««•;*!-
TVffmf, hoc est, nOIK W^H r«, '£«i/y*y ïi vrt^) rif Av!àçti*
vir terréPf hoc est, agricola, wv rûh fAu^inrtu, *TCçira
Gen. ix. 20. ubi vide a nobis kà^rm {«yn;, it^fMt» t(y» t-
notata. Clericus,"] ^^ac^êr Ûrt yàp eçxtx ipvXet^'
* Qui et colunihœ enUssœ me" srov, in l^inut \di»ùvro, ërt /«i-
minitf ut et ex Qrœcis Plutar- ri«y hnix^vr»* âyS* Zv v<pifft h
chus\ Libro, Terrestria an a- fAiyéiXn rvfA(p»^ AirUir», Av-
qoatica animaotia plus habe- «■/»« n yn trokkov uivp i»iiio7y
aut solcrtic, t. ii. p. 968. F. ^ SfiC^»* fuyâket lyUgprê, ^ §1
^tnmXUtti fmft wt^iftfkt i» Wêrm^ ««rSCnrav (»'i'^»nsy nu)
f3
54 H. GROTIUS DE VBRITATE
xii» vetustissimam ait extitis^e historlam et dç
. • w»wm Siêt^ iytM»r« jMci va»- t^ytffîtit ftfnput îf/tfunu, *0 fU* Z§
rts èi\êw$, AiuxaXiut iï fAWtoç i^^êtîêç aurêîç Xcyêg àfnp) ri
m^M^êtv Ixi^rir» U ytnh 'htiH ifi rotiait IW. Pieîrique a Deu"
r«My, tiCuXifis Ti Mai rtis tvri- caUone Scytha structum ahmt
Citas tînxai 'H 3i m mmçin ^2t Aoe iemplum ; eo tciUcet Dew
iyînr». Aaçvaxa fAtyaXnv^ rii* calionefCUJustPiatevisaquamm
mirif tx*-» U ravrnu ia^ttagaf yiiitnuunma, DeeooutemJDeur
trautat n xiù ymeûxas ïuvrv^ caHene in Orœcia- audivi quod
wZn' IrîaUwTt Tii $1 à*t»o*Tê .Grœci narrant : est autem «er-
rt/s;, aa) ^tr^ât, ««) XtoifrÊtv yi' mo talis. Hoc quod nunc est Ao-
ys«, aaï o^ng, xa) dXXMy oxi^a nUnum genus non cA initio exti*
h ySi tifiêvreu, trdvra Ig ^tvyta' tisscy sed id pernsse ttirpitua:
i 2i wafra Hiatro* aai fuv aux qm vero nunc sunt homines «e-
iffivdtvêj àXXk vptfft fuydXn ho» eundi essegeneris, quodortum a
Stv ^tXin iymrê' i^ t» furi Xa^ Deucalione pmdaiim in ingen'
vMKt zrdvTtç IxXiv^avf irt^ri temunultitudinemexcrevii. De
t^u^ ifrjM^Tti. T« fùv Liuxa^ illis autem gui ante /uerant ko-
XtMfof vrtpt *'£ XXfjvif Wo^iuwt, là minffms hœc sunt quœ memoran*
Vt Axi Ttfrv, Xiytrat xiyog vveo tur. Contumeliosi homines cum
riv i» f^ t^ 9riXu fiiydXttg essenl y iniquafacinora perpétra'
a|/0f ^avfêdwat' trt b rîî r^irs- boni : naxn neque jw^urandum
çn x^*tf X^'f''^ t^iya iyinr», servabant, neque excipiehani
xa) 70 ffvfAxav S^Mç xartît^xTé' hospites, neque curaban^ supplir
AtvxaXmt ^t, ttrti rdh Sy/vi- ces : oh quas res maxima eis tU'
70, fiMftvf Tt iS«r«, xa) vnof pervenit calamitas, Statimenim
««•/ T^ xda'fMi'n''Hçfit ayt^v IW- terra plurimum aquœ de se ex-
vart, ^Eyêt ïi xa) ro ;^«0/Me u- tulity tum vero plurimi de cœlo
^0Vf xa/ Wi vro r^ niÇ xdpra cecidereinibres: fluminaquoque
fiixêov. £i fih Zv vdXai 5 fitiya ultra modum e.Tundaverey et
Uv vvf T0i0v5i lyivtTOy ùx esta* ■ mare ipsutn superfusum est ter-
ra Vi lyit itieit fjux^ov W*' Iti/tia ris;itautresomnesaquafierenty
3s rns îreçinç reit xçn^ffufft, A/; homines vero perirentomnes» So-
ixdçu trui ix B^aXa^^fit v3m^ lus tune ad secunéU generis es-
U Têif vnèv àxixniTOi» <l>içv^t h ordiùm Deucalion relictus est,
^X*S^*s jwmy, «XXÀ trâ^a "Svpin prudentiœ et pietatis erge, Ser-
xa) 'AçaCtff xa) 4rs^f}Sf v rS £û- vatus autem hoc modo est. In ar-
f^Ttùi veXXôi avB-çttiru ig âd- caminagnamyquamhahebatyli-
Xa^ffav If ;^0yc0u, xa) ^rd^rtç ulct^ beros mulieresque domus suœ im-
Çiçvfff Tù vçura fiih U rû vfif posuityipsequeeamingressusest:
îx^wt, lAtrd II U ri x^^f*^ qtiodcumfaceret,venere aprifCt
xariçx*'"'**» xa) iixtrat ro ^d- equiyetUrniumgenera^etserpen-
9(jMy fuxçiv l«y, v^rof xî^l^^ l^^f ^^ ^^ 9^*^ *'* terra pascun-
ff-tfXAf». Ta ii Xâiiovrts Atifxa- tur ; bina quaque : ille hœc ad
Xîunt \t rf /^M 70v$c vsfcoy ^r- seanimantiareeepitomnia; qtue
RBLI6, CHRIST. LIfi. I. 55
Arca^ et de servatis per eam non hominibus
modo selectis^ sed et de animantibus cœteris.
" Âpud Molonem quoque ^ et Nicolaum Da-
nihiinocuere, sed magna eicum^ ret ivS^çv^têv fAtrà r£*^ vîmv, i«
ilUt diiHnUus amicUia obvemt : rvf ïhittf i^tXatnv/KiM» Suri rif
unofue in arca navig-arunt om- iy^oj^loir havwmvra Tt rhf fti*
nés, quandiu aqua super terras v»%v x'^Ç'**» ^^^t** »h 'rhf ê^ufnf
JiUt. H€Bc smU qtut de Deuca" vnt ^u^imt Srav t^fMf, Sub
lione rrferunt Grœci* De Us diluvii tempus excessisse es Ar-
verOffuésposiacdderuntjfertur menia eum hoTtiinem, qui cum
ab iJUs quiHierapoUin habitant liberis suis diluvium evaserat,
res aémiràbitis : in sua regùme Rectum rébus suis vi indigena^
tetrmfaisse JUaUtm, qui aquam rum : eundem, cum loca inter-
nbêorpserit omnem : idubi/ac' Jecta transiissety pervenisse in
tum essetf a Deucalione positas Syriœ regionem monianam tune
ara» et Junonis temphtm super vacuam»
iUo kûUu, Hiatum ipse vidi : * JSt NicolaumDaniascenum']
9sdde exiguus est, sub templo Ejus verba ex historiae Uni-
quod dixi. An olim mtyorfite" versalis libro xcvi. sic exhibet
rit, cmUractusque sit cum tem' dicto jam loco Josephus. "Efi»
pore, equidem nescio : id scio, vtïç rvif Mivôaia fitya c^»s xa-
quem vidi parvum esse. In bis- rk r^y *A(fAtv/av Beifig Xtyifét-
toritBk^jussignum,quodagunt, vc», ilg S zrakkiç s-v/A^uyâvraç
hoc est. Bis ansut ex mari aqua M ri xavot»>.wftM Xoycs t^u
in temphnn defertur» Ferunt a- m^iffeaâîivetf xai nva Itr) A.a^
quainnonsacerdotestantum,sed paxog ox,éfttfov Ivr) rtit àx^
tmnis Syria Arabiaque : quin çuay oxtikeu' xect rà Xtiy^ava
ab£up/urateusqueeuntadmare riv ^vXmv W) zrêku fêtSritai.
bomines, omnesque aquam fe- Tivaro }' u* Sreg, êvrtfa ^ Mjv-
runt: eamprimum effiindunt in anf dviyfayptt o rÔâv*liièetititv v«-
temphtm : descendit in hiatum fic^irtis, £st super Minyada
aqua : et is hiatus, quamvis (quam Milyada vocant Stra-
parvus, immensam vim aquœ bo, lib. xiv. p. 666. c. et
recipit. Hoc cum faciunt, ri- alibi ; et Plinius, lib. t. capp.
tum Aune aiunt a Deucalione S7, 32.) ingens in Armenia
institutum, in calamitatis simul mous Baris dictus, in quofuma
ettalutispartœmemoriam. Ta- est servatos esse ex cataclysmo
lis est vêtus de templo hoc ser- tnultos: unumveroinArcavec-
vto, funi ad summum ^usjugum ap-
■ Apud Molonem quoque"] puliss€:diuqueligHormnf^usar-
Verba ejus tradidit nobis Eu- cœ mamsisse reliquias, Hic,cre-
«ebius, libro ix. Pneparationis do, isfuerit, aijus Moses metni-
Evangelics, cap< 19' Kxrà nit qui Judœis leges cofèdidit.
Têt xaraxXv^fii* «Tê ttîf *A^* His scriptoribus addendi Hie-
fafiat iink^Tf rov n^ik^if^iv- rouymiis iEgyptius, qui res
56 H. GROTirS DB VSRITATE
mascênum historia eadem extabat: quorum
hic Arcœ quoque nomen habebat^ quod et in
Deucalionis historia apud Apollodorum rèperi-
tur. y ^ed et in Âmericœ partibus^ Cuba^
Mechoacana^ Nicaraga ; 'diluvii, animalium ser-
vatorum, quin et corvi et columbœ servatam
memoriam, diluvii ipsius ettam in ea parte
qu2B nunc Castella aurifera vocatur^ Hispani
coniplures testantur. Qua parte terrarum ho-
mines ante diluvium egerint, vel illud loqui-
tur, ^ quod Plinio notatum est Joppen ante di-
luvium conditam. Locus^ in quo post dilu-
vium subsedit Arca ^ in montibus Gordyœis^
ab omni sevo ^ in hune diem Armeniorum con-
Pbœnicias scripsit, et Mnaseas, post haec a Grotio édita, de
memorati Josepho, A. J. i. 4. industria et adcuratius mtilto
Forte et Eupolemus, quem ex perscrutatus est Sam. Bochar*
Polyhistore producit Eusebius, tus, in Geographia Sacra ; un-
Prœparationis lib. ix. cap. 17. de etiam Grotii ratiocinationi-
7 Sed et in Americœ parti- bus majus pondus accedit.
6#«] Vide Josepbum Acostam Clericus,']
et Antoniom Herreram. ^ In h^nc dieni] Monstratas
* Quod Plinio notatum] Lib. suo svo bas Arcœ reliquias
T. cap. 13. Consentiunt Plinio ait Tbeopbilus Antiochenus,
Mêla, i. 11. et Solinus, cap. lib. iii. §. 19' fin. Epiphanius,
xxxiv. Confer quœ ex Aby- contra Nazarxos, t. i. p. 39.
deno jam attuUmus. c. éd. Paris. 1622. 'ngtrtMat
• In montibus Gordyœis\ %iv^o rà Xu^J/ata rns rv Nms
Quos Moses Ararath vocat, Xâçfaxct ^tixturtu iv rn râif
Kardu transtulere Chaldaei in- Ko^ui^v X'^^f' -^^ ^^ usque
terpretes ; Cordysos Josepbus, tempus reîiquiceArcœ Noénum"
Cordaeos Curtius, iv. 40. init. strantur in Cordyeorum terra,
Gordyaeos scribit Strabo, libro Chrysostomus, Oratione de per-
xri. init. Plinius, lib. vi. cap. fecta dilectione, t. vi. p. 748.
27. et Ptolemœus, v. 13. 29. Ovxi »») vit. S^ti fiaçruçû
[Hœc et sequentia, qu» ad rîis 'AffAt/iag, UBœ i xXurêt
Geogrâphiam Sacram et con- lîi^v^ ; i;^) neù rà. ku^J^ecvet «»-
ditores Gentinm pertinent, v^g ïê^t wf intî et^Preu «^ si-
RELIG. CHRIST. LIB. I. 57
stante memoria monstratur. ^ Japetus Europse-
orum genitor, et inde Ion (aut^ ut oUm elo-
quebantur^ <^Javon) Grœcorum, Afrorum vero
c Hammo^ nomina sunt^ quœ apud Mosem quo-
qae apparent; sicut et cœterorum vestigia in
fêtrtfttf vrifim^ai ^ormeetiam postea per v scribi cœpit, olim
montes tetUtntur ArmenUe, ubi sic F. ita »vvf erat quod nunc
consedit^rcaT nonne etiamnum ùms et nùt aurora, taimw; reùtt
ipsius ibi reliquùB aervantur ad pavus : lâomt vès *'EXXtivaf
noftram admonitionem ? Isido- xety.wtf Schol. in Acharn. ver.
rasy lib. ny. Originnm, cap. 106f
8. Ararath mon» Armeniœ, in t Hammo"] Nam H per aspi-
fmo Arcam historié post diht- rationem reddere, aut etiam o-
frimm resedisfe testantur, Unde ^i^^^r^ . , * ^-nvi-r
et ua^kodie ibidem Hgnorum mittere Gr«ci soient : ot ni^n-
9Kt tridemÊw veaHgia, Adde mO *AÎ/wi^iw»f , vel *A\à.
ex Hvtpiie Annenio h«c, qiue A*««^»* - mODO «X«^^* ^?^
babet capite nono, fin. Jn Ar- irenœmn, i. 1 . et alios : H^nn
meniaetiaitiormonaquamsitin ^^^^^ ^g-« Grœcis veteribus :
toto otbe terrarum, qui Araratà — .-, ,/ ^^rt u..»».^ ^«i
» .. ' 1 . . n^n atttv : njn Hanno Tel
vulgantemuncupatunetinca- L ^^ k»-, .. ,
ctamme iUiui montis arca Nohœ Anno : 7ya-^3n Hannibal Tel
poit diltamtm primo sedit. Ad- Annibal : 7i;2-llfn Hasdru-
de Geographum Nubiensem, bal Tel Asdrobal : D*li*n liÇ».
Climat. iT. Part. 6. et Itmera- ^>^,, jf^, ^ero Grœca est desi-
nom Benjamini, p. 61. éd. nentia. Hic non Libyum tan-
Lagd. Bat. 1638. tum, sed et multarum alka-
« Japetus] Est ipsa vox ^u^ gentium pater, consecra-
HD^. Nam eandem literam D tus ab ipsis in JoTis stellam.
alii ot v, alii ut ^ pronuntia- Lucanus, ix. 517.
bant; qoalis differentia et Quamvis ^thiopum popuUs,
mine est inter Germanos et Arahumque beatis
Belgas. NotaTÎt id de Hebraea Gentibus,atquelndisunussit
litera ad Danielem Hierony- Jupiter Ammon.
mva, c. xi. fin. p. 536. C. jEgyptum quoque in hujus
* JatHm"] Nam l»â»tf 88q>e parte ponunt sacrae literse^
est apud yetnstos scriptores. Psal. Ixxviii. 51. cv. 23, 37.
Id in Aristopbanis Acbarnen- cvi. 33. Hieronymus, in tra-
nbus. Ter. 104. Persa pronun- ditionibus Hebraicis ad Gene-
Uat ItiêHÛ*. Jam Tero mos an- sim, t. iii. p. 856. A. A quo JE^
tiquior erat inter duas Tocales gyptus usque hodie Ham patria
interponere digamma ; quod j^gyptiorum lingua dicitur.
58 H. GROTIUS DE VERITATE
gentium locorumque vocabulis ^ Josephus et
f Josephus et alii observant] Homero memorata pars Phry-
l8, A. J. i. 7. 1. a noa dicit &i« et Mysiœ: de q»» Strabo-
esse Téummi Galatas, ubi op- "^^^ ^»**«» ^>*'- ^' P* ^^^' ^:
pidum Comara Plinio : Co- «* P«^^' ^'^' \ «^P/ ^S- «*
mari populi Melœ, libro i. 2. Ascamus lacus, et ex la^ am-
*, •f.i ^ . i^ nw apud enndem Strabonem,
Ex ^UD ScythM, a quibus ^b. «v. p. 681. B. et apud
condite Scythopolis m Syria ; pHni^ni, dicto cap. 32. lib. v.
et altéra urbs, Magog Plinio, Ascanius portus apud Plini-
lib. V. cap. 23. aliis dicta Hie- ^^^ ,j^, ^ ^p, go. i^it. As-
rapolis et Bambyce. A ^lÛ caniœ insulae eidem^ lib. iv.
Medos esse apparet: ab JV, cap. 12. et lib. v. cap. SI. fin.
quos diximus lavonas, lao- a DD^H esse Paphlagonas di^
nas, lonas. A ^^D Josephus cit Josephus, A. J. i. 7. Ri-
ait esse Iberos Asiae, in quo- phatœos dictos aliis; quibus
rum vicinia Thabilacam ur- locis Riphaces pônit Meia,
bem vetusts originis vestigia lib. i* 2. Ab 7112^ vN esse A/-
servantem ponit Ptolemaeus, «Xi?; idem ille nos docetJoâe-
T. 12. A nî:;D est urbs îpsi, phus; et Jérosolymitanns Par
▼. 6. memorata Mazaca, cujus rapbrastes ei astipulatur, pro
et Strabo meminit, lib. xii. p. -«lolibus Grœcos nominans,
537, D. et Plinius, lib. vi. 8. tot^»» P«> P»^^® ' "«*!"* *°^"
et Ammianus Marcellinus, lib. dit Hellas terne nomen. A
XX. 9. Adjice huic Moschos W^W^J^ esse Cilices Josephus
nominatos Straboni, lib. xi. idem dicit, probatque ex urbe
p. 492. D. alibique, et Melx, Tarso. Multis enim in locis
libro tum primo, cap. 2. tum evenit, ut, quae populorum no-
tertio, cap. 5. quos Moscbe- mina fuerant, urbium facta
nos dixit PUnius, lib. vi. cap. 9. gint nomina. De CD^HD, un-
et Moschicos montes apud eos- jg K/rriov, supra attigimus. A
dem Melam, i. 19. et Pliniiun, ,,..- -,^. . /^. • ♦ u:
' ' Vjy2 ^thiopes Chusaei et sibi-
y. 27. A D'y^n esse Thraces, ^^^ ^^^^ et vicinis, ut Josephi
cum Josepbo tradunt consensu tempore, ita et nunc vocan-
alii, et vox indicat : praeser- ^^^ . u^je et fluvius sqpud Pto-
tim si obsenremus Grœcum Ç lemaeum, iv. 1. et, apud Geo-
ab initio respondisse Syriacae graphum Arabem, Clim. i.
literae D ; quod ordo indicat. Part. 4. et Clim. ii. Part. 4.
De iis qui ab ÎÎDÎ^^Î^, ccmip- «rbes ^thiopiœ duae nomen
tus est apud Josephum locus; retinent:pariterquea0^12fD
sed dubitandum non est, quin (qui îAifvç Philoni Byblio, . a-
inde nomen habeat Ascania pudEuseb. P.E.i. 10.) Mesori
RBLIG. CHRIST. LIB. I. 59
alii observant. Jam vero g affectât! in cœlum
sibi ipsis et accolis ii qui Grae- nomine non abit : nec a
eu JBgyptii, et mensis apud CD*nnD3 Nepata urbs M-
eos nomeo Mj^i^/: Cedreno thiopum Plinio, lib. vi. cap.
tenrn ipta Mt^r^», p. 9. éd. 29 Napata Ptolemao, iv. 7.
BaûL 1566. Vere et hoc Jo- et wm, tab. 4. Africœ: nec a
tephos» a D1D esse in Mann- Q^DnnD Pharusi Plinio,
tania mmnem. Meminit ejus Ub. v. 8. Phaurusii Ptolemaeo
rSïL,*L?*^"' ^^' ^'1^' '^ ^thiopia, iT. 6. A n^2f
l PkutetjustaeumregtoPk,,^ ^^^ urbs omnibus poêtis et
ait Hieronymus, Traditionibus n»tonci8 Sidon. A ^ITUna
Hebimicis in Genesim, p. 866. 0PP»dum Gerasa Ptolemaeo,
F. est non longe a Fesa, ma- ▼. 15. Ab ^p^I^ Arca, urbs
nente nunc etiam Tocabulo. Phœnices Ptolemaeo mémo-
Qui Mosi est Î)^3D, is con- ™*»» ^- *5. et Plinio, lib. v.
tiactios Sancbnniathoni, et ex cap. 18. Ab HHN Aradus
60 Philoni Byblio, X»«. Inve- insula, memorata Straboni,
niet id qnid Eusebium, lib. i. lib. XFi. p. 756. D. Plinio, lib.
PtwBpvnX, cap. 10. £t terra v. cap. 20. et Ptolemœo in Sy-
iput ne dicte. ^Stephanus de ria, v. 15. En. A "DDH A-
Urbibos: Xwi, Srttf h fttanun mathus Arabis, nominate Jo-
»«Xk>m. Ckna, sic appeliatur sepho, A. J. xiii. 13. xiv. 5.
Pkœmce. Et suo tempore ait ^^ 3 j . ^^ ^t,,^
Aogastinus, libro Expositionis ^ j^^^ contigui, apud
epistote ad Bomanos mchoa- strabonem, lib. xvi init. Pli-
f, §. 13. rusticos ad Hippo- ^ '
nem, si mterrogentur qm es- ^j. '. j t • • î-u
_^' ji r> ^ r«* 84. et apud Livium, hb.
sent respondere Canaani. Et ,„„.. .^ xt«».«, ♦-Ij
M ertrai^i et Canaanis nomi- ""^''J?; ^J^**™"^ ^I^T'
na «int et in Eupolemi loco, *" ^^"^«^ ^3^^ »P"^ At»'^-
ut eum profert Eusebius, Pne- nœum, lib. iv. 24. Ab ^WH
parât, ix. 17. A Hî^jn Re- ^''' °^*> «««nibus : ut et a
gaema Ptolemaeo in Arabia fe- ^^^ Lydi, unde et vox Ludo-
liee, ri. 7. nimirum IT in y ^m Latina. Ab D"l^^ in
mntato, nt in Gomorra aliisque J>unc diem semet appellant,
Tocibn». A NDD Sabaeos de- q«» Graecis ab urbe 1*2^ Syri :
docit Josephus, notem gen- nam 2C modo per r, modo per
tem ; qoanim et urbs princeps , vertitur ; unde urbs illa l'H,
Sabc Straboni, hb. xvi. p. qy^ Xy^ug Qraîcis, Sarra En-
771. D. Ubi a nnZID Saba- nio apud Probum ad Virgilii
tenos Josephus . ponit, ibi Pli- Georgicon ii. 506. et Sinae a-
nio urbs est Sobotale, lib. vi. liis Tinae. Strabo, lib. xvi. in
cap. f 6. CD^^nb a Ubyum ^e : Aiyu il »•} rèf 'A0ifiMs
60 H. GROTIUS DB VERITATB
itioeris quis non Poêtarum meminit ? ^ Sodo-
■
I
» wotnrnf h ffi^l Uaffiîimtof ^a Mœotim Plinio, lib. vL 7«
yt^tfâms^iu* /ih Wtf» Ti9» rUs Etiam urbes eas, quamm boe
1vçiaf,n irjff KiXtxîag, n âxXtts j^ joco meminit Moses» anti-
TiUt yw, «XX» T«» 2t>^/«» «tf- qoissimas esse collatione scrip-
w. iVbmino/ Homerus et Art- toram apparet. D? Babylone
wuw; ea autem voce vult Posi- ^x-^* -•-»»* ^a
,...,,.. . ,. res notissima. nKestAneca,
domua tntelltjn non partem eut- • o • «^ ■»! î
<« • a /-r- • ^ quam m Susiane ponit Ptole-
*m. We» St»?!». !■»>. «■■• p. i„ ^u„i„i,, p. ,,94. ,„,. ,.
627. A. o; î. «, ï<,ew Ae,^f ^ ^^ p,^ 'J ^^ j^^^,^
itX-r-'. it «»yi^ti^iyY: lectioni» Cï. Sabnuios. Ab
Sunt qutper Artmos Spros tntet' ,
ligant, qui et nunc Arœmi di- '^^ Acabenen corropte pro
cuntur. Libro autem primo. Acadene dictam snspicaAiir
p. 42. A. rks yâp ôf hfim Xtî. probabiliter diUgens in Scrip-
fUS xaXufum ùiT uvrif t«» taninmi interpretatione Tnar
^i^tjf *A^mfAfi^tis »œXi7ir^cu. «scus Junius, qui et alia non
Nam^anobisdicunturSyri, ?»"«» obseiravit eoram que
eosàbipsisSyrisdicîAramnugos. jam posuimus. HD/D est Cal-
Ab yiy Ausanitis regio apud linisum oppidum ad Euphra-
LXX. Interprètes, in Jobo : *«*^» ^^ '^^ nomen ad Am-
Ausîtida dixit Aristœus, apud ™»»»" mansisse tempera ex
Eusebium, P. E. ix..25. A ^^^^^ «J^ »»"• 3. docemur.
^in nrbs Chollœ Ptolemaeo, Terra npîîT est 2w«<i^ rî, B»-
ie •4. '^c • A^mi ^t;XWa; apud HistiaBum Mile-
T. 16. posita m Syna. A nfU . . / , .
^. , '^ 1 j TU. 1 smm, in loco quem nobis oon-
Gmdarus urbs apud Ptolemœ- -4. t \ a ^
,£«♦!« 1 ry- servavit Josephus, AntiquBB
um, V. 15. et populus Gm- „i-toriœ lib i can 5 et in
dareni Plinio, v. 23. in Cœle- ™^'?« *»^- \ J^V' *• ^^ ?»
' Chronico, p. 13. itemque m
Syria. A WD Masius mons Praeparatione, ix. 15. Euse-
non procul Nisibi, apud Stra- bius. Scripsit is res Phœni-
bonem, lib. xi. p. 627. C. et cum, lectus etiam Stepbano:
Ptolemamn in Mesopotamia, ^j, ^ 3^^^.^ ^^ ^„^^ y
T. 18. init. Nomma JDp*, in y mutato, Singaram hinc
ut et DID'Hîfn, et J/^H Geo- montem Ptolemœus in Meso-
graphi Arabes nobis in Arabia potamia, v. 18. init. nominat;
repraesentant nominibus Bai- Plinius autem Singaram oppi«
iatjaktan, Hadramuth, Cbau- dum, lib. t. cap. 24. hinc Sin-
lan; ut notayit Capellus rir garana regio Sexto Rufo, in
eruditissimus. Nomen "^D^K Breviario, §. xxvii. ni3^3
retinet, ni fallor, Opharus au- baud dubie est quae Grscii
TÎuSy et Populus Opbaritœ cir- contractius Ninos. In £pi>
BBLIG. CHRIST. LIB. I. 61
morum incendium est apiid Diodorutn Sicu-
taphio Sardanapali, apnd Dio- r AffectaHin car&mt l/HMm]
domm, ii. 23. Strabonem, Homeros, OdysseœA. 812. O*
lib. xir. p. 672. B. Athenee- viditu, i; 152. Metamorpho-
naiy viu. S. Tzetzem, Chil. seos :
îiL 453. et Schol. in Aristo- Affectasse feruTitregnumcoB'
phaais Avium, mer. 1022. leste gigantes.
Km ym^ Xyit rwtics iifUy Hi" Vide et Virgilium, GeorgicoQ
m fuytiXnt /SoriXcmr. i* 280^ et Lucanum, lib. yil.
Ipse,NmimagpMemodoRexy 145. Frequens est apud om*
sn/ tmn nisi pulvis, nés gentes loquendi genus.
Bat id nomen et apud Theog- ut quae supra communem al-
nideniy Strabonem, lib. xri. titudinem attoUuntur dican-
init. Plimimiy lib. vi. cap. 13. tur i^etfoftnxn, ut apud Home-
eajiu» Terba sont: FUit et Ni- mm ssepe : sic et Deut. i. 28.
«M inyfosita THgri, ad solis oo et ix. 1 . Sibyllœ nescio cujus
emmtm tpectans, quandam ckt' locum de insana illa turris
riMJMM, Lucanus, iii. 215. substrnctione agentem citât
EtfekXySic/ama,Ninos. Ha- Josephus talem, A. J. i. 5.
bet id nomen et Ptolemaeus in n«fr«y ifu^éifw «Vta;» tSv mtm
vi. 1. A nbj urbe ^e«^*^, «"W*» r^'î»^*»^»» «wf
FUMâpe nomen habet regio i;'^**/*^*^.''» r^^'^Ari^'x^T
Calachena Straboni, lib. xi. ^nf*i»**9th avm. Oi2ï ^»fi^
W», pp. 608. D. et 530. C. de- A»»/ in^tf^^ffrtf «»ir^i>^«» «»
md£ mit» libn xvi. jD") «rt ^J^^. *^\^ ^,, BaCvJjifc ,uf^
^^T ^ Ammuin. hb. iÇ^^xnhfosrhf'mix^f. Cumho^
«m. 5. Sidon nota omnibus. ,„i^omnesuna lingua uteren-
n^ nemo dubitare potest ittr,altissimamturrim€edi/lcare
fcûn (Ittera y per'y, ut dixi- qiddamcceperunt,velutpeream
muM, reddita) sit Gaza Palœ- tncœhtmscansuri.AtlHiventis
ttinomm^ nominata Straboni, immissis evertere turrim Aanc,
lib. xn. p. 769. Melae, lib. i. «' *««»» cuique linguam attri-
11. q;ai ingentem et munitam ^«•«.* «««fe wrbi Babylonfac-
admodom vocat ; Plinio, libb. '*"» «»' nomen. At ex Abyde-
T. 13. Ti. 28. et alibi. mDD ^"^ ^?^^ profert Eusebius,
est HeliopolU, urbs Sipparo- P^Pf^^o^ «• <»P- \4. et
*««» ;« lL« AK«^-.«: «««». Cynllus, lib. i. contra Julia-
rmn m loco Abydeni quem ' „ o ri «i? » v • ^y
modo pioduximus: Sipphara ""°'' P* ^' ^' =7' ^.•^^'-
PtoloD») in Mesopotamia, v. ^'^ ^*# «•«««r, U yw .m-
18. n)H est Ur Castellum :^^!':!2 ^^^^^^^
Ammiano memoratum, libro v^f»,raf àfitiwt tJtoi, vvçy»ff
xxr. 8. fin Carra, Crassorum ru^nv nkîCetref àu^uv, Iwm vvt
dade nointes. BmCtfA^^v irr iflv n ilrr«y iJmt
62 ^. GROTIUS DE VERITATE
lum, * Strabonem, ^ Tacitum, ^ Plinium^ "* So-
rs v^ftDV, ^ cvf àufMlç âtoTiTi TMV iTitoffa xeù trafrtXit iXty»'
^aâiêitvttt mt»T^4'** ^' «^- x^^*^' Ficina regio, cum igm
rttfft To fAnx^^fi^' '^''^ ivT» subardetit sœvumque odorem ex'
i^tiina Xi'yta^^eu BaSuXUfa' ri- haUtyincausaestcuraccoiarum
m ïi cvras ifAoy^Mc^Sf ix Bti* corpora Tnorbida Hnt minimeque
^êXvB^çtêiffÊtfnviMixtte'^at' purà viviuna, ]Tide hac de re etiam
^l K^oynf rt tuù Ttrtiu ffv^tjfai DbsertatioaeiD nostram Penta-
90X1^». Stmi qui dicatU pri" teucho subjectam, de incendio
mo9 iUos e terra ediios hommes, Sodomorum. ClericuêJ]
cum et viribus et mole sua super- * Sirabonem] Libro xvi. post
birent, ita ut se plus Dus passe Asphaltitœ descriptionem : Tv
Jactarénty vertisse se ad turrim 3* îfiTu^ot r^v ^''f^**^**** ^'* *^
struendam, qno loco nunc est A« Ttxfunçi» ^i^sn trâXXti. Kmi
Babylon: cumque jam prope ad yù^ trlr^us rtùis wuuuutfutmt
cœlnm pervenisset opus, venta- ^uxvùufft rçet^uas m^ Uêssrà'
non vi DHs aujcHiantium, dis- î«, xa) an^yyat «-«AJU;^», jmu
jectumid super œdificantes:rui- ynit nÇçudiiy fayintf rt iri^mtg
msrmposUumnomenBabyUmis: \x Xurcra^m* Xa^ê/iintt, xtù 2«r-
cumveroadidiemporisuniusser' tHiuç ^ofpêt^t frora/iùç ^iêfrmtf
monis /ttissent hominesy immis- xxraixlaç ^* atanr^ttfi^itms
sam in cas a DHs Unguarum dis- ffTûfuhir Hçt ^tçtvuv <rat$ ^■çuX^
crepantiam:pastidextitissebel- Xttfiivotg ùto frih lyx*'^Vf t*s
Ittm Saturmsm inter et Titana, &^a MxSrro Tart rfte^xsuhxa
Falso autem a Graecis prodi- *oXus ivretS^* {St vHt ftfirç»-
tam conditam a Semiramide voXtus ^di^utf rmt^ctrê xvxXsç
Babylonem, etiam Berosus in V^vixtwâ ira «is^Mry*) uvi wuvfMm
Chaldaicis prodidit ; ut nos Jo- ti, xeù àfa^u^/Aaran «tw^ »sà
sephus docet, contra Apionem, Btffii£v viâton- à^^aXnnêit n
i. 20. eundemque errorem refel- xa) B^ut^èif ii xiftMi vr^êtrUêif mm*
UttumPbiloByblius,apudSte- ^irçeu w^iXti^rot yifôvtrr m
phanum, V. BaZoXàn ; tom Do- n vriXug ai fih xarm^-ê^n, ât
rotheas Sidonius, (cujus me- y ixXti^euv «i ^onifuvêt ^ttyuu
minit Finnicos, Mattb. ii. 82.) Esse in hoc solo ignem, nûUta a»
apud Salmasium, Plin. Exer- lia indicia afferunt. Nom et pf
cit. pag. 1227. Vide et mue trasostenduntasperasetexustas
. de gigantibus et turri ex Eu- circa Moasada ; tum multis m
polemo nobis adducit Eusebi- locis exesas cavemas, terram ci"
us, Praeparat. Evangelicse lib. nerosam, picis guttas de pétri»
ij. cap. 17. stillantesyferventianonsinefoi^
h Sodomorum incenditnn est do adore flumina, et domicilia
apud J}iodorum Sicukan'] Libro sparsim eversa: qua cuncta^
six. 98. ubi post lacus Asphal- dem fadunt famœ apud isuU-
titœ descriptionem : 'O ^à vXfh- gênas vulgatte, xiii. olitn in es
r/«v roireçy tfATu^âç ^» ^ ît^M^nf, regionehaiitatasurbes; (quscruim
WMÎ rà vktft^tra rSh irt^êMéjH princeps Sodoma Jverit, cujus
RELIG. CHRIST. LIB. I. 63
iinum. ^ Circumcisionis vetustissimo nH)ri tes-
amàUtu^iamnuncoBtenditurin «mtm At^ »^X^f ^ iuh*»;
hT.gtadiapatens;) terrœautem Ooivtxit Si, jmci Xv^Mi 0/ tv r^
mol»6t», erumpente igné aquis- Uetkatçivii, xeù Srot ofAoXoywi
fme ea&dia et biiuminosis, extù sraç Alyv^rUtv fu/Aet^xUeu*
tme qui mine e»t lacum, saxa 'Svçtât 21 ti ittçi Qt^/tMiavra xeû
concepiste ignem, wrhium ab- TLup^ivm vorafiUv, j^ Meix^inç
êorpUu aliaSf aUaa ah iis qui m rwrMff» »fuy%ivwH 9»ns àri
fugere poiuarunt derelictas. KâX^^m ^ar) nafi fAt/ux^xifOK
fc Tacitum] Historiarum v. OvrM ya^ Mn âî ^nçsrtfAMfiuvoi
7*Hmidpr9culindecampi,quos àf^^e^m fâSitûi' ma Srot Aî«
ftmnty o/tw uberes magmsque ywstriot^i (paivnvmi «*«/! twrf f x«-
urbibuahabitatosjjulminumjac-' tx r* aura, Avriv Se AîyvTrimv
tu arnase : et manere vestigiOf g Al^iovttv ix t^** **^***9 *^^
tenwnqtie, specie torridam, vim n^ot vaçx riv irtçuv i^iftaS-ct.
fiugi/eram perdidisse. Nom SoU ab antiquo circumciduntur
tmteta sponte édita aut manu Colchi et ^gyptU et JEthiope»,
êoiaf êéoe herba tenus aut flore Phœmcea autetn, et qui in Pa-
weu êoHtam in apeciem adolevere, lœstina sunt Syri,fatentur hune
tara H inaitia velut in cmerem semoremab^gyptiisaccepisse:
vmneecunt. Syri vero qui ad Thermodontem
1 Plinium\ Is Asphaltitea et Parthenium sunt amnem, et
describity lib. ▼. cap. 16, et Macrones horum vicini a Col-
JSb, xxxw. cap. 15. chisdicuntse didicisse, Hienim
■B Sotinum] Cap. 35. edit. soU sunt, qui circumciduntur /
Salmasianœ : Longo ab Hiero- /aciuntque ea in re eadem quœ
solm nis recessu tristis sinus pan^ JEgyptii. De ^thiopibus au-
ditUTy quem de cœlo tactum tes^ tem et j^gyptOs, utri ah alteris
taturhumusnigraetin cinerem acceperint, liquida dicere n&n
êoUUa, Duo ibi oppida, Sodoma posshn. In Syria Palaestina nul-
nominatumalterum,alterumGo' los fuisse circumdsos praeter
wurrum; apudquœpomumquod Judsos vere dicit Josephus,
gignétur, habeat licet spécimen Antiquae histori» lib. viii. cap;
wuituritatis, mandi tamen non 4. et contra Apionem priore
poteat : nam/uliginemintrinse'' libro, §.22. De quibus Ju-
ems/Êwillaceamambitustantum dsis Juvenalis, xiv. 99. prœ-
extimœ cutis cohibet ; quœ vel putia ponunt, £t Tacitus, H.
koipresea tojctufumum exhalât, v. 5 . Circumcidere genitalia in-
etfatiscit in vagwm pulverem, stituere, ut diversitate noscan-
■ Circumcisionis vetustissimo tur. Vide et Strabonem, 1. xvii.
mari testinumium prœbuerunt p. 824. B. Tantum vero ab-
Ueroéot%u\ Cum errore tamen. est ut Judœi fassi sint un-
Veiba eJQS sunt in £uterpe, §. quam ab uSgyptiis se accepisse
104. MîrvM vâvTttv Kok^»* xai hune morem, ut contra aperte
Aiyùvrw xai A/SiWif tnçtrlft' dicant MçfptioB ab Josepbo
g2
64 H. GROTIUS DB VBRITATB
timonium prœbuerunt Herodotus^ <>Diodoni8,
P Strabo^ ^ Philo Byblius : prœbent etiamnunc
' orts^ab Abrahamo gentes ; non Hebrœi tan*
dididsse circamcidi. Vide scrip- apud JEgyptios teitins, qiuun
torem Lexici Aracb, quem apud Hebraeos, instiUita sit
citât optime raeritus de sacris Circumcisio ; qua de re TÎde
literis Dnuius, lib. vi. Pnete- notata a nobis, ad Gènes, xrii.
ritoram, ad I Corinth. vii. 17. 10. Clerictu,']
Neque vero commune omni- « Diodorui,"] libro i. 55. de
bus ^Sgyptiis. fuit circumcidi, Colchis : "On H rSrê ri ykuç
ut Judans t quod vel Apionis Aîyvstruuuf Xti^ wnfuûêv iImm rt
hominis ^gyptii exemple, a- tn^riftn^^tu rtlùt àt^ftittêift
pud Josephum, C. A. ii. 13. ttetçtisrkwtêtf rêït tuvf AlytHt^
discas. Phœnicas Herodotus T«y, isofiiwfrêf rS fùfuft» wm^d
haud dubie pro Idumœis dixit : rùT$ àvêiMtg^ ««td»iri^ umi «r«fit
ut et Aristophanes, Avibus, r«7g 'IvImm; . Gentem lumc ab
ver. 507. ubi ^gyptios et JEgyptUaortamargumentodif
Phœnicas ^«X^f yocÂt. Am- qwad citcumcidunhiT et ipdm»'
monius de Verborum differen- re JEgifptiorum; quorum mos
tiis, ad Tocem tiufuuu : 'ïiu- in hac colonia ma$uitf ut et a^
fMttât li ri fàt êt^x^^^* ^* *^^ P^ Judœos, Cuni Hebnei ab
^euôty àxxà ^mucis »»i ^u^9u antiquo circumcisi sinty nihi-
Jdumœi non ab origine Judœi, lo magis ostendit circumcisio
sed Phœnices ac Syri, .^thio> Colchos illos ab .£gyptiis esse,
pes autem illi qui circumcisi quam, quod nos diximus, ab
sunt ex Cethurœ erant poste- Hebrsis. Idem, libro iii. 82.
ris, ut jam dicemus. Colchi Troglodytas circumcisos nar-
et eorum vicini ex Decem rat, ^thiopum sdlioet par-
sunt tribubus, quas transtulit tem.
Salmanasar. Inde in Thra- P Strabo] Libro xri. p. 776.
<iam quidam venere. Scho- A. de Troglodytis : E/r) ïi «•«
liastes ad Aristophanis Achar> firtrfnif*ivM rmgf tta^mirt^ Ai-
nenses. Ter. 155. *o9«/uayr«v. yaimei, Sunt horum quidam
"ESht GçeuMcà*' ^«r< ii uvr^g ctrcumcisiy ut jEgyptii, In eo-
'Iv^/tff >Ty«i. Odonu^ttum, Gens dem libro, p. 761. C. «rt^ir*-
est Tkracica : dicuntur autem fiàg tribuit Judœîs.
esse Judœi. Ubi Judœos intel- 4 Philo Bybkus'] In fabula
lige impn^rie Hebrœos, ut de Saturno, i^ud £usebium,
sspe. Ab ^thiopibus trans lib. i. cap. 10.
Oceanum circumcisio venit ' Orta ab Abrahamo gentes]
in Novum Orbem, si vera Cui Abrahamo primo omni-
sunt qus de eo more reperto um datum circumcisionis prs-
in variis ejus orbis locis nar- ceptum, etiam Theodotus do-
rantur. [Qusrunt Eruditi an cuit, in Carminé de Judœis ;
RBLI6. CHRIST. LIB. I. 65
tuiD^ sed sldutnœi^ < Ismaëlitœ^ «et alii. Abra-
imde ho8 Tersuf nobis Euse- 'AçaCtf 2ï furk trgf rMrs«i3>-
bius dédit, Ub. ix. Pnepara- lutrâr *lg-/Aavkâç yx^ i xriçfif
tioois EyangelicS) cap. xxii. êtlrit ru i^imç, *ACpd/tit yuo-
*0$ irtS^ \n$ varans l^nyayt fMv»f Ix rîit vaXXaxns, U <rértf
7iï«9 *ACpak/A^ ittçtri/AWrat ry Xi**V' ^osci-
Airis Avr i^afi^tf ttiktr â' tur Abrakamo et Sarœ armo scB"
«1^ itmrri rut ùixtf culi sui ultimo puer, qitem ipso
lÀ^it âvHruXtiffeu vriff^t &' die octavo cvrcumcidunt : quem
*ir 1^ f* ir(A.(0'riy. diem etiam nunc Jitdœi in cir'
Qui stmctum patriit Abraha- cuincidendis liberisùbservant. At
mum eduxit ab oris, Arabes circumciduniur post au'
Idem ^aum totamqtie d&mum num œtatis tertium et dedmum :
getdUdia ferro nom princeps eorum generis Is'
Tigminaprœcepitpntcidere: mailus ea atcUe circumcisus est,
pantit ille, /Uius et ipae AbrahanU, sed ear
' • IdumœQ Ab Esavo ita ancilla. Origeues in pulchra
dicti, ^i Ovmiç Philoni Byb- dissertatione contra Fatum,
lio, V, E. i. 10. £i enim al- qu» et apud Eusebium extat,
temm nomen erat Edom, lib. vi. cap. 11. et in col-
qnod GrsBci 'E^ixS^av transta- lectione Grœca cui ÇiXaxaXîent
lere, onde dictum mare Ery- nomen, c. S2. Où* â!V ï^ttç
tlmBam : quippe eo nsque per> ^vf4»wrcu ffig-eu ro riv ft,h i».
vcnit Tetufl Ésavi posterûm- *lMhti» ^tièv varrm Tôtùvit il*
qm cjus imperium. Originis tm r«» r^fifiarifffiév Wt rnt y^
ignari eos cum Phœnicibns, tifu^f, iç hxrttnfM^oih aMs >Mm.
ut modo dixi, confudenmt. Ct7f stiçtrofinv, àxç»irtiçt»^efiivut
Ammonius Idumœos circum- rà fMfi», (^ ikxufilwty i^ ^kty-*
dflot ait, nt et Justinus Dia- /e^y^f ^i^tTtrafiiws j^ r^euifMWi,,
logo eom Trypbone, §. 28. x») a fia rn tig riv fiuv tiffê}^
et Epiphanius contra Ebio> iàrçiv hâfiuvuf rSt 21 i» 'l^/u««-
lUBO», t. i. p. 160. D. éd. Pa- Xireut r47t M»r« rh *Aç«Ciav
rit. 1692. Horum pars Ho- rM«ii^(, ^ fr»vr«f ^t^Tifina^eu
mérite, quos suo etiam tem- T^xathx»ir$is, Tirtyù^ifûpf
pore circumcisos docet nos £- vat itt() etvriv, Nescio quomodo.
piphanios contra Ebionœos. dffendere hoc possini, ils qui in
* IsmaBlitœ] Cireamcisi hi Judœanascuntur propeœnnibuê
ri> afit«qoo, sed eo «tatis anno ttUem esse posituram siderum
qoo IsmaSl. Josephus, lib. i. nascentibus, ut octavo die debe-
oapp. 12. et la. Tixrtrm 3i ant circumcidi, mutilari, ulce^
wms \»ari^t rSf vçir^ *ri«, rari, vulnera et iti/lammationes
h tv^iff fiUT iyiâhv tifAÎ^eiv iri^i- incurrere, ac fnedici ope egere
Ttftru^f «^ ixtifu fitr» rêo»v~ simul atque vitœ limen iutrave^
rta ytftmt t^t i^itm ot '{y. rini : at IsmaBlUis, qui in Ara-
Ulêi Wêsûr^êu ràs wt^¥r9fAa$^ bii% sunt, iiUem es»€, posituram,
GS
66 H. GROnUS DE VERITATS
hami, Isaaci^ Jacobi, Josephi historia Mosi
consonans ^ extabat olim y apud Philonem By-
tiderunif ut drcumcidendi sint et Afer^ urbem Afram terram',
omnes œtati» anno tertio et deci- queA/riann: hos HercuU com^
mo, Id enim de iêtis proditum mUitofiesfuUseinlJbytmtetAn-'
ett. Hos IsmaClitas Epipbanius téeum: Herculem autem^ cttm
contra Ebionaeos disputans ex- Afra duxisset fiUam^ ex eafi-
plicat Sarracenos : recte admo- IhifAgetwisseDedorumwfmine:
dmn. Semper enim hune mo- ex hoc fuUum Sophona, unde
rem obserrarunt Sarraceni, et harbaros Sophacas dictas. Hic
ab eis.accepere Turcs. estera nomina, exscriptonim
» Et ali{\ Nempe illi a Ce- vitio, nec cum Mose, nec in-
thura, de qulbus locus est e- ^J se collatis Josephi et Eose-
gregius Alexaûdri Polybistoris, ^"> quales habemiu» oodici-
apud Josephum, lib. i. cap. bus congrmint : at *A^ haad
16. quem et Eusebius addu- dubie est qui Moû *^9y* Her^
cit, Praeparationis Evangelicœ culem autem intellige dod
lib. ix. cap. 20. laXiShiifMs Thebanum, sed ^multo anti-
^0iv i srço^Tfis, i mù MaX- quiorem, Phœnicem ; cujus
;^«f, « U»im r» 9%(i 'IvW«y, et Philo Byblius meminit, £n«
ttuàùt tuù S Mttufftis içûçfin* sebio citatus in dicto saepe ca-
i vâfAeBirtif avrêir on U Xit- pite 10. libri primi Praquira-
Twçttf *A.Zçu»/t^ lyUwTo vtû- tionis Evangelicae. Is ipse est
2u îjutvoi' >Àyu àï aùriv tuù Hercules, cujus exercitum in
r» ctifMir» ovofita^tv r^i7ip) 'A- Africam venisse Sallustins in
Ç>lç,*A^M^,*A(pçei' xat àTo'Aa-^fi Jugurthino, cap. 18. Gommé-
es v 'Ar^'vç/ay xizX.tio'^at' à^ro morat. Videmus ergo onde
^ rm tu», 'A^(« rc k») 'A(piç, iËthiopes, pars magna Afro^
irû}u9 n'A^^ay xaï rtiv x'^^'^v rum, circumcisionem aoœpe-
*A(pçtMàv ùwfAa^ânv»r tùtuç ïi rint; quam et Herodotl hi^
'H^cxXf? ^ur^otvuiveti W) AtÇvnv buerunt tempore, et nunc eti-
ÉMSi 'Avraîer ynftMwa }ii tviv''A- am qui eorum Christiaiii mmt>
^« S-uyetriça ' Ufiuxkiei yivvwat uon ex religionis necessitate,
viiv i| mtirns ^ùuça*' Tvry 3t sed ex vetustissimi moris reve-
ytw^eti 'So^ivetf a(p' S riç Baç- rentia retinent.
ÇaçMS ^iipeiftas xetktî^^eti. Cleo' * JExtabai oHm apud Pkilo'
denuts Propheta, Malchas diC" nem Byblium ex Sanchumiatho-'
tus, in libro de Judœis eadem di- »e] Certe ad Abrahamnm per-
cit quœ Moses qui Judœis leges tinere putat Scaliger qnaedam»
cotididit.'exCÂetturaAbrahamo quœ ex Philone Byblio nobis
Multos esse natos libéras; quorum sen'avit Eusebius. Ipsum vide
très ab ipso ftominaniurf Afer, in Auctuario ad Emendatio-
Asur^ Afra: ab Asur dictam nem temporum» p. 48. Est
Assyrimmab aUis duobusyAfrfiL tamen cur de eo dubitem.
REULG. CHRIST. LIB. U SJ
blium ex Sanchuniathone, ^apud Berosum,
^ Hecatœum^ ^ Damascenum^ ^ Ârtapanum, £u-
ï Apud PkUonem BpbUum] omnes damnum incredibile
Qaoosque fides possit haberi fecerant. Ejus Nicolai Da-
Stmekoiiiathom PkUonis non- masceni yerba hœc refert Jo-
dmn satis liquet. Fidem ejus sephus dicto jam loco : 'AC^.
admodnm sospectam fecit vir f*fis ICar/Xiiwi A»^r»v, t^mXvt
doctisnnms Hen. Dodwellus, rv» rçmrf iÇtyfiiwg U rUf yHs
in IMsaeitakîone Anglica de Mf BaCvkHfot XttX'imMv Xiy»-
Sanchoniathonis Phœnicia his- /*inis' féir i xrokhf ïk X(i***9
torifty édita Londini anno furavaràg »»$ àiri rmurtit rîff
MDCLXXXi. C^jus argumen- x'^Ç'^f ^*'* ^ rÇtriçf Xmf, ti$
tia hoc etiam addendum, quod rnit Ter* fil* X«»«va/«» ktyâftU-
in tjjoa fragmentis sit absurda m*, »v» il 'iviataf, fAiTtfxn^v tuù
qoBdain mistoia Deonim Grrs- »t &ir* Uiinv •mXn^n^avrtff tn^}
ÔÊtf Orienti primià temporibus Jy U Iriç^ Xiy^ h^ufu rà Wê*
ignotonim, cum Phœnicum ^ûfAtva, Tv 2) 'AÇ^fiv tn moï
Nnminibiu. Quod pluribus hic »?» \v t^ Aafiuur»tiviv ri Svâftm
didnoen non licet, per chartœ hl[à,J^%Tm, xiù »éifin àir «vrv
«ngnsUas. Clericu*. hi»¥vrtu, *ACçd/tM alxwtç ktyd-
* Afmd BeroawnC\ Ejus ver- /uinif . Abramea in Damasco reg-
ba serntYit nobis Josephus, navit^ *qui advena cum exercitu
Anti<iaB historiœ lib. i. cap. 8. illuc vénérai ex ea regùmeqwBf
Htrm h rif xarm*Xtwfiiit itiui- aupraBabiflonemsita, Chaidoo-
rm yvn^y «»#À X«A^i»f vii ^9 rum dkUur : ai non multo post
itmmtt àfkffuynff x»i rà içdfM tempore, cum sua multitudine
tfiiTu^, Poet catacfysmum de- etiam hine emigransy pervenit
dma ttirpCf apud Chaldeeoe vir in terram, quœ tune Chananœa
exHUijûttu» et exknius, intet' vocabaiur, nunc Judofa dicitur :
qtu estera cœlesOum peritus, uU et illi habitarunt qui ab eo
Hbc ad Abrahamum recte re- orti suni pluriM, quorum reso'
ferri temporum ratio ostendit. libi rnemorabo, Abramœ autem
• Hecat€Bum\ Is librum de in Damascena regione etiam
Abrahamo scripsit, qui periit ; nunc célèbre est nomen, mon-
•ed eztabat Josephi tempore. straturque vicus, qui ab eo dici'
[Atqi:d nint rationes suspican- tut Abramœ habitaculttm,
^ confictum boc opus fuisse. ^ Artapanum^ Eupolemum,
Vide Vominm in Historicb DemetriunC\ Habes quœ ho-
, lib. i. cap. 10. C/.] rum nomine ex Alexandro
^ Damaac€num'\ Nicolaum Polybistore affert Eusebius in
illnm Timm illustrem, ami- Prœp. lib. ix. capp. 16, l?»
cum et Augusto et Herodi; 19,91,23. Loca sunt longio-
cnjos reliquias aliquot nuper ra, quam ut hue transcribam.
aoœpimos beneficio riri Am- Ante Eusebium nemo est, qui
plissimi Nicolai Peiresii, in eu- ea produxerit. Sed ex altari
Jus morte et Uters et literati in Bethel ab Jacobo structo.
68 H. GROTIUS DE VERITATE
polemum^ Demetrium, partim et ^ apud ve-
tustissimum Orphicorum scriptorem : extat et
nunc aliquid ^ apud Justinam ex Trogo Poin-
peio. f Apud eosdem ferme omnes extat et
de quo agitur, Gen. laay, ve- «a) r^y Katk'iaïxhv tvf%t». Mime
oit fabula rm Bettrukwv, quam repertorem fuisse et sdmtim
es Philone Byblio habet Eu- sideraîis, et discipiinai intuptr
sebius, Ub. i. Pn^arat. cap. Chaldaicœ. [Versus Orphkjos
10. vix serio citare ausim, cmn ne
A Apud vetHstisêhnutn Orphi* Orpheus quidem uipquam fiie-
carvm scriptoreni] Certe enim rit, et partim a Judœis, partim
de alio accipi ista non possunt, a CbrisUAnis, multa sint ,ei
quas apud Clemeptem Alexan- tributa» praeter auperstitiosa
drinum, Strom. ▼. p. 95d. éd. nesçio qu9e,ab Etbnico siqter'-
Sylburg. et .]Susebiumi libro stitioso ficta. Vide G. J. Voai-
yiii. cap. 13. legimus : um de Poëtica, cap. xiiL CL]
Qi yàç »*¥ rif lia BunTm * Apud Justinum ex TVogo
fttçoir*tv M^aiforra, ^ Pompeio] Lib. xxsvi. cap. ^
El /Ati fikftyoywns nt ù^^fù^ JudœisorigoDamascena^Syriœ
^vAv a»aiSf y nahiUssima civitas, Post Abr»-
Timi^^alùir t^^f yà^tny&ç^eto ham et Israël Reges Jïtere, Re-
'oo^tinti gf^ bos ut Nicolaûs, sic Tro-
Koi rÇetiçns »t*nf* itf^X x'^*' S^ Pompeius dixere ; quod in
Ne it$ zrtçtTiXku suis familiis jus regium obti»
Kyxkar^^ç, iv Ivif rf, »«r« nuerint. Itaque et X^«) vo-
r^iTê^ov xvéttaxa» cantur, Psal. cv« 15.
Nema illum novit mortalia ^ Apud eosdem ferme onmet
cHjwta regenteni, extat et Mosis açtorumque tfftu
Unicus ille niai Chaldœo san* tnemoria'] Vide Eusebiums dk-
gttine cretus : to lib, ix. capp. 26> 97^ 88.
Norat enim SoJis qua se as- Quse ex Tragico Judaeo Eae-
trum lege rotarety ciele ibidem citantur» vera
Et circum tetram magnus se sunt ; et partëm eorum babes
volveret orbis apud Clementem Alexaqdri-
J^quaUsqueteresque^intussi-* num, Strom, i. 33. qui ex
ta circumplectens. inystarum libris affert .£gyp-
Ubi Abrfihamus fituvoyithf sic tium a Mose verbis occisum:
dicitur, ut apud Esaiam, li. 9. et ibidem ex Artapano qus-
irtHf Ex cognitione autem dam habet ad Mosem perti-
siderum celebratus Abraha- nentia, sed non satis ex vero.
mus etiam Beroso, ut jam au- Justinus ex Trogo Pompeio de
divimus. Eupolemus, apud Eu- Mose, xxxvi. 2. Vux igitur
sebium, P. E. ix. 17. de eo- exulum factusy sacra JEgi^tio-
dem, "O» li, ^ fh* àfftUyUf, rumfurto ahstuUt: quœ repe-
RBLIG. CHRIST. LIB. I. 69
Mosis actorumque ipsius merooria. sNam et
aqua extracturo, et duas a Deo tabulas ei da-
tas, Orphica carmina diserte memorant. His
^ adde Polemonem, * et de exitu ex iËgypto
taUet atmù JEgyptU domum Africanus hîstorias Gnecas ab
redire tempetiiatibus compuln eo scriptas ait ; qui idem liber
êttnt: UaqueMoses, Damascena est, quem '£XA«^«»«y yocat A-
mUiquapairiarepetitafMoneem thenœus,xi. 8. et xiii. 8. Sunt
iStfMMoecMjNtf: etquœséquun- autem ejus baec verba: '£«*)
far yen fiûsis mixta. Ubi Ar- "A^iloç rv ^at^nvç fuT^m tv
vas tffod eam scribitor. Amas AlyuTrlatv ççari i^cirsri» Ai-
k^endnm est: is est Aaron, ytnrrUy •! iv r^ TlaXeuçitif Xgy^
Doo filiuSy nt hic existimavit, fiinf "Svçî^, v zfiffea *AçeiimSf
weà Irster Mosis, et Sacerdos. ftinrav. Régnante Apide Pho-
ff JN^am et aqua es^aciwmf et roneiJlUo pars esercitusJEgyp'
dtuu a Deo uàmtas ei-datas Or- tiaci jEgypto exiit, habitarunt-
f kiem carmina diserte tnemo- que illi m ea Syria quœ Pahes-
rmmi\ Ut qaidem ea emendavit Hna dicitur, ab Arabia non Ion-
maaamnt Scaliger, qui, litera ge, Sicut Polemonis locum
▼icini admodum ductus muta- Africanus, ita Africani servayit
ta, pro eo, quod ex Aristobulo ia Chronicis Eusebius, p. 95.
Eosebius, Ptiep. Evang. libro ^ Et de exitu ex JEgypto non
xiii. o^. 13. citât TAOrE- paucaex^^gyptOsyManethonef
NHXy légère nos jussit TAOrE. LyrimachOf Chœremone] Loca
NHZ ; ut versus sic habeant : sunt apud Josephum, contra A-
*tls Xiyês »0p^eut09, mg via- pionem, i. 26, 32, 84. plena
ytnif 2ffv«|iy, ^ mendaciis, utpote profecta a
'£« Bti^v ytttfuurt XtkÇùf gente semper Judseis infestissi-
murà liwkMtM Sir^v. ma ; unde et sua hausit Tacitus.
Utveterum/amaestfUtJustit Apparet autem ex his omnibus
Jhi m ine natus, inter se collatis Hebrœos ab As-
Zkma Dei tabulas gemmas syriis ortos, parte ^gypti poti-
qui êensibus hausit, tos, ibi pastoralem egisse tî-
Snbjongit autem haec, quisquis tam : sed operis postea servili-
îUe fuit Tetustissimus scriptor bus pressos exiisse ^gypto,
Orphicorum ; postquam dixerat ^gyptiis etiam quibusdam ip-
uram Denm esse colendum, re- sos comitantibus, Mose duce ;
ram omnium aitificem ac mo- perque Arabum terras postre-
deratorem. mo pervenisse in Syriam Pa-
k Adde Polenumemi] Videtur lœstinam, ibique instituta eos
il Tixiase temporibus Ptolemsi secutos ^gyptiorum institutis
Epiphanis ; qua de re vide uti- contraria. Caeterum quomo-
lissimniti Vin Cl. Gerardi Vos- do in his quœ huic historiée
ni de Gnecia bittorids libnim. aspersere mendaciis scripto-
70 H. GROTIUS DB VERITATE
non pauca ex iËgyptiis, Manethone, Lysima-
cho^ Chœreroone. Neque vero caiquam pfa-
denti credibile fiet^ Mosem Q qui non Mgyp"
tios tantam hostes habebat, sed et plurîmas
gentes alias, ^ Idumaeos, ' Arabas, ^ Phœnicas)
vel de Mundi ortu et rébus antiquissimis ea
ausum palam prodere, quse aut aKis scriptis
prioribus revinci possent, aut pugnantem sibi
baberent persuasionem veterem atque commu-
nem ; vel de sui temporis rébus ea prsedicasse,
quae viVentium multorum testimoniis possent
refelli. Meminerunt Mosis et " Diodorus Si-
res .^^yptii inter se, quidem ^ Diodorus Sicuku] la, libro
et secum singuli pugnent, i. 94. agens de iis, qui Deos
quotque iUa ssculis ab anti- auctores suis legibus inaeripse-
qaitate Mosis iibrorum vin- rint, addit: xrtiçà *Iv^iWr )i
cantur, egregie ostendit in illo Mi^triip rov *l»v ivmetXéfuvê»
libro erudilissimo Josephus. Gc«y. Ut Moses, qui apud Ju"'
* Qui non ^gyptios tantum dœoa Deuan, qui lao vocatur.
hostes habebaq A quibus cum u^î *ii^ est mîT ; qaod eo-
vi abscesserant : quorum insti- dem modo extulere et onumla,
tuta resciderant Jud«i. De et Orphica antiquis memorata,
odio iEgyptiorum implacabiU et hœretici BasUidiani, aUique
adversus Hebrœos, vide Phi- Gnostici. Idem nomen Tyrii,
ïonem, tum contra Flaccum, utexPhiloneByblio,P.E. i.9.
tum in Legatione: ac José- dlscimus, extulere, 'Ifwi: alii
phum in utroque contra Apio- «i^i, ut, Strom. v. 6. apud €le-
nem libro. mentem Alexandrinum est :
k Idumaos-] Hœredes veteris Samaritani *lccSec), ut apud
odii inter Jacobum et Esavum; Theodoretum, Quaest. xv. in
ad quod nora accessit causa, Ex^a. legimus. Nimirum O-
aim Hebrœis Idumsi transi- nentis populi iisdem voci-
tum negarunt, Num. xx. 14. bus alii alias tribuebant to-
et seqq. ^^jçg . unde in propriis no-
^ ^TiOas] lUos scUicet ab minibus Veteris Testament
Ismaële ortos. tanta diversitas. Esse in hac
«n Phœnicas] Cananaeos sci- yoce tS Sytcç significationem
licet vicinasque gentes, in ^re dictum Philoni, de Vita
quos Hebraeis beUum «ter- Mosis, p. 476. E. ftiBter
Dum. Diodorum qui Mosis memi-
RBLI6. CHRIST. LIB. I. 71
culus^ et oStrabO) Pet Plinias, <lTâcitus quo-
que, ^ et post eos Dionysius Longinus de ser--
nerint, Panenesis ad Gnecos, nos. Nihilaliud este Deum^quam
qiUB Justino ascribitar, no- unumUktdyquodnoêCunctoatef'
nûiutt, §. 9. Polemonem, A- ramqueeimarecontinereiyquod
pioneniy Ptolemaeum Mende- cœbtm dichnus et mundum tû-
situn, HeUaDicom, Philocho- rumque naturam, Huic,aiebat,
mm, Castoreni) Thalluxn, A- ptisprudensaudeaijlngereima'
lexaiidniin Polyhistorem : qnos- gmem rehusj çimp apud nossuni,
dam horam et Cyrillusy con- nmilem ? AbtHnendum ergo ab
tra Juliannm, libro i. p. 15. omni sitnulacrorum effictione:
C. [De oominis niH* Terapro- w^> ^*^^*o *^P^ «»^« «» «T
latione et ûgnificatu pluribus ^^ 9"«"» ntagni/lcentissimû,
cgimiia ad £s>diun, cap. vi. »**' *»'«* ulla Jlgura colendwn
3^ ^/^ 1 Deiàn, Addit viris bonis id
• ai Sirabo] Locos est libro persuasum. Addit instituta ab
ejna xri. p. 760. D. ubi, quod «<> «»«* «* "*»» »«« impensU
iEgyptinm Sacerdotem Mo- g^^ia, nec lymphatico furo»
sem fuisse putat, ab -Œ^ptiis ^^^^ N»^* circumcisionem,
habet acriptoribus ; ut ex José- «*>«» vetitos, alia : et, cum o-
pbo, C. A. i. 26. apparet. Ad- stendisset hominem natura sua
dit deinde, dogmata ejus non animal esse societatis civili»
sine aUqao errore describens : appetens, ad eam ducere pr»-
S«N^«» mirf W0XX0i Ti^rrw «Pt« humana ac divma ; divi-
ri ^m. "Epn w ^»*^^*t ^ ^'' °* ^^^ efficacius.
Um9y m i» iMt ^0êfw» m' ^ ^' PUniusj Libro xxx.
Aiyiv^, ^iéts 9i»àl*r,H Mai C, l. Est et alia ntagice^a'
fi^n4fim^i ri eûtr OT •! A/- ^'w « ^^- Juvenalis, âv.
àvBfmrêfa0^ rvrmhrts. ETh Judaicum edûcunt et servant
yà0 Xf c»r« ^W ^i$ ri wui- «* metuuntjus,
ix^ iifÛH ivarras »«; 7?» m} Tradidit arcano quodcunqut
^àXmrraw^ 8 *MXSf»t9 içavèf »ai volumine Moaes,
mi0(Ê^ mmi ri» rH* Srrt,» (^iwiu *» Tacitus t[uw]ue'\ Histor. t.
Té»» Wf tn êini»» ^Xirrut S^ 3. ubi, contra iBgyptiorom fii-
f^nsê, tm txm, ifuiat rn\ rmt ï»!"» ^"^ exulum dicitur.
«•«• ifûp ; ÀXX' iff îu iri^af ^Etpoeteot DUmi^ms Lam"
Im^mUr rifum k^ê^rrat Sfi^l Vixit is tempore Aure-
•mi ruM» i3S^iXéy»f rs/iff ^Ut *"«" Imperatons, gratus Ze-
Xê0fit. Cmn Wo duceueruni no^iœ Palmyrenonim Reginœ.
mtitifdMnmn m honore htOenr Is in libro de sublimi dicendi
te», jiffirmabat ille docebat- génère, cum dixisset de Deo
fottnonrect^tentireMgypHoSf loquentes curare debere ut
pd/eranmpecormnqueimagi- eum nobis magnum smca-
ne» mtmimi tribHerent : êed nec rumque et impermistum ex--
4^.- née Grmcoê, qia kuma- hibeant, addit: Tairn mmi i
72 H. GROnUS DB VBRITATB
monis sublimitate ; Jamais autem et Mambris^
qui in iËgypto Mosi restiterunt, 'pneter
Thalmudicos ^Plinias et ^Apuleius. Legis
ipsius per Mosem datœ ac rituum ^ tum alibi
nr^m âi>^^, l^rutii rtif ri Gi/v ^turBut ^ufantr^rf^ êS «nai^«r9»
Zvfetftiv iutr» rfi9 à^iav i^Mfn^i y«i À^SIvrif ù^ri rS «iuOff
Xf^i^ifftVf tvBvf ly T^ tïwitkn rS riv AlyintriêÊ*, Srêi i^mr
yçuKJ^af rm wfutr iT<ny i Gtêg^ rSv ri rv/iip^^f âç i MwêS§$
îpfiri' ri; Ttfi^Bw çSf' ^ lyt' ÏTnyt r^ Aîyvitrf, r»g vmivmm»-
yir«. rifiri^âr yH' »») lyivtTâ. r»Tit$ mirSif lictXét^^m JUfSh'
Sic egit et is qui Judaiê kgea r»» ^umr»l, Ddneepê «erp
amdiditf vir minime vulgaris Jaamnes et Mamibrea êmenruîm
tngeniiy ut qui Dei potesiaiem scribœ JEgyptUy magidêmOkm»
digne et conceperit et elocutus prœstare creeUtij quo tempore
fiteritf 8teUim inprincipio legum exacti sunt ex JEgypto Jwitri :
kœc scribens : JDixit, ait, Deus : nom qui ah omni JÉ^fffptiormm
Quid? Fiat lux : et facta est, multitudine electi nmt, ui ilfif-
Fiat terra: et facta est. Chai- steo résistèrent Judœorum dmci,
^cidius mnlta ex Mose habet, viro predbus apud Demn poienm
et de eo, p. S7S. tic loqui- tissimo, M/uere: ac g ra vissim at
tur: Sapientissimus Moses,non caiamitates,aMus€eoniJEg9p'
humana facundiay sed d^mut, tuminvectas,coramomnièu»de'
ut ferunty inspiratione végéta- pellere quiDenmt. Ubi Mosem
tut, [Serius vixit Longinus, voce vicina et Gnecis untsta
quam ut ejns auctoritate niti Musaeom vocat, sicat alii Je-
possimus, prsterquam quod ab sum Jasona, Sanlum Pnhim.
Epistolis Âiit Zenobiœ, muli- Ad eimdeiii Nmneiiu loenm
en Judss. CL'] nos remittit Origenes, adveisiis
* Prœter Thaltimdicos] In Celsnm iv. §.51. Art^MyoniSy
Gemara, titolo de Oblatbni- apud enndem Eosebiiomy lib.
bns, cap. Omnes oblationes ix. o^. S7. hos Tocat rày Ih
Synagogœ. Adde Tanchuma ^t Mf Mifuptff Saeerdotet ms^
sive Ilmedenu. Dicantur ibi pra Mempkbn; qnîbns a rqpe
principes Magoram Pharao- ait mortem indictam, ni paria
nis, et colloquinm eorom corn Mosi patrarent.
Mose refertur. Accédât Nu- t Pliimu\ Dicto jam looo.
menius, lib. iii. de Judms. « Apuienu] Apologetioo se-
Verba ejus profert Eusebius, cundo, p. 8S0.
lib. ix. cap. a. Ta S* V^t ^ Tum alibi nommllaextantfj
*lmpkiiis^M»i»6^gAiy^noiit^»-' Ut apud Strabonem, lib. xn,
y^mftfàoruif ivifts 6%9it nrrpvg p. 760. D. Ttoâtum^ Hist. ▼.
Mayw^m n^Aivrss tSnu, \vr\ *!»- 4. Tbeophrastum prodoctum
taAMi l(iX«ivM^iMv» i^ Aiyivrru* a Porphyrio de non edendis
Mf««/^ yn *i *liiimêtf V^nyfr animalibus secundo^ $. 96. ubi
RSU6. CHRIST. LIB. I. 73
•
nonnolla extant^ y tum apud Pythagoricos plu*
rima. ^ Veteribos Judœis insigoe et religionis
de saoerdotibns et holocaustis ; ferre^ ex Pythagora est apud
tt qnaito ejiudem operis, nbi, Malcfaum sive Porphyrium,
$. 14. de yetttit edi tum pisci- Hortatione ad Philosophiam,
bm, tum animantibu» aliis. $.42. et apudDiogenemLaêr-
Vidé et Hecataei locom, apud tium, viii. 17* id ex Decalogi
Josephum, primo contra Apio- est prœcepto secundo. Quodnon
nem, §. 99. et apud Euse- postdsti ne toUas, inter Judaica
bimiiy in Préparât. Ûb. ix. cap. ponit Josephus, contra Apio-
4. Legem TÎtandae consuetu- nem libro altero ; inter Pytha-
dinit idienigenarum habes in gorica Philostratus. Jambli-
Jnttiiii Tadtiqiie historia: de chus. Vit. Pytbag. §. 99. *'H>u-
suilla non edenda apud Taci- ^99 Çurov i^tyma^n fi^t ^xir"
tom» Jnrenatem» xiv. 98. «■!«», /Ann ^^çiif. Atbor tftitis
Platarcham> Sympos. iv. «. 5. etfrygi/eranecormmpaturf^ne'
Hacrobinm ex antiquis. A- ve ei noceatur: ex Deut. xx.
pnd FIntarchnm dicto loco et 19. Non transeundum locum
Lentas et wnvtTnyimif repe* ubi asinus in genua sederit,
ries. Pythagorœ tribuit is quem
w TWmiqmd Pythag^oricosplu' dki Hermippus ; origo ex
fiMa] Hermippus rita Pytha^ historia, quœ est Num. xxii.
gOfCy dtatus ab Josepho, ad- 97. Platonem quoque multa
▼ersos Apionem i. 99. TmSra S* ex Hebrsis sumpsisse agnosce-
{«'(•m jmb) l^-^yh rkt *îuhuê0f bat Porphyrius ; ut Theodore-
^ BfÊ$uêit ^i^aïf fiu/àéfufâg »uû tus notat, sermone contra Orae-
fuwmfi^ tU ImoTâf àXn^ig oos 1. p. 6. partem eontm Ti*
yà^ i àfkf i»fr»«f wpXXà ri» debis in Pneparatione Eusebii.
«TMfik 'I«)«M«/f 90fiifu>9 tîf r^y [Vereor tamen ne Hermippus,
«Wv fUTnnyxt pXtwo^iau. Hœc aut Josephus, pro Judœis de-
fÊteUibai diceboique, Judégorum buerint dicere Idœos^ hoc est,
éK TTktacum opmiones knitant et sacerdotes Jovis Idœi, in Cre-
dU vindieana: vert enim vtr ta; quos invisit Pythagoras.
ilfir wmUa Judœimtm insHhita Vide quse de iis coUegit Joan.
fmsuamphUosophiamtransHUii. Manhamus ad Ssc, x. rerum
Ti Bfn^tfmim à*ix^^»*y «6- ^gyptiacamm. Clericus.']
aiinere morticini», inter Pytha- * Veterilnu Judais wêigTte et
gOFB pFBcepta ponit Hierodes, reUgùmia etjustitiœ teêthnoniwit
p. 998. éd. Lutet. 1585. Por- perkibentet Strabo, et ex Trogo
pbyrinty epistola ad Anebo- Justimis] Strabo quidem, lib.
nem, §. 96. et ^lianus, V. H. xri. post Mosis historiam, p.
lib. ÎT. cap. 17. id est ex Le- 761. C. OîTUhaiîl^ifAtm xç^^t
i^t.yii. 15. Deut. xiv. 91. Biit fiiv nvctf U rtltt xùrtiit hi/tuwêtf
ùmif m t U imtiwXUtç fi^ ^*^^U ^'«MWMr^o^^vyrif »«ù tvtrtÇût mf
Deorum imaginet in m mulit non àXn^it ovrts, Successores vtn
H
74 H. GROT;ins de ve&itatb
et justiii» testimonium perhibent et Strabo^ et
ex Trogo Justinas : ita ot jam, quœ de Josua
aliisque aut reperiuntar aut reperta olim sont
HelH'aeoram libris consentientia, afferre oe
opus quidem sit ; com^ qui Mosi fidem habeat,
(quae, oisi inverecuode admodum, oegari ei
non potest,) is omnino crediturus sit eximia
olim prodigia a Deo édita : quod hic pnecipoé
spectamus. Posteriorum vero temporum mira-
cula, puta ^Eli», Elissei^ et alioram, eo minus
conficta censeri debent ; quod illis temporibus
et innotuisset jam magis Judaea, et ob diversi-
tatem religionis in magno esset odio i^cino-
rum^ quibus fisu^illimum fuisset refellere nas-
centem mendacii famam. Jon» historia, qui
triduo intra cetum fuerit, ^ est apud Lycophro-
ad aUquod temptu in Utdem m- Deum, ut de iisdem Jadn»
ttUutiê manaerey JusU vereque agens Dio Cassiuty zzzfu. 17.
reUgkm, Idem, paulo ante, eos loquitur, tiffnrt» timi iêHn^ ^iri
qui Mon çnà&dennt tôt fiiine nec voce exprima^ nec m nMt
TifUipntg ri 9u»9f DH reveren- anupici posrit,
tet, et iûytéifiêPMf, œgtd amanr • EIùb\ De cnjus Proplie-
iet, Jnttimifl yero tic» lib. lu Eupolemo scriptum lilnniiii
xxxTÎ. cap. 2. Quorum ^e- dicit Êusebhu, Pïaep. lib. ix.
gioni scilioet et Saoerdotum) cap. 30. Ëjnsdem lociun de Je-
justUiareligionepernUxta^tncre' remise Prophetiis profert eoden
dibUe quantum coahtere, Ari»- libro Eusebius, cap. zzziz.
totelet quoque magnum si^i- . ^ Est apud Lifcophromeml
entiae et eruditionis testimo" Versus hi snot :
nium JudsBO, quem viderat, T^wrifu xU»r«#y h «rnn
praebuit ; Clearcho teste, libro yfu^êti
secundo de Somno, quem ex- T^irm^t i^iaku^t uà^x*^
scripsit Josephus, C. A. i. S2. xùatr
Tacitus inter multaialsa hoc "E^atmcv ^ ^tur^ot iivArm
yere, coli ab Judads summum ÇkMUfiifâs
ittud et œtemumy negue muta' . TjpS^ XcCurfr^ à^Xiyêti iu^
hile, neque interiturum : id est, , l^X'^V^
RBLIG. CHRIST. LIB. 1. J5
nem et iEneam Gazœam: nisi quod subjec-
tam est nomen Hercalis; in cujus clant^tem iO,}}\
referri solitam quicquid ubique magnificum
esset, ^ notatum Tacito. Certe Julianuro, Ju-
dœonim non minus quam Christianorum hos-
tem, histori» evidentia coëgit fateri, et ^ viros
divino spiritu afflatos vixisse inter Judseos^ et
^ ad Mosis atque Eliœ sacrificia ignem cœlitus
delapsum. Ac sane notandum in bac parte
tf*4f*yy»i lr«X«i|( tut^unt • Ad MotU atque Eliœ tacn'
wti^ ficia ignem cœttiu» delapsunî]
D r iveêp e ri leoniSf olim quem Juliamify in libro CyriUi deci-
nâê mo, p. 343. C. li^êtrti'ytiv %
MàH» voraoii tmva Dritonoi Itçkia fi*tf»f g ^m ir«(»irii#>«n.
caniit Hvç y^if ^'f^*h ^ Mtirunvf «f*
CtÊm vivuê iniray ceu coquuSf wtç Wl M«»ri«r, rtkt ^veUg «v«»
vertanejeemr XiriMn. "Aw-mÇ r9r« l^i Mai^'un
Imo iebetit in sine ignibuê lyknrê, ^ lir) 'lUJu «-v esrC/TV
/oco wmXn furk wXXwt xt**^f»
Smdere tohtm per caput mor Aria admovere vietimaâ et sa'
deaceret, crificare diffugiUa,. Nempe, ait.
Ad quem locam, ver. 83* quodigmsdecœlowmdeâcendat^
Ttetxes: luk «■• iv r^ *iru utMotiatemporeyetvictimaaconr
T^t 4/ei^ v««ifr«M. Quia per tumat, AtqtU id aemel tantmn
iridtann intra cetum fidt, M^ accidit euh Moee^ e^mittlto pott
ncM Gazaeasy Tbeophnsto, p. temporecumviveret Elias Thés-
26. éd. Ocsneii, 1559. iSfrfn^ ^ bita. Vide et tequentia de igoe
'tUmnXm ^rm,^mffmyuetif »i>' eœlesti. Cypriftnui, Testimo-
«y r«f nkt \^ if fcXii, ùvi «if- nioram iii. 101. Item in sacri"
wut xarmirsBvftu i^ hmetiit^^as. /IcHsqwBcunque accepta kttbebat
Sicttt Hercules narratur,fracta Deus^ desccndebat ignis de cœh
qma vehebahw nave, a ceto vo- gui sacr^lcata consumeret. Me-
raine et incoimnis factuê, nander autem in Phœnicum
« Notahtm Tacito] Germ. hiftoria meminerat summK
84. et Serrio, ad Ma, TÎii. 564, iUiuâ sicdtatiS) qus £lia flo-
908. tmn Varrone, tnm Verrio rente contigit, id est, regnante
Flaeoo anctoribut. apud Tyrios Ithobalo. Vide
* Fifs dMmo spiritu afflatos Jotephum, Antiqua historia
tisieee inter JudeBos] Libro iii. lib. riii. cap. 7*
p. 106. C. apud CjrUlam.
h2
76 H. GROTIU8 DE VERITATE
est, non modo ^supplicia gravia apud Hebraeos
consUtuta fuisse in eos, qui Prophétise munus
iîi]si> sibi arrogarent; sed gplurimos reges, qui
aoctoritatem sibi eo modo conciliare poterant,
pldrimos viros eruditissimos, ^ qualis Esdras at-
4)ue alii, nunquam ausos eum sibi honorem ar-
ivigare, > nec aliquot saeculis quenquam ante
Jesa tempora. Multo vero minus imponi po-
pulo tôt miilium potuit in asseveratione prodi-
pi quasi perpetui ac publici, id est, ^ oraculi
f SttfpUcia gravia apud Hc ^ OracuU ^us, quod es peo
j^^r»» c9HStUuia/mêsem eos, qui tarali summi Pontificis effulge^
^wpàftiaf nmnussibifalso orro- ha(\ Vide Exodi xxriii. 80.
^la ri i t^ Deut. xiii. 5. xyiii. Lerit. iriii. 8. Num. xsnrii. 21.
Vuk (t seqq. Deut. xxxiii. 8. 1 Sam. zxi.
f Phtrimos regts] Nemo id 2. xxiî. 10, 13, 15. andiî. «, 4,
MM» post Davidem. 6, 9, 10, 11, 19. xxriii. 6.
k Qualis Esdras] Ad illa Adde Nehemiam, irii. 65. Ad-
fMApora ascribere soient He- de Josephum, lib. iii. 9. Hoc
\nnt Hactenus Propketœ ; jam est içtirti/ta ^Xm apud Sinu
mr^iuf^ Sapientes. chidem, xxxiii. 3. Nam Toi
* Nec aliquot sœculis quen^ ^^^« ?"»?"« respondet Hebra»
yiMM ante Jesu tempora] Ita- D*"^^** > atque ita vertunt
^Ufl Ubi». Maccab. ir. 46. I-XX. dîctis locis, Num. xxvii.
legimus contaminati altaris ^l* ^ ^^un. xxviii. 6, et alibi
lapides sepositos seorsim, fU- î«A.*'rii», ut Exodi xxriii. 30.
j^M ri ittt^ytvnB^iivat rçêf^rn* Levit. viii. 8. CI3*DD vero
rtf AvrôM^S^iifm trtf) «vriD», do- iidem vertunt âX^Stiat, Imitati
nec vemret Propheta qui de iis hoc, sed ut pueri virorum res
rtsponderet, Ejusdem libri c. imitantur, Mg^^Wx, Diodo-
ix. 97* Ktfi lyiviTa ^Xj^tç ^c- rus, lib. i. 48. in rébus ^gyp*
y»Xn \v r£ *lr»mhXy nrig èx iyU tiorum describit »(^iit»aftif
y(r« i(p* ns hf/kt^t V» A^^n vço' t^^vr» ttip iXii^uav l^n^nifiiiniP
^nmt etvrtiiç, Facta est tribw \» ru 'rç»X^X9, swnmutn Judi-^
latio inagna in Israël, quœ non cem qui haberet de colla penden-
nt facta a qva die non est vlsus tem veritatetn. Atque iterum
Propheta eis. Idem legis in postea, §.75. 2v»r«|iif li tUp
l'halmude, titulo de Syne- ùvuyjuiitv zj-ttçà rv fianXiatç
drio. réît ftXv %ttiarati t»afui w^ig
<.
RBUG. CHRIST. LIB. I. 77
ejus, quod ex pectorali summi Pontifids ^ efiul-
gebat; quod durasse adescidium usque templi
primi tam firme a Judssis omnibus semper
creditum est^ ut neeesse omnino sit eorum ma-
jores id habuisse compertissimum.
§• XVII. Probatar idem, quod mpra, ex
prœdictionibus :
Huic ex miraculis argumento affine est al*
terum, ad probandam Dei providentiam non
minus efficax, ex prssdictionibus rerum futura-
rum ; quœ apud Hebrœos plurimse extant, et
^MBC^ff^* lX*^nySvri' rÇ Y tf#- Xûr» ri &yaXfit,m «X^SfiA. A»
Xt^»»ry irmçet^kn^m, *E^âçu7 pud JEgyptioa qui Judicabani^
SwH wn^ rif TMt;^ifX«» i» v«ia. sacerdotes oUm erant : eorumr
wnt àXifUtt n^Tfifiitev i/âtitn que princeps, qui teinte anteibai
9m9 WêkyrtTJi* XiiSwv, S •urçè^v UPteros: isinomnetjusdicebat:
yt^vê9 àXn^umr ri* 2^ u/ipr» eum veto esse oporiebai onmimn
C«ri$ruMr ntx»*^*i Xru^kf t«» et Justissimum et pqrcentem ne^
wit àXtiBumt tÏMcva i à^x*^*' ^f*****' gerebai aùtem de coih
sMfi^f . tffv^Tê, Salaria ad imaginem ex sapphiroy eaque
viciumresquealiasnecessariasa imago Veritas dicebtUur, Ge-
Jtege JuÀcibus prmbebantur : makm Babylonien, cap. 1 . oodi-
ampliûimaauUmsummojûdici, ci* Joma, ait, in secundo Tem-
Oegtabat is de coUo pendens ex plo defnisse qu» in primo ftie-
auremcaienasiiMulacrume pre- rant, Arcam cnm propitiato*
tiûtit lapidibutf eut nomen Veri' rio et Chenibim, ignem cœ*
tfct ; eioMsaf autem dictio tune litus lapsum, Schecina, Spi«
iiêe^iebatf eum hoc Veritaiis si-, ritom sanctum, Urim et lliu-
maUaorùmsMsummtisJudexap' mim.
imueL JElianuâ, Varis Histo- i ^ulgebaf\ Est haec con-
fÛB. Ub. xiv. cap. S4« Amarai jectura Rabbinorum, nullit
2) ri iSf;^«7«» w«^* AiywTêttt Scriptnne yerbis nixa. Credi-
kfùs iU«»* n* ïi TéT40f ^;3C*ry bilios multo est, Sacerdotem
i w^fUrmiTêtf g i^iM^iv «îr»r> ipsum oracula ore protulisse.
Dm ïi uvriw Chu Immiru' Vide notata a nobis ad Eiod.
«'M «>i9{MnM tuù à^îtUtmror xxriii. 30. Nom. xxvii. .fil.
tZjn ïi tuà âymXftu wt^ ri* «û* Clericus,
X^ U 9mmft4fm >jdu^ usa Uc-
Hd
7ë H. GROTIUS DOB VEBITATE
apertissimœ : '"ut de orbit ate ejuib qui Hieri-
chuntem restituerct : de excindendo per re--
gem, Josiam nomine, templo Bethelis, '^tre-
centis et amplius annis priusquam res eveniret.
Sic <) Cyri quoque nomen ipsum ac res prsecipusd
prœsIgDificatae ab Ësaia: exitus obsidionis, qua
Chaldfiei Hierosolyma cinxerunt^ ab Jerémia:
P a Daniele vero trauslatio imperii ab AssyriJs
ad Medos ac Persas^ 4 inde ad Alexandrum
Macedonem; 'cujus deinde ex parte successo-
res forent Lagidœ, et Seleucidse; quseque ina-
la populus Hebrœus ab his omnibus, ^ maxime
vero ab Antiocho illustri accepturus esset^ adeo
perspicue, <ut Porphyrius, qui historias Grie*
^ Ut de orbitate ^us, qui ^ Cujus deinde es pmie suc*
Hierickuntemrestitueret] Con- ceseoresforentLagidtPyetSeieu^
fer Josus vu 26. cum 1 lUg. cida] Capp. ii. S3, 40. tH. 7,
xvi. 34. ]9> 98, 24. viii. 22. xi, 5—
» TrecentU et «mtfditts amtu] 20.
cccLxi. ut Jùmphpi, putat, * Maxime vero etb Antiocho
Antiquœ historrae lîb. %, c. 5. illustri accepturus easei] tIL 8^
« Cyri quoque nomm ipsum lly 20, 24^ 25. yiii. 9—14,
ae res-^-ah Ésaia : esiitts—ai 23 — 26. xi. 21—46. xii. ]-—
Jeremia'} Es. capp. xliv. xlv, 3, 11. Haec loca sicut dos
Jer. capp. xxxvii. xxxviii. exponunt Josephus, Hb. x.
Implementum TÏde capp. cap. 12. xii. cap. 11. et de
xxxix. et lii. Et prophétise Bello Judaico, lîb. i. cap. 1.
et implementi testimoniiim ex Chrysostomns, ii. adrersug Ju-
Eiipolemo aifert Eusebius, deeos, -t. vi. p. 830. "dl* Joie-
Praeparat. lib. ix. cçp. 39* phi utens testimonio : et Po*
pjé Daniele vero translatio lycbrônius, p. 111» seqq. in
imperii ab Assyrus ad Medos ac fra^entis Graecoram IHttrnm
Persas"] Dai»el. ii. 32, 39» v. ad calcem Latinœ yersionis
28. vii. 5. viii. 3, 20. x. 20. Commenturii in Danielem H.
xi. 2. Brougbtoni adjectis, éd. Pasil.
4 Inde ad Alexandrum Ma- 1599* Grœcorumque alii.
cedonem] Dicto cap. ii. 32 et * l/i Porphyrius &c.] Vide
39. vii. 6. viii. 5, 6, 7» 8, 21. Hieronymum passim ad Da-^
X. 20. xi. 3} 4. nielem.
RBLI6. CHRIST. LIB. I. 79
cas suo adh'uc tempore extantes cum Taticiniis
istis contulit, aliter se expedire non potuerit,
jquam ut diceret ea^ quœ Danieli tribuebantur,
post eventum fuisse scripta : quod perinde est,
quasi quis neget^ quœ sub Virgilii nomine ex*
tant et pro Virgitianis habita sunt semper, ab
ipso scripta Augusti œvo. Non enim de isto
quod dicimus magis unquam dubitatum inter
Hebrœos fuit, quam de hoc apud Romanos.
Addi his possunt oracula plurima et elarissima
"apud Mexicanos et Peruanos; quœ Hispano-
rum in eas terras adventum, et secuturas inde
calamitates prœdixerunt.
Argiimentis dliis.
^ Referri hue possunt et somnia non pauca,
tam exacte congruentia cum eventibus, qui et
in se et in causis suis somniantibus erant plane
incogniti, ut ad casum aut causas naturales re-
ferri, nisi inverecunde, non possint^ cujus ge»
^ Af^d Mesicmno» et Penut' etiam Deum esse credunt.
«of] Mira sane sunt quae de Necesse alioqui non est omnia,
iatit oiBculis referont [Garci- qu» sunt pneter ordinem na-
lasio de la Vega. C/.] Inca, tune, Deo ipsi tribui; quasi
AecwtAy Herrera, alb. Vide per se omnia faceret, qus ab
et Ptetnim Ciexain, tomo ii. hominibus, aut vi reram cor-
reram Indicanim. porearam, fieri nequeunt, Vix
s Referri^ &c.] Qus hic etiam ausim bistoriolas de
habentur mm tam probant Spectris in re tam séria ad'
Deum este, qui curet res hu- ferre ; cum suspectœ omninu
manasy quam rebut humanis sint, nisi iis qui omnia credere
intéresse potentioret homini- parati sunt. Illa etiam per
bus naturas inoontpicuas : ignem sumpta expérimenta
qaod-tamcn qui credmit) facile incertissima sunt. Clericus,
80 H. GROTIUS DB VSRITâTE
lieris illustria exempta ex probatissimis scripto-
ribas y libro de anima Tertullianus congessit :
et 2 spectra, non visa tantum, sed et loqm au-»
<lita ; tradentibus bsec historicorum etiam illis
qui a superstitiosa credulitate absunt longissi-
me, et nostri quoque œvi testibus qui in Sina
quique in Mexicana et aliis Americœ parttbus
vixere. Neque spernenda publica illa ^ad tac-
7 lÀbro de anima TertutUof magnœ diligentis Theodont
mu\ Cf^. xlvi. ubi notabilia Zuingerus, Volumiois V. libio
refert somnia Astyagis, Phi- iv. titulo de losomniisy p.
lippi Macedonis, Himerass 1368.
feminae, Laodices, Mithrida- * Specira, non visa tanium,
tis, Balaridis Ulyrici, M. Tul- sed et loqui audità] Vide Pln-
lii, Artbrii, Polycratis Samii tarchum, vita Dionis, p. 958.
liiiœ, ejus qus gerula Cice- D. et Bruti, p. 1000. F. et de
roniy Cleonymi Pyctae, Sopho- eodem Bruto Appianimiy Civi-
ckiSf Neoptolemi tragœdL lium quarto, p. 668. B. éd.
Habes quœdam horum et a- Paris. 1599. et Floramy Cb.
pud Val. Max. lib. i. cap. 7. vr» cap. 7. Adde Tadtam de
praeterea Calpumiae de Ciesa- Curtio Rofo, Annalium si.
re, P. Decii et T. Manlii Con- 31. quœ eadem biatoiia est in
sulmn, T. Atinii, M. Tullii Epistola Plinii xxni. libri TÎû
io exilio, Ânnibalis, Alexan- simul cum altéra, de eo qood
dri Magni, Simonidis, Crœsi, vidit Athenis phUoeophui a^
matris Dionysii tyranni, C. piens et intrepidus Athenodo*
Sempronii Gracchi, Cassii Par- rus. Vide et qus apud Vale-
meusis, Ateôi Rufi equitis rinm Maximum, lib. i. c^* 8.
Romaai, Amilcaris Pœni, prssertim de Cassio homine
Alcibiadis Atheniensis, Arca- Epicureo exterrito ad cou-
das ci^usdam. Sunt et nota- spectum Caesaris a se occisi ; et
bilia apud Cicerooem, de Di- apud Lipsium, Monitomm lib.
vinatione, i. 82. seqq. nec in- i. cap. y. mon. 5. Multas
dignum memoratu quod Pli- hbtorias taies congessemft
oius habet, lib. xxr. cap. 8. Cbrysippus, Plutarchus libro
de matre in Lacetania militan- de Anima, Numenius ntcaor
tis. Adde illa Antigoni, et do libro de Animarum im-
Ertuculis qui Osmanidarum mortalitate; memorante Ori*
^neris auctor, in Monitis gène, contra Celsum quinto,
lipsianis, lib. i. cap. 5. mon. f. 57.
5. et aUa quœ oollegit Yir ^uidtatiumigniionim
RELIG. CHRIST. LIB. I. 81
tum ignitorum vomerum innocentiœ examina;
quorum lot Gerroanicarum nationum historiœ,
ipsieque leges meminerunt.
§. XVIIL Sohitur objectio, quod miracula nunc
non conspidantur :
Nec est quod quisquam objiciat, talia mira-
cula hoc tempore non conspici, nec audiri taies
prœdictiones. Satis enim est ad probationem
divinse providentiœ, factum id esse aliquando ;
qua semel constituta, consequens est, ut tam
provide ac sapienter nunc credatur Deus absti**
nere a talibus, quam olim ea usurpaverit. Ne-
que vero œquum fuit, leges universo datas^
de rerum cursu naturali et futurorum incerti-
tudine, temere aut semper excedi; sed tum
ntm hmoeemtUe exanUna] Vide Docet et, ex iis qus in luco
totiiiiofda htc de re congetta Feroniœ apud Soracte olim
a Flnancifloo Jureto, ad episto- spectata ferunt, Strabo, lib. v.
lam Itouîs Episcopi Carnu- p. S96. C. Plinius, Hist. na-
tcmia 74. Qoam aatem id tur. lib. vii. cap. 2. et ad Vir-
aiiti<iaiim ait, docet Sophocles gilium, xi. 787. ^neidos, Ser-
Antigone, Ter. 270. ubi sic vius. His natur» ordinem e-
Tliebannt de m et sociis loqui- gredientibus addi poase arbi-
tar: tjror qiue contra telorum jac-
'lifU9 T trêifUi umi fMtiçttt, aU tus tutandis corporibus usur-
m X'^^** V^^ Tidemus. Vide et, de iis
Km wif \sifint9f ^ Si^r «^ qui execta ob religionem lin-
MâtfuTuw, gua locuti, testes certissimos
ti finn )^«r«M, ft^rt r^ |vy- Justinianum, 1. Quas Grattas,
itUvms. lib. i. cap. 27. de Officio Prtt'
In koe parati tangere arden* fecti prœtorio Africœ ; Proco-
Ut namu pium, Vandalicorum i. cap. 8.
Maumt, per ignés ire, jitrare Victorem Uticenseni, libro de
attt Deoiy ^ Persecutionibus, i. 6. iEneam
Aof h0u* eue nec reoe, nec Gaz£um, Theopbrastu, p. 48.
eoMctot.
S2 H. GROTIUS DE VERITATB
demum, cum digna incidisset causa: ut quo
tempore verî Dei cultus toto prope orbe ejectus
in UDo mundi angulo id est in Judœa residebat,
et adversus circumfusam impietatem novis sub-
inde prœsidiis muniendus erat; aut cum Chris-
tiana religio, de qua peculiariter mox agemus,
ex Dei decreto per totum orbem primum spar-
gi debuit.
§• XIX. Et quod tanta sit scelerum Ucentià :
Soient nonnulli ut de divina providentia
dubitent moveri, conspectu scelerum, quorum
velut diluvio quodam biç orbis obruitur: qu»
ooërcere atque reprimere prsecipuum conten-
dunt divin» providentiœ, si qua esset, opos fu- ,
turum fuisse. Sed facilis est responsio: cum
hominem Deus condidisset liberum ad bene
maleque agendum, sibi reservata bonitate pla-
ne necessaria atque immutabili ; ^ SBquum haud
^ ^qitum kaud/kiase, ut nui' aut bonus enit malus necetsiiaie
Us actionihtis impetUmenium po- Juisset inventusy non vohmtate.
neret et libertati contrarhtm] In hoc et les constituta est^ non
Tertulliamu, advenus Marcio- escludens, sed probans Uberttf
nem, ii. 6, 7» Tota ergo liber' tem, de obsequio sponte prm^
tas arbUrii in utramque partem stando, vel transgr^sione spanie
concessa est HU ; ut sui dominus commUtenda : ita in utrumfue
constanter occurrerety et bono esitum libertas patuit orbéiriL
sponte servandoy et malo sponte Mox : Igiiur consequens erai, uU
vitando, Çuoaiam et alias posi- Deus secederet a libertaie semel
tum hominem sub judicio Dei concessa homini, id estj conH-
oportebatjustumiUudefficerede neret in semetipso et prtescien'
arbitrii sui meritis, Uberi scili' tiam et prapotentiam suam ; per
cet : cseterum nec boni nec maU quas intercessisse potuissetf ywo*
mercesjure pensaretur «t, pii $ninus homo^ mole libertate âua
RBUO. CHRIST. LIB. I. 83
fuisse, ut malis actionibus impedimentum po-
neret ei libertati contrarium. Cseteruin, quœ-
cunque sunt impediendi rationes cum liber*
' tate data non pugnantes, ut legis constitutio
ac promulgation monitus interni externique,
cum minis etiam et promissîs, earum nuUa a
Dec prfietermittitur. Sed nec malitiœ effec-
toa sinit, quo possent, evagari : unde nec im-
peria everti, nec legum divinarum cognitio
plane deleri unquam potuit. Quœ vero per-^
mittnntur scelera, non carent intérim suo '
fnictu; cum adhibeantur^ ut attingere supra/'-'
coepimns, aut ad puniendos alios non minus
scélérates, aut ad corrigendos qui extra vir-
tutis viam prolapsi sunt, aut ad exigendum
spécimen eximium patientiœ atque constan-
tiœ ab bis qui magnos in virtute profectus .£/^'
fecerunt. ^Postremo et ipsi, quorum ad tem-
pus dissimulata videntur scelera, pœnas eorum
cum temporis usura soient solvere; ut de iis
fiât quod Deus voluit, qui fecerunt quod Deus
noluit.
fiuiaggmtutfinpaiculumla'' ri Ixwuv, àfûkts avriiç g rtiv
èerehtr, SU aUm iniercetsisset, iW«y. Vtriuti kumanœ si au'
meid i u et arbUrU libertatemy feras libertatem, ipsatà ^jus fw
pimm rmtkme et homiate permi- twam mutuleris,
êermS. Tnulat hoc ipsum eru- ^ Postremo] De hac tota re
dite^ ut tolet, Origenes, quarto vide notata ad §. yiii. Cleri"
contn Celtum, §.8. ubi hoc eus,
infear «lia: 'A^iTÎrr làv «t»(Xf)f
84 H. GROTIUS DB VERITATB
§. XX. Sœpe ita ut opprimantur boni.
Quod si quando nuUa apparent scelerum
supplicia, et (quod multos infirmes solet ofien-
dere) boni quidam malorum violentia oppressi
non vitam modo agunt aerumnosam^ sed et
mortem sœpe subeunt, et quidem infamem;
non ideo mox tollenda est a rébus humanis
Dei providentia, quœ tam validis^ ut jam dixi-
mus, argumentis esse ostenditur; sed potius
.^ cum sapientissimis viris ita coUigendum est:
§• XXI. Retorquetur hoc ipmm, adprobandum
animos superesse corporïbus :
Cum Deus curet actiones justusque sit, et
ita intérim fiant, expectandum est aliquod post
banc vitam judicium ; ne aut insignis improbi-
tas sine pœna, aut magna virtus sine solatio
prsemioque maneat. ®Hoc autem ut statua-
mus, etiam animos superesse corporibus statoi
necesse est.
^ Cum sapientissimis viris'] gumentum hoc fusius tficta-
Ut Stoicis ; de quorum senten- tum volet légère, recorret td
tia vide Senecam in libro de Chrysostomum, ad 9 Cor. cap.
Providentia, et M. Ant. Mureti iv.. ver. 8, 9» Hom. 9. in Ethi-
ad eum praefationem. Adi et co, t. iii. p 599. eundem, tcnno
Dissertationes Arrianeas Epie- vi. p. 690. contra eos qui ads-
teti. Clericus, monibus aiunt res humanai
• Hoc autem ut statuamus, administrari, fin. et quarto aer-
etiam animos superesse corpori- mone de Providentia» t. vi. p.
bus statut netesse est] Qui ar- 872.
BKU6. CHRIST. LIB. I» 85
§• XXIL Quod cùi^firmatuT traditwne ;
Qu» antiqnissima traditio a primis (unde
enim alioqui ?) parentibus ad populos moratio- ^i
res poene omnes manavit : ut ^ ex Homeri carmi*
nibos apparet, et s ex Philosophis non GrsBco-
mm tantom, sed et Gallorum veterum ^ quos
Dniidas Tocabant, > et Indorum quos Brachma*
nés; et ex iis^ ^qusd de ^gyptiis 1 et Thraci-
^ E» Homai conmmbus ap' tam ylnsit it$ rn trnH "fiSêv^
pnreQ Maxime in ea parte, »«} rn ivW^mt tmi ^X«r«^if«
ffpm HMvt» dicitur; oui addi «'««'i. Hanc vitam habendam
pottant similes utuftat wapuA esse quasi recens concepH fœtus
ViTgilinm, JSn. vi. Senecam statum: mortem vero partum
in Œdipode, Act. S. Luca- esse ad eam pue vere vita est,
num, TÎ. fin. Statium, Theb. planeque heatam, iis scilicet qui
lib. ▼. et quod est 1 Sam. sapientiam sectati /uerint. Vide
xxviiL et insignem de bac eorum sen-
t Ex PhilosopMs'] Pfaerecy- tentia locam, libro iv. Por-
de, Pythagora, ac IHatone, om- phyrii de non edendis anima-
nique honun schola. His £m- libus, §.18.
pedoclem et oracula plurima ^ Quœ de ^gyptiUi] Hero-
adjungit Justinus, Apologetico dotus, Euterpe, §. 123. ^gyp-
ii. §. 18. Anaxagoram et Xe- tiorum esse ait dogma: in
nocratem Theodoretus, Serm. «n^^irv ^^tf;^« a^itavis \çt :
T. p. 78. morte carere humanas animas,
^ Quos Dnddas vocahant"] Idem tiadit de iis Diogenes
Docebant bi non interire ani- Laërtius, in proœmioy §. II.
maa; teste Caesare, lib. vi. 13. Tacitus, lib. y. 5. bistor. de
de béllo Gallico. Strabo, lib. iv. Judeeis : Corpara condere guam
p. 197. D. de iisdem : *A^S«^- cremare e more JEgyptio» Ea-
r9$ D Xiyun »») Stm *a) âxXot demque cura, et de ittfemis per-
«ià# 4"*X^f' ^^ ^ ^^ c**^ ^ suasio. Vide de anima Osiri-
olti interUus expertes dicunt dis Diodornm Siculnm, i. 85.
amimtif, [Vide et Locanum, et Servinm, ad yi. iEneidem,
lib. i. 455. C/.] init. cujus pleraque ab ^gyp-
* Et Indorum quos Brach- tiis desumpta ait.
mânes"] Quonun sententiam I Et Tkracibus'] Répète bic
fie ezprimit nobis Strabo, lib. locum Hermippî de Pytbago-
XT. p. 718. A. ti»fiSt^w fait ra, quem modo ex Josepho
yk^ Vi rh IfSiPt ^in tit Af protolimus. Mêla, lib. ii. 2.
dnfUif nvêfêivm sTmu* rif ïi d«- de Thradbiu : jélU redUmas
86
H. GROTIU8 DE VERITATE
bus^ quin et Germanis^ scriptores plurimi pro-
diderant. Quin et de, judicio divino post
liane vitam plurima extitisse videmus non
apud Grœcos tantum, ^ sed et apad iEgyptios
et i^Indos; ut nos Strabo^ Diogenes Laêrtius^
^Plutarchus docent: quibus addi potest tra*
ditio de M undo hoc conflagraturo; quœ olim
P apud Hysta;spen et Sibyllas, nune quoque
putant animas oheuntium : alii,
etsi non redeant, non estmgui
tameny sed ad beatiora transire.
De iisdem Solinus, cap. x.
init. NonnulU eorum pufant
okeuntiuTÂ aninuu reverti : aUi
ium estingui, sed beatas magis
fieri, Hinc mos ille laetitiae
signis fanera prosequendi, et
his ' scriptoribns memoratus,
et Valerio Max. lib. ii. cap.
vi. 12. Facit ea res credibile
quod ex Scholiaste Aristopha-
nis modo diximus, Hebrseo-
rum quosdam jam olim ve-
nisse in Thraciam.
» Sed et apud Mgypiios\
Quae dé înferis Orpheus pro-
didit, ab JEgyptiis sumpta ait
Diodonu Sicufus, lib. i. §. 96.
Répète qu» ex Tacito jamjam
habuimus.
n Jndos\ In quorum sen-
tentiis ponit Strabo, lib. xv. p.
713. C. rm xaS* aiit x^lrtMVy
deJudicUs quœ apud inferos ea;-
ercentur,
^ Plutarchus'] De hb qui
sero a Deo puniuntur, t. ii. p.
548. seqq. et de facie in orbe
Lunae, p. 943. seqq. Vide et
e^egium ejus locum ex dia-
logo de Anima recitatum ab
Eusebio, Prœparatioms Evan-
gelicae lib. xi. 36.
p ApttdHystaspen et Sibyliasl
Testis Justinus, Apologetico
altero, §. 20. et Clemens, Stro*
mateon vi. 5. unde et illud
sumptnm quod ex tisgœitia
citatur, Strom. v. p. 258. éd.
Sylburg.
"Ereti yàtçt îftu Ktîvês cm^mpv
"Oreif irtffof yificfr» !hi^»u^»9
^yX\u ftM9U9\ *£«*«» T â^
Nom veniet ille, veniet haud
dubie diesy
LaxaMt ignis cum reduntUut'
ies opes
Auratus œther: lege tum
spretafurens
Terrai et illis ftdcquid est
sublimius
Depascetardor, Inde cum de
fecerit
RELIG. CHRIST. LIB. I. 87
^apud Ovidium 'et Lucanum ^et Indos Sia-
menses reperitur: cujus rei indicium ^et As-
trologis notatum^ Sol ad terras propius acce-
dens. Etiam cum in Canarias, Américain,
et «lia longinqua loca primum ventum est, re-
«
Hoc omNf, nuilas Jam fereni dera nmndi,
uHdas vûdu, Pradverat Lucano patrons Se-
Hefue ulla ramos triget tel- neca, fine ad Marciam : Side-
hu, neftte ra sideribus incurrenif ety omm
Esu»tu» air pascet aUgerum flagrcante materia, ttno igné
gtmuê, quicquid nunc ex disposito lucet
phfallem hsc omissa, cnm ardebit. [Fuit hœc sententia
nemini non suspecta sint Hys' Stoiconun, de qua vide ad lib.
ttupiê et Sibyllarum scripta. ii. 10. C/.]
Cfartow.] • Et Indù8 Siamerues] Vidd
^ jÉpud Ovidéum] Metamor- Ferdinandum Mendesium.
photeon i. 9&tf. ' £t Astrologi» ftotatunï]
JEste guoque in faiia remmis^ Copernico, Re^olutionum lib.
eHÎir effort tea^ms, iii. cap. 16. Joachimo Rhœ-
Quo mare, quo teUue, correp- tico, ad Copernicum $ Gremm»
tmqne regia cœli i Frisio, de Struct. rad. astr. et
Ardeat^ et mmuU moles ope^ geom. cap. 16. Vide et Pto-
rom Jaboret, lemeum, lib. iii. cap. 4. mag-
' Et lAicanum'] Libro L ns Syntaxeos Mathematicœ.
7d. Mundum non illis viribus sta-
S ic cum compage so' n quibus prius steterat, idque
luta Ipsum k>qui mundum, et oc-
SmaUa tôt mundi ntprema casum suirerum labentium pro'
coëgerit Aora, batione testariy ait Cyprianus
Amtiqmtm répètent iterum ad Demetrianum^ init. [Pro-
ehmoe omnia : miêtis pior fit Terra Soli quando est
Sidéra Hderibu* concurrent : in Periheliis, hoc est, cum
ignea pontum drca extrema minoris Aids Pa-
Aitrapetent : teUus estendere rabolae suae versatur. Quam-
Uttora noUty vis iisdem semper distantiis
Escutietçue firetum : fraJhi accédât Terra, tamen hi'nc li-
contraria Phœbe qnet, si Deus yelit, propius
Jbity ety obHquum bigaa agi- eam posse accedere, et a Sole,
tare per orbem si ità Deo videretur, incendi ;
ImUgnatay diem potcet 8ibi : quod contingit Cometis. Clc'
totaque diêcorê rictu.'^
Machbui dnmhi turbàbitfcf
I 2
88 H. GROTIITS DB VBRITATE
perta ibi quoque eadem de ànimis et jfidicio
sententia.
§. XXIIL Git nuUa rcLtio repugnet,
^ Neque vero nllom potest reperiri ex natura
petitum argumentum, quod banc tam vete-
« Neftu vero uilum &c] nota. In nihilom qnidem
Rei hsc adcuratiiu aliquanto, menft natuia sim non redigi-
ex meliore philosophandi r»- tor, at nec corpcMnu Opni ett
tione, tnctari poacety si per banc in rem aetiotti tingotari
angortiam charte liœret. 1. Creatoris. Verum ponet forte
Definienda esset mors animi, sine cogitatione uUa et nne
qne oontingeret si ant ipsa memoria esse» q[Bi statas ¥D»
animi substantia in nihilum caretnr etiam^ ot din, ^jv
reiiigerelur ; aot si tanta in eo mors. 4. Sed si animoiy cop>
oriretur mntatio, ut facnlta- pora disMluto In to stirta in
tum soarum usu omni desti- atemmn maneret» nec
tutus esset. Sic et res corpo- quam ad pristinaa co^taiioiieft
Tcœ interire dicî possunt, si suas et memoriam rediiet;
earum substantia desinat esse; tum nuUa ratio raddi poMet
aut si forma ita destruatur» ut Divinse Pnmdentiss; qoMn ti-
spedes ipsa earum pereat : vel- men» argumentis antea aUip
uti cum plants comburuntur, tis, esse prorsus oonstat. Dei
aut putrefiunt, quod et ani- bonitas, ac justitia, amorque
malibus bmtis convenit. 9. Virtutis et odium Vilàiy qiB
Nemo probare queat animi ei inesse nemo dubîtare fncat,
substantiam perire^ cum ne inania essent nomim; con
corpora quidem ulla intereant» Deus intra brevia et ezigna
sed tantum dividantur^ et dis- bona hujus ritse benefictn-
jiciantur eomm particulœ. tiam suam coëroeret ; l^tiiiBii-
Nec probet etiam quisquam que et Viitutem nnllo disGÔ-
animum desinere^ post mor- mine haberet, bonb et malii
tem hominis, cogitare^ qua in in œtemum seque inteveonti-
re sita est animi vita; non se- bus, nec in bac TÎta pnBDÎa
quitur enim, destructo corpo- aut pœnas ullas leete Tcl se-
re, destnii animum, cujus sub- eus factorum TidentUias. Q^
ttantiam oorpoream esse ne- pacto, Deus desineret eut Dé-
mo probant. 3. Sed nec possu- us, hoc est, perfectitHnia na-
mus etiam ostendere, mtioni- tura: subhitoque Deo, onlliai
bus certe philosophicis ex na- propemodum rei rationem fed-
tura ipsa animi deductis, con- dere possemus ; nt satis osteo-
trarium, quia nobis non est dit Grotius^ argumentis tfÀ*
&BLI6* CHRIST. UB. I. 89
rem^ tam late patentem traditionem. refellat.
Nam, quœ perire cernimus omnia, ea pereunt
aut oppositu contrarii validtoris^ sicut frigus
périt vi magna caloris ; aut subtractione sub-
jecti a quo pendent^ ut magnitudo vitri fracta
vitro; aut defectu causœ efficientis, ut lux
Solis abitu. NuUum autem horum potest de
animo dici. Non primum: quia nihil potest
dari^ quod animo sit contrarium^ imo ea est
ejus natura peculiaris^ ut, quœ inter se con-
traria sunt, ea pariter et eodem tempore in se
capiat suo, id est, intellectuali modo: Non
secundum: quia nec subjectum est ullum, a
quo pendeat animi natura. ^ Si quod enim
easet, id esset corpus bumanum. At id non
esse, ex eo apparet, quod, cum vires quœ cor-
pori inhœrent agendo lassentur, solus animus
actione lassitudinem non contrabit : item y cor*
bus omnia a Deo creata esse res alias possit cognoscere, ,
demonstrayit. I^tur quando- 7 Corporis vires keduniur a
quidem c^ Deus, isqae Mnaas nimia exceUentia rei ot^eciœ\
Vututis et Vitii osor, sunt Aristoteles, libro iii. de Ani*
quoque animi homiaum im- ma, cap. 4. ^'Ort V i^ tIfMtm
mortales, prœmiisque et pœnis 4 âvra^ua rv alr^nrtMM luù fth-
alterins idts reservantar. Sed tmh^ ^ecn^ov M aU^m^ftM j^
plaribns hœc diduci oporte- rtismr^rtâÊS,*H/thyèi^a1r^
set. Ckricuê. nt è lufavaé aUàmvtf^mi 1» rv
* Si quod enim esset ^ id esset f^l^» aU^ri' (mai ^§^9 i«
corpus kttmamtni] Id non esse T«y fuyûXmv ypi^v, ùT U rwy
beae probat Aristoteles ex se- SrxuçSv irfUiv »m) ^^t»f«ÀviÊV
nibuf, libro de Anima i. cap. fin i»af ifri M-^g«rS«M«} «XX* i
4* Idem, lib. iii. cap. 4. A- ws^ îrat rt fênrif r^Sifu yMir«y>
nasacoram laudat, quod wv tùj^ irrêv vêu n rk vwMrtçeit
mfuyn dizerit» meniem imper- «XXA »«) fuiWôt, T« fàt yàf
mistum aUquod : nimirum, ut ««V^4ri»«y ù» âny rMfutrtt, i
90 H. GRomus ïm ysbitavb
pmis vires leedoDtur a nimia. excellenlia rei
ebjectœ^ ut visas a Solis luce; at animus^ qaè
circa excellentiora versatur^ ut circa figuras a
roateria abstractas, circa universalia, ^eb.reddi-
tur perfectior. Quœ corpori inhaerent vires,
occupantar circa ea que locis ac temporibus
definita suot; qase est natura corporis : at ani*
mus etiam circa infinitum et œternom. Qnare,
com in operaudo animus a corpore non pen*
deat, ne esse quidem ipsius inde pendet : naip
rerani, quas non œmlmus, natura altùnde
quam ex operationibus coUigi nequit. Sed
nec terttus ille pereundi modus hic locum ha-
bet. Neque enim dari potest causa efièctrix,
a qua animus semper emanet. Non enim pa*
rentes dixeris, cum iis mortuis vivere filii so-
leant. Quod si quam omnino velimus esse
causam unde emanet animus, non potest alia
ea esse, quam causa prima atque universalis:
quas ex parte potestatis nunquam déficit; ex
K nSf x^C^'f» ^^^ *^*^ ttutem tit aine wrpore, ment auiem ctf-
HmUem impaHbUitatem partis quid a c&rpore separàbUe, Adde
taUienÊii et intelUgenii»^ aper- Plotini locum egregitUDy qoem
luHt est ex tmHtndi iruirumeti' posuit Eusebius in Preepar»*
ti» iptaque tensUme, Sennu e- tione, libro xv. cap. 99. Ad-
mm,iMniiiUae9tres sauiiiUs, junge, quod aoimus eos qui
êeniireneqmtt: {ide»t,necaudire ex corpore nascuntur sfiectus
êonoa vfkementes, nec odoreg ia^ xi sua vincit, ipsique corpori
ki oifaceref nec cmupicere eohf cruciatus interitumque impe-
reti) ai mensy ubi aliquid con- rat.
eepU qwtdegregiumaitinteUec* * Eo redtUHtr perfeetêor] St
Itf, nom minuê ii mtelUgit quam quœ magis animum a corpore
ménora, imo et nuxgi». Id eo seducunt, eœ sunt animi acUo»
veMi/y qaùd eentiena pare non nés excellentiores.
IBLIO. CHRIST. LIB. I. 91
parte autem voluntatb eam deficere^ hoc est^
velie Deum ut extiDguatur animas, nullo po-
test probari argumeotO'.
§• XXIV. MuUafaveanU
Imo argumenta sunt non levia in contra-
rium, datum homini ^ dominium in suas acHio-
nés, appetitus immortalitatis insitus, conscien-
tiœ vis consolantis se obactiones bonas quam-
Tis moiestissimas, et spe quad^m sustentantis;
^ contra, cruciantis sese ob prave acta, prœser-
tim circa mortem, tanquam sensu imminentis
judicîi : quam vim ^ sœpe nec pessimi tyranni
* DomtMium m tuas actionet] 9nçt Z* I» rf irçUBtf «« ù^uj^
Et m animantia quaevis. Ad- Cumjamprope est ut quis mo-
de notitiam Dei et Daturarum rUurum se putet, tune metus
immortalinm : Smviv ti itT^v etim ac sotticitudo subit de qui"
mvmr$9 êThf ait Sallustius bus ante non msHtuerat cogi-*
nûlosophus, cap. 8. NulU na- tare,
turm martaU ùmmartaUs natura « Sœpé nec pessimi tyrtami
cognita est, Notitiœ autem in- intra se tjrtinguere, cum maxi-
^ns tignamy quod nihil est me id vellent, potuenaU] Testis
tam grave, quod non Dei eau- illa Tiberii ad Senatnm epi-
la, animus soleat contemneie. stola : Quid scribam vobis, Pa-
Adde quod potentiam intelli- très Consaiptiy oui quomodo
gendi agendique non habet Kribam, aut quid omnmo non
circmufcriptam, ut caetera scribam hoc temporel DU me
aaimaatia,' ted infatigabilem, Deœquep^us perdant quam pe-
«t in infinitum patentem, et rire quoUdie sentie^ si scio. Qua
ne Dec similem ; qas diiFe- recitata, addit Tacitus, Anna-
rentia hominis a cseteris ani- lium vi. 6. jédeofacinora atque
mantilnu etiam Galeno nota- Jiagitia sua ipsi quoque in sup-
ta» Protrept. cap. 1. pticium verterant: Neque fnir
^ Contra^ cruciimtis sese ob stra prœstantissimus sapienHte
prmie octa^prœserHm circa mor- firmare soUtus est y sirecludantur
lea^ Plato, de Republica pri- tyrannorum mentes, posse aspici
mo, p. 578. E. 'E«'iiUv rtç iy- laniatus et ictus ; quandotutcor"
yvf f ri •t%0^m nXivriîriiir, para verberibus, ita stevitia, li»
ùn^trm nvrf fêfiêt {^ ^^s»rU bidine, maUs consultis, animuê
92 H. GROTIUS DB VERltATE
intra se extinguere, cum maxime id vellent,
potuerant ; ut maltis exemplis apparet.
§• XXV. Cui œnsequens est^ ut finis hominis sit
félicitas post hanc vitam :
Quod si animus et ejus est naturœ quas
niillas habeat in se intereundi causas^ et Deus
multa nobis signa dédit quibus intelligi de-
beat velle ipsum ut animus superstes sit cor-
pori; non potest finis homini ullus proponi
ipso dignior, quam ejus status félicitas : et
hoc est^ quod Plato et Pythagorici dixerunt,
<^bonum esse hominis Deo quam simillimum
reddi.
§. XX VL Ad quam comparandam indaganda
vera Religio,
Qualis autem ea sit félicitas^ et quomodo
comparetur^ possunt quidem homines conjec-
dUaceretur, Plato est îs quem Tiberii epistolam recitatunis,
hic indicat Tacitus; qui, de sïcipmi&tuT: Posiremo semet^
Republica nono, p. 733. £. pertœsus talis epistolœ principio
de tyranno ; nUnt «^ âAnSiids tantum non summam malorum
^aiftrat, la* tiç SXn* ^v^n* suorum pro/essus est. Ad Pla-
iitiffiTêu ^ta^a^SùUy »tù ^Cv tonis locum etiam Claudianus
^/tMTV ^là, nrmfTot rS /S/v, g-^a- respexit, Rufinum carminé se*
2«4r/fr«»ri fteù iHwiif nrkinçtis* cundo, ver. 504. describens :
MetuUcus rêvera est, si qms uni" pectus inustœ
verswn ipshts eaumum recte no- Déformant mactike, vitiisque
rit inspicere, pletuts fonnidinis iîiolevit imagb.
per omnem vitam, plenus mœro- ^ Bonum esse hominis Dee
ris et cruciatuum, His similia quam similUtmtm reddi] Quod
idem Philosophus habet in a Platone accepere Stoici :
Gorgia, p. 348. seqq. Sueto- notât Clemens, Strom. r. p.
nius, cap. 67. eam quam dixi 953.
RBUG. CHRIST. LIB. I. 93
turis indagare ; sed, si quid ejus rei a Deo pa-
tefactum est, id pro verissimo et certissimo ha-
beri débet : quod cum Cbristiana religio supra
alias se Dobis afferre poUiceatur ; sitne ei fides
habenday secunda hujus operis parte examina-
bitur.
i.
HUGO GROTIUS
DE
VERITATE
RELIGIONIS CHRISTIANiE.
LIBER SECUNDUS.
§. I. Ut probetur hune titulum Christianœ ReK-
gUmi competere,
SeCUNDUS igitur liber (fusîs ad Christum
in cœlo jam regnantem precibus, ut ea nobis
Spiritus sui auxilia subministret, quœ ad rem
tantam nos idoneos reddant) consilium expli-
cat, non hoc esse, ut omnia dogmata Cbristia-
nismi tractentur ; sed ut ostendatur, religionem
ipsam Christianam verissimam esse atque cer-
tissimam : quod sic orditur.
Ostenditur Jesum vixisse :
Jesum Nazarenum vixisse quondam in Ju-
d$dà, rerum Romanarum potiente Tiberio,
96 H. GROnUS DE VERITATB
non tantam Christiani per omnes terrarum
oras sparsi constantissime profitentur; sed et
Judœi omnes, qui nunc sunt, et qui unquam
post illa tempora scripserunt: testantur idem
et Pagani, hoc est riec Judaicse nec Chris-
tianœ religionis Scriptores; ut ^ Suetonius,
^TacituS) <^Plinius junior, et post hos multi.
• SueUmhui] Claudio, cap. Romte pro Christo habitom.
85. nbi Ckresto scribitur pro Confer qu« apud Justinum
CkriUoy quia nomea illud sunt, Apolofetico ii. $. 48.
Graecit et Latinii notiiu. de hac bktoria; «bl Inpera-
^ TacUusX Libro xv. 44. tores et Senatom Roman wm
ubi de Chnatianomm suppli- alloquitur, qui ex Actis nosse
ciis : Auctor nominû ^tts Ckris^ ista poterant.
tusy qui JHberio imperitante per « Plinius junior^ Epistola
procuratorem Pontium Pilatum omnibus obvia, quae libri de-
tupplicio effectua erat, Ubi^- cimi est xcvii. ci^us et Ter-
gitia et odium generis huma- tullianus, Apologetico, cvp, 3.
m nihil aliud sunt, quam fal- meminit, et Eusebius, in Cbro-
sorum Deonun neglectus: nico, ad Olymp. 981. Ubi
quam eandem causam etiam vides Cbiistianos cannen
Judœis maledicendi Tadtus Cbristo, quasi Deo, dicere so-
habuit ; et Plinius major, cui, litos, obstrictosque inter se,
xiii. 4. Judsi dicuntur gens non in scelus aUquod, sed ne
ccntumelia numûtum ttuignis, furta, ne latrodnia, ne adhd'
Nimirum Ronumi plerique teria committerent, ne fidem
ita eraot fncti, ut, quod Sene- (allèrent, ne depositom appel-
ca bradât, dvilb Theologiœ lati abnegareot. Femcadam
partes in aninû religione non et inflezibilem in iis obstina-
haberent, sed in actibus finge- tionem culpat Plinius, in hoc
rent, servarentque tanquam uno quod deot appdlare ci
legibus jussa, credentes cul- simulacris numinum thure ac
tum magis ad morem quam vino supplicare, ac Christo
ad rem pertinere, Varronis maledicere noUent, neque ut
et Senecœ hac de re senten- id facerent ullis tormentis eo-
Uam, qus eadem Taciti, vide gi possent. Epistola, qu« ei
apud Augustinum, lib. iv. cap. respondet, Trajani eum ait re
SI. et lib. vi. cap. 10. de Ci- ipsa manifestum facere Chris-
vitate Dei. Intérim nota Je- tianum se non esse, qui diis
sum, qui a Pontio Pilato sup- Romanis supplicet. Historiam
plicio affectus est, jam Nero- quandam de Jesu etiam apud
nis teaipore a multis etiam Namenium Pythagoricua ex-
REUG. CHRIST. LIB. II. 97
§. IL Eundem affectum morte ignominiosa :
Eundem Jesum a Pontio Pilato Judseae prae-
side cruci aflBxum, omnes itidem Christiani,
quanquam ignominiosum videri poterat ta-
lem Dominum colentibus^ fatentur: <^fatentur
et Judœi ; cum tamen non ignorent, eo se no-
mine, quod majores sui Pilato id statuendi
auctores fuerint, gravissimam invidiam apud
Christianos, quorum sub imperiis passim de-
gunt, sustinere. Pagani vero, quos jam dixi-
mus, scriptores idem memoriae prodiderunt :
imo multo post tempore extiterunt ^acta Pi-
lati quibus^d constaret, ad quas Christiani
nonnunquam provocabant. Neque Julianus,
aut alii oppugnatores Christianismi id un-
quam in controversiam vocarunt : ita ut nulla
excogitari possit historia, quae certior bac sit;
ut quae tôt, non dicam hominum, sed populo-
rum inter se discordantium testimoniis appro-
betur.
titiste docet nos Origenes, con- nium in Tessarescaedecatitis,
tn CeUnm quarto, §.51. §. >. t. 1. p. 430. A. [Mal-
* Fatentur et Judœt] Qui lem tamen omissum id argu-
ciim Tocant *1^r, id est, sus- mentum, quia imprudentes
peofum. Jesum Hierosolymis Christiani ad supposititia acta
occifluin agnoscit Benjaminus provocare potuenmt; nec sa-
Tuddeosia in Itinerario. *» constat ulla umquam ge-
•ActaPilatq VideEpipha- nuina fuisse. Clericus.}
98 H. GROTIUS DB VERITATE
§.. III. Et tamen post mortem adoratum:
^ Quod cum ita sit, videmus tamen per dissi^
tissimas mundi regiones ipsum^ ut Dominum^
coli: neque nostris tantum aut actis paulo
an te temporibus, sed et superioribus; usqae
dum ad œtatem rei gestse proximam veniatur :
puta sub Neronis imperio ; quo tempore pluri-
mos Christi venerationem professos ob id ip*
sum aiFectos supplicio^ is quem diximus Taci-
tus, et alii testantur.
§. IV. Etîam a viris sapientibus : cujus rei caa-
sam aimm esse non possey quam miracula ab
ipso édita:
Fuerunt autem semper inter cultores Christ!
plurimi, et judicio praediti, et literarum non
rudes: quales (ut de Judsis nunc taceamus)
s Sergius Cypri praeses, ^ Dionysius Areopa-
gîta, >Polycarpus, ^Justinus, ^renaeus, "*A-
tbenagoras, «^Origenes, ^ Xertullîanus, pQe-
^ Quod cum ita sit, videmus Chron. Can. ad Ol. ccxxxvi. S.
iamen per dissUissimas mundi ^ Justinus] Qui pro ChrU-
regiones ipsum, ut Dominum, tianis scripta edidit anno
coli] Tractât hoc fiisiiis Chrys- Christi cxlii. Vide enadem
ostomus, ad S. ad Cor. v. 7. Eusebium, ad OI. ccxxx. 1.
hom. 8. in Ethico, t. S. p. 596^ ^ Irenœus] Flomit Lagduni
' f Sergius Cypri prtsses'] Act. annô Christi clxxxiii.
xiii. 12. ™ AtheTMigoras'] Atheniensis
^ Dionysius Areopagita] Act. hic fait. Floruit autem circa
xvii. 34. annum Christi clxxx. ut ex
^Polycarpus] Qui martyri- libri inscriptione apparet.
um passus in Asia anno Chris- " Origenes"] Floruit circa an*
ti CLXViii. juxta Eusebium, num Christi ccxxx.
y
RBLIG. CHRIST. LIB. II. 99
mens Alexandrinus, ac porro alii: qui taies
cum essent, cur homini ignominiosa morte af-
fecto se cultures addixerint, (praesertim cum
prope omnes in aliis religionibus educati es-
sent, nec in Christiana quicquam esset aut ho-
noris aut commodi^) nulla potest causa reddi
prœter hanc unam, quod diligenti inquisitione,
qualis viros prudentes in maximi momenti ne-
gotio decet, comperissent, veram et firmis tes-
tibus subnixam fuisse famam, quas de miracu-
lis ab eo editis percrebuerat ; ut de sanatis'
sola voce et quidem palam morbis gravibus
atque inveteratis, de visu reddito ei qui cœcus
natus esset, de auctis non semel panibus in ali-
menta multorum millium quae id testari pote-
rant, de mortuis in vitam revocatis, et quae
plura sunt ejusmodi: quœ quidem fama tam
certam atque indubitatam habuit originem, ut
édita a Christo prodigia aliqua ^ neque Cel-
sus ' neque Julianus, cum in Christianos scri-
® Teriullianus] Celeber an- » Neque JuUantis] Imo rem
no Cbristi ccviii. fatetur, cum dicit, verbis re-
P Clemens Alexandrinua] citatis a Cyrillo, lib. vi. p. 191.
Circa idem tempus. Vide Eu- £. E/ fin rts ottrat ris xvXXis
«ebium, ad Ol. ccxlv. 4. xai tv^Xhs iatreca-S^eu, »tù ^au-
CCXLVI. 3. fA»vSt¥Tat i(p»çtci^U¥ iv Bti^f»ï^^
•» Neque Celsus] Cujus ver- j$ iv BnSa»/^ reut xeifAUiç, rHv
ba apud Origenem, lib. ii. 48. /jnyirauf ï^yuv tîvat. Nisi quis
'Etêftio'art aùrènftïvui vîov ^iv, existimat intermaxitnaesseope'
inî x^^^f *^* ru^Xif îd-f^a- rOf claudos et cœcos integritati
Tîvwu Credidistis eum esse Dei restituer e, et dœmonio correptos
Jiimm, ideo quod claudos et cof' ac^uvare in vicis Bethsaida aut
cas sanavit, JSethania,
k2
100 H. GROTIUS DE VERITAtB
berent, negare ausi fuerint; ^ Hebrsei vero in
Thalmudicis libris aperte fateantur.
r •
§. V. Qu^ mirocula rum naturali efficaciœ, ne-
que diabolicœ ascribi possint ; sed omnino a
Deo sint profecta,
Naturali vi non patrata fuisse quae diximus
opéra, satis hoc ipsa apparet, quod prodigia
sive niiracula appellantur. Neque vero per
naturae vtm fieri potest, ut sola voce aat con-
tacta morbi graves, et quidem subito^ toUan-
tur. Quod si ad naturalem efficaciam referri
opéra ista aliquo modo potuissent, dictum jam
pridem id fuisset ab iis, qui se aut Chrîsti in
terris agentis, aut Evangelii ipsius hostes pro»
fessi sunt. 3iii)ili argumento colligimus, nec
praestigias fuisse; quia pleraque opéra palam
gesta sunt, ^inspectante populo, et in populo
multis eniditis Christo maie volentibus, cuncta
ipsius opéra observantibus. Adde quod similia
opéra ssepe repetita; et ipsi efiTectus non mo-
mentané!, sed permanentes. Quibus ut opor-
tet expensis, omnino sequitur, quod et Judaei
fatentur, opéra hvec processisse a virtute aliqua
plusquam Humana; id est, a spiritu aliquo bo-
no, vel malo. A malo autem spiritu non esse
Hebrén vero in Thalmudi" * Inspectante populo] Act.
ci$ aperte fateantur] In titulo xxri. 26. Luc. xii. 1 .
AbodaZara.
RSLI6. CHRIST. LIB. II. 101
profecta hœc opéra iode probatur^ quod doc*
trina Cbristi^ cui probandae ista opéra adbi-
bebantur^ malis spiritibus adversatur. Vetat
enim malos spiritus coli: abstrabit homines
ab ornai immunditia morum, qua taies spiritus
delectantur. Rébus quoque ipsis apparet^ ubi-
cunque ea doctrina recepta est, coUabi Dae-
moDum cultum ^et artes magicas, et unum
Deum coli cum detestatione Daernonum : quo-
rum vim ac potestatem Christi adventu in-
fractam, ^Porphyrius ipse agnovit. Creden-
dum autem non est, quenquam malum spiri-
tum adeo esse imprudentem, ut ea faciat, et
quidem saepissîme, ex quibus nihil honoris sibi
aut commodi, contra vero maximum detri-
mentum ac dedecus accédât. .Sed neque sa*
pientise aut bonitati ipsius Dei uHo modo con-
venit, ut passus credatur astu Dœmonum illudi
hominibus ab omni inalitia alienis et sui me-
tuentibus; quales fuisse primos Christi discî-
pulos, vita ipsorum inculpata, et multœ cala-
mitates conscientias causa toleratse manifestum
faciunt. Quod si dicas, a bonis mentibus,
Deo tamen inferioribus, profecta Christi opé-
ra; jam eo ipso fateris, illa Dec placuisse et ad
* JEt artes magicas] Quarum *lti^ rtftvfAtfv, ihfttas m Si*
et libri hortatu discipolorum m» ^ii/i»fi»t ù^tXitaç no'SiTê.
Jwo oombusti: Act. xix. 19. Ex quo Jesw coli cœptus est,
« Pùrpkffrius ipse agnovit] publicam Deorum openi nemo
Locu0 ett apud Eusebium, sensit,
PnepAntioiiit lib. t. cap. 1.
k3
102 ' H. GROTIUS DS VBRITATÈ
Dei bonorem pertinuisse; cum bon» mentes
nihil faeiant, nisi quod Dea gratam ipsiquè
gloriosum sit: ut jam taceamas^ quœdam
Cbristi opéra esse talia, quse Deutn ipsum aac-»
torem testarî videantar; ut mortui non unius
in vitam revocatio. Jam vero Deus miracula
née facit, nec fieri sinit^ absque causa: id
enim sapientem legts eonditorem decet, a le-
gibus suis non nisi ob causai», et quidem gra-
Vem, recedere. Causa autem nuUa alia reddi
potest cur hœc facta sint, quam ea quœ a
Christo allata est : nempe y ut doctrinse ipsius
redderetur testimonium. Neque vero, qui ea
aspicerent, aliam causam ullam animo con-
cipere potuenint: quos inter cum multi, ut
diximus, pio essent animo; Deum hoc egisse
ut eis imponéret) impium est creditu. Et hsec
una fuit causa cur Judœorum plurimi, qui cir-
ca Jesu tempora vixerunt, etiam ^ qui induci
. y Ut (hcirmœ ipsius, &€•] * Qui induci non posstni ut
Adde eYentum ipsam, ^iio legis a Mose datœpartem ullam
factum est ut t&nta Hmsani mnitterent] Vide Act. xr. Rom.
Generis paxs Cbristianata re- xiv. Hieronymus, in Chronico
ligionem amplecteretiir, os-' Eusebiano ad annum Christi
tendisse rem Deo tanti fuisse» cxxv. cum Christianos £pi-
ut propterea miraculis eam scopos Hierosolymitan» Eock-
iaitio confirmaret. Si tôt fe- sise quindecim nominasset:
cerat, in gjatiam unius Gen- Hi omnes usque ad eversionetn^
tîs, nec ita magnœ ; Hebrœ- quoTn ab Hadriano perpessa est
'sm intelligo ; quanto magis Jérusalem, ea; circumcisione £-
Gonsentaneum bonitati ejus piscopi prœfuerunt, Serenis
fuit tantœ Humani Generis Sulpitius de illorum loooram
parti, in densissimis tenebris ac temporum Christianis, ii.
jaoenti, cœlestem iianc lucem 45. Ckristum Deum sub Ugis
impertiri ? Clericus, •bse^atkme credebani, H ex
RBUO. CHRIST. LIB. II. lOâ
ûOD possent ut legis a Mose datas partem ul-
lam omitterent, (quales fuerant qui Nazareni
et Ebionaei dicebantur,) nîhilominus Jesnm,
ut missum cœlitus magistram, agnoscerent.
§. VL De ipsius Jesu remirrectione constare testi^
moniisjide dignis,
Miraculis a Cbristo editis par argumentum
prasbet Christ! ipsius, post crucem, mortem,
sepolturam, admirabilis redit us in vitam. Id
enim non modo ut verum, sed ut prsecipuum
sa» fidei fundainentum, afiTerunt omnium lo-*
comm et temporum Christiani: quod fieri
non potuity nisi qui primi Christiaham iidem
docuerunt^ certo auditoribus suis persuaserint,
rem ita gestam. Certo autem persuadere hoc
non potuerunt hominibus aliquo judicîo pree-
ditis^ nisi affirmarent semetipsos oculatos rei
testes esse: sine qua affirmatione, nemo me-
diocriter sanus ilHs habuisset fidem ; praesertim
lis temporibus, cum illis credere maximis ma*^/ ^-^
lis ae periculis constaret. Affirmatum hoc ab/
ipsis magna constantia, etiam libri ipsorum * et '/ .^^..
aliorum docent : imo ex libris apparet, provo* ;
casse eos ^ad testes quingentos, qui Jesum
t ireum citione eontm Ecclesia ideo quod Dominiu eonim
kab^at êocerdotem* Adde Epi- Nazarenus fuisset, sic appeUa-
phaninm, ubi de Nazarenis bantor: Act. xxiv. 5.
•t Ebioottû agit, t. i. pp. 38, • Et €iliorum\ Etiam Celai,
\W» Nasareni non est no- qui advenus Cbristianos scrip-
«en pMtk alic^jtts ; sed om- sit. Vide Origenem, lib. ii. 5&.
nés io Palcftiaa Christiani, ^ Ad teHet fuéngentot] Pau-
104 H. 6ROTIU$ BB VEAIT4TB
post mortem redivivum conspexerint. Non est
autem mos mentientîum, ad tam multos testes
provocare : neque fieri potest^ ut in falsum
testimonium tam multi conspirent. Et, ut alii
testes non fuissent quam duodecim illi notissî-
mi Christianae doctrinse primi propagatores,
sufficere hoc debebat. Nemo gratis ma]u$ est.
flonorem ex mendacio sperare non poterant,
cum honos omnis esset pênes Paganos aut Ja-
daeos, a quibus ipsi probris et ignominia afB*
ciebantur: non divitias, cum contra bœc pro-
fessio sœpe et bonorum, si qua essent, damne
muictaretur; atque, ut hoc non fuisset, tamen
Ëvangelium doceri ab ipsis non posset, nisi
omni bonorum temporalium cura omissa. Ne-
que vero ah'a ulla vitae hujus commoda ad
mentiendum movere eos potuerunt, cum ipsa
Evangelii praedicatio laboribus, fami, siti, ver»
beribus, carceribus eos objecerit. Fama duni*'
taxât inter suos tanti non erat, ut propterea
homines simplices, et quorum vita ac dogma
a fastu abhorrebat, tantam malorum vim sub-
irent : neque vero sperare ullo modo poterant
tantum progressum sui dogmatis, cui et in*
tenta commodis suis natuira et ubique impe*
rantium auctoritas repugnabant, nisi ex divino
lus, l . ad Corinth. xv. G. quos- tari quœ audierant. Major
dam eorum eo tettipore mor- autem horum pars etiam vi-
tuos esse dicit: sed horum vebat, sdribente ista Panlo.
quoque liberi et amici super* Haec apparitio in monte Ga*^
iBtites audiri poterant^ ac tes- lils» contigit.
KKLIG. CHRIST. LIfi. II. 105
promisso. Accédât, quod etiam hanc qualem-
cunque famam nullo modo durabilem sibi
poterant promittere; cum (Deo de industria
suum in hoc consilium celante) <^inundi totius
exitiam, quasi de proximo imminens, opperi-
rentur : quod et ipsorum et sequentium Chris-
tianorum scripta apertissimum faciunt. Restât
ergO| ut religionis suse tuendœ causa mentiti
dicantur : quod otnnino, si res recte expenda-
tur, dici de illis non potest. Nam aut religio-
nem illam veram ex animi sententia credide-
Tunt, aut non crediderunt. Si non credidis-
sent veram, imo si non credidissent optimam,
nunquam hanc elegissent omissis religionibus
aliis magis tutis magisque honoratis ; imo,
quamvis veram, professi non essent, nisi et pro-
fessionem ejus credidissent necessariam: prœ*
sertim cum et facile prœvîdere possent, et ex-
perimento statim discerent, hanc professionem
post se trahere mortem immensi agminis; cui
sine justa causa causam dare, a latrocinii scelere
non abscedebat. Quod si crediderunt religio-
nem suam veram, imo et optimam, et profiten-
dam omnino, et quidem post Magistri sui mor-
tem ; sane id lieri non potuit, si fefellisset eos
Magistri sui de sua resurrectione poIHcitatio:
c MwuU iothu exitium quasi Quummagismtnctempusin col-
ie jhraximo immifieni opperiren' lecto factum ait. Hieronymiu,
ter] Vide 1 Tbessal. !▼. 15, ad Gerontiam, t. i. p. 94. H.
16. 1 Cor. XV. 52. Tertullia- Quid ad nos, in quos fines stecu-
iHu, de Monogamia, cap. S. lorum decwrerunt î
106 H. GROTIUS DB VERITATB
nam ^ id cuivis sano homini satis fuisset^ ad
excutiendam etiam ante conceptam fidem.
Rursum religio omnis, praesertim vero Chris-
tiana^ ^ mendacium ac falsum testimonium,
maxime in divinis rébus, prohibet: non po-
tuerunt ergo religionis, et quidem talis, amore
ad mendacium permoveri. Âdde jam, quod
viri fuerunt vitœ ne ab adversariis quidem
culpatœ, et quibus nihil objicitur ^prœter so-
lam simplicitatem, cujus ingenium a çonfin-
gendo mendacio longissime, abest, Nemo eti-
am eorum fuit, qui non graviss}|na quelque
passus sit propter illam professionem de Jesu
resuscitato. Muiti etiam ipsorum morte ex-
quisitissima ob id testimonium affeeti sunt.
Jam vero, ut quis sensus sui compos talia tole-
ret ob conceptam animo opinionem, fieri po-
test; at, ut ob falsum» quod falsum esse norit, ^
tam dura pati velit non un us aliquis, sed plu-
res quorum id falsum credi nihil intersit^ res
est plane incredibilis. Amentes autem eos
non fuisse, et vita et scripta satis testantur.
Quod de primis illis diximus, idem de Paolo
^ Id cuivis sano homini satis Rom. ix. 1. 2 Cor. i^ 14.
fuisset,adexcutie7idametiaman- xi. 31. Gai. i. 20. Col. iii. 9*
te conceptam fidenî\ Fusius hoc 1 Tim. i. 10. et ii. 7. Jac iii.
argumentum exequitur Chrys- 14. Matth. xxii. 16. Marc.
ostomus, ad 1 Corinth. i. in xii. 14. Luc. xx. 21. Joh. st.
fine, Hom. v. in Ethico. 16. £ph. v. 9. et alibi.
*^ Mendacium ac falsum tesii- ^ Prœter solam simpliciU^etn]
monium, tnaxime in divinis re- Etiam Ceisus. Vide Origen«iDa
bus, prohibcQ Matth. xii. 36. lib. i. 27.
Joh. viii. 44, 55. Eph. iv. 25,
&BUG. CHRIST. LIB. II. 107
quoqae dici potest, qui Christum in cœlo reg-
nantem a se conspectum Spalam prœdicavit:
^cam nihil eruditionis Judaicse ipsi deesset,
nec spes honorum si patrum viam institisset;
contra vero ob illam professionem et odiis cog-
natorum snorum subjacFre, et toto orbe pere-
grinationes difficiles, periculosas, laboriosas sus-
cipere deberet, ac postremo etiam supplicium
cum infamia perpeti.
§• VIL Soluiio adversus objeciionem sumptam ab
eOy quod Resurrectio videatur impossibilis,
Sane tantis ac talibus testimoniis fidem de-
trahere nemo potes t, nisi dicat, rem ipsam ta-
lem esse, ut nullo modo iieri possit; qualia
sunt quœ contradictionem, ut loquuntur, im-
plicant. i Id autem bac de re dici non potest.
• JPaiam prmdicavit^ 1 Cor. wafrn aiwartv, 5 âXX« r« rm
XT. 8. 9 Cor. xii. 4. Adde aiwmrûv. Uavrai fi.h «îvMirw
qiUB ducipulns Pauli Lucas irif» vt rn ha/utirç^ ri «'c/^/mi-
•cribit, Act. ix. 4, 5, 6. et r|«y t%at r^ wXiC/^«* nv) h
jodi. 6, 7t 8. àvimriv Wtf, it r^ ^vri/ r«
^ CWm nihil eruditionis Jw x*'i^f ^vri^fuiros «tmiT» ^««».
émiem fftti deessef] Act. xxii. S. Tim rirtv rm aiuvdrên inf-
OmoMlielet duos eruditionis CaXA.«vr/ riit àfàttt^t* «î ravrwi
nomioe Hebrai pradicant. âr/rvyrif ; 'AXX* 11 ^» rîf vrçei-
Horam alterius diacipulus fuit r«, ^lit^iff Irtv i kiyûf «v yi^
Paoliify neque le§^ tantnm, xark tttaxrwiv rv/Afitrçot yin-
Nd flt eomm, qu» a magistris r«u h héifitrç«t ry wXtuçf* §1
eimt toadita, apprime gnarus. il «wr<^i»M xxrk Atxiirmf it-
Vide Epiphan. pp. 149) S61. W»*reu, El ïi rf nvi* mkkà rif
* Id mUem hac de re dici mm ^i ^ vrm» ^tnark rk m) div'
ptieti] Reapontio septima ad f»rm, uiliud est quod omnmo têt
objecta da Resurrectione in hnpossibile, aliud guod alicui.
JtMtâni operibm, p. 910. A. OmninoimpottibilefUtdimetiem
té. Lut. ftur. 1616. "AXkê ri par siiiaieri : aiicui hnpouiMe,
ît)8 H. GR0TEU8 DB VBRITATB
Posset sane, si quis eundem tempore eodem et
vixisse et mortuum fuisse pronuntiaret. Cœte-
rum^ ut mortuo vita reddi possit^ praesertim per
^tts efficaciam qui vitam priroum horaini de-
dit^ cur pro impossibili habeatur ^ nihil causse
est. Neque vero viri sapientes id im|K>ssibile
crediderunt ; cutn ^ Eri Armenio id evenisse
scripserit Plato^ mulieri cuidam ^ Heraclides
Ponticus, "AristaBO Herodotus, ©alii Plutar-
quomodo natura est impossihile de re Platonis extat de Repab-
sine semine animons producere. lica decimo, p. 761. B. trui-
Utri horutn duorum impossibi» scriptus Eusebio, Praepantione
lis generum resurrectionem con- Evangelica, libro xi. ci^. 35.
ferunt qui ei non credunt ? Si Historiae autem ipsius memo-
prioriy falsa est illatio : neque ria apud Valerium Maximum,
enim nova creatio hoc facity ut lib. i. cap. 8. exemplo exter-
dimetiens par sit lateri : resur- norum primo ; in Protreptico
gunt autem homines per novam qiiod est inter Justini Opéra,
creatùmem At si intelligunt id §. 27. apud Clementem, S^m.
quodaUcuiimpossibile est ; cerie t. §. 9, 14. apud Origenem,
Deopossibilia ea omnia, quœ im- lib. ii. 1 6. contra Celsum ; apud
possibilia tantum alicui. De dis- Plutarchum, Symposiacon ix.
crimine hoc impossibilium vi- 5. apud Macrobium, initio ad
de quae docte notât Maimoni- Somnium Scipicmis.
des, Ductoris Dubitantium par- " Heraclides Ponticus] Ejus
te iii. cap. 15. erat liber Ilf^) "Avwt;, cajn»
k NiMl causœ est"] Adcura- meminit Diogenes Laiftius, io
lions Philosophiœ periti om- Proœmio, §. 13. et Ëop^lo-
nes fatebuntur tam difficile cle, viii. 61. et Galenus, vi. S.
eiue intellectu animal in utero de locis affectis. De eo sic
matris formari, quam mor- Plinius, lib. vii. cap. 53. Ao-
tuum ad vitam revocari. Ve- bile iliud apud Gr€Pcos volmnen
rum homines indocti non mi- HeraclidiSf septem diebmsfenàr
ran.tur quod soient videre, nec nœ ejcanimis ad vitam revôcaUB.
difficile putant, quamvis ra- At triginta dies ei tribuit Dio^
tionem ejus ignorent ; sed fie- gènes LaSrtiua, loco posterio-
ri posse non putant quod num- re.
quam viderunt, quamyis quo- » ^ristteo Herodûtuâ\ lAA-
tidianis rébus nequaquam dif- pomene, §. 14. Vide et Pli-
ficilius. Clericus. nium, Hbtoriœ Natoralis libro
1 Eri Artnemo] Locus bac viL cap. 53. et Plutardiun»
RBUO. CHRIST. LIB. II. 109
chus : quiB3 sive vera sive falsa sunt, ostendant
opinionem eruditorum de ea re tanquam possi-
bili.
§. VIII» Hesufrectiùne Jesu posita^ evind dog-
fïiatis veritatem.
Ûuod si nec impossibile est ut Christus in
vitam redierit^ et satis magnis testimoniis id
constat, (quibus convictus Judœorum Magister
P Bêchai veritatem hujus rei agnovit,) is ipse
autem Christus, ut et sui et alieni fatentur,
novum protulit dogma tanquam mandate di-
vino ; sane sequitur, ut dogma id verum sit :
cum divinœ justitiœ ac sapientiae adversetur,
tam excellenti modo eum ornare qui falsum
in re tanta commisisset : praesertim vero, cum
ipse ante mortem suam et mortem, et mortis
genus, et reditum suum in vitam praedixisset
suis; et quidem addito, «ihaec ideo eventura
ut de sui dogmatis veritate constaret.
Romtilo, t. i. p. 35. D. et He- locum a Gîotio fuisse prolà-
sychhim de Philosophis, init. tnm ; quamvis enim ratioci*
*^lUPluiarckus]The%pe8io, natio ducta a resairectione
Habet hoc Plutarchos libro de Christi minime indigeat ad-
tera Dei vindicta, t. ii. p. 563. probatione R. Bêchai, aut cu-
B. .Item Antyllo, de quo Plu- jusquam alius, Judaei forte e-
tardii locum ex primo de jus auctoritate possent moveri.
Anima nobis senravit Euse- Clericus,
biusy Prcp. lib. xi. cap. 36. 4 Hœc ideo eventura ut de
et Theodoretus, Serm. xi. p. êui dogmatis veritate constaret']
159. Vide Joh. xiii. 19. xiv. 39.
9 Bêchai] Optandum fuisset Luc. xxiv. 46, 47.
110 H. 6ROTIUS DB V£RITATE
§. IX. Christianam religiànem prœstare aJUs
omnibtis :
Et liBdc quidem ex factis ipsis veniunt argu-
menta: veniamus ad ea, quae veniunt ex na-
tura dogmatis. Sane aut omnis omnino Dei
cultus repudiandus est, (quod nunquam ei in
mentem veniet, qui et Deum esse et curare res
conditas credat, et hominem consideret tum
intellectu eximio tum vi electrlce boni malique
moralis praeditum, ac proinde ut praemii ita et
pœnse in ipso esse materiam,) aut hsBc admit-
tenda relîgio; non tantum ob factorum testi-
monia de quibus jam egimus, verum etiam ob
ea quœ religioni sunt intrinseca : cum nulla ex
omnibus saeculis ac nationibus proferri possit,
aut praemio excellentior, aut prseceptis per-
fectior, aut modo quo propagari jussa est ad-
mirabilior.
§. X. Prœmii propositi excellentia :
Nam, ut a prœroio, id est, a fine homini pro-
posito, incipiamus, (quia id, ut dici solet, in
executione est ultimum, sed intenditar pri-
mum,)^Moses in religionis JudaicsB institu-
tione, si dîserta legis pacta respicîmus, nihil
' Moses in reUgiomsJudaicœ ttujua vitœ bona] Vide Deat.
tmtUutùmef si diserta legis pticta xi. et xxriii. Hebr. viii. 6.
retpicimus, nihil prondsit supra
RELIG.CHRlST.LIB.il. 111
promisit supra hujus vitse bona^ terram ube-
rem^ penum copiosam^ victoriam de hostibus,
longam et valentem senectam, posteros cum
bona spe superstites. Nam^ si quid est ultra^ id
umbris obtegitur, aut sapienti ac difficili ratio-
cinatione colligendum est : quae causa fuit^ cur
multi qui legem Mosis sequi se profiterentur^
ut ^ Sadducsei, spem omnem de bonis post banc
vitam adipisçendis projicerent. Apud Graecos,
ad quos eruditio usque a Chaldseis et iEgyptiis
perlata est^ qui de vita post hujus conspicuse
vitœ interitum spem habebant aliquam^ ^ valde
ea de re hsBsitanter loquebantur 3 ^ ut ^ Socra-
* Sadducœiy spem omnem de vfiihi esse venturum me ad viros
bonis post hanc vitam adipiscen- bonos : quod tamen non nindum
dis prqjicerent'\ Matth. xxii. affirmaverim. Et postea, p. 68.
93. Luc. Act. xxiii. 8. José- C. E/ ^ly ruy^^oint àXn^n Svr»
phuS) A. J. xviii. 2. X«^$«~ & ïyit XiyéUf xetXS>f ^h t^u ro
iuû*s ràt "^^vT^kç o Xoyof o't/y- vuff^tlvcu. Et }\ firi^iv içt rtXtv-
«^«*iÇi« Toîs evfuui. Alibi, B. rito'ayri* âXA.* vv thtU y% rè»
J. ii. 7» ^tfX^f ^^ ^* )ia^0y^y )^^ivov etùrèv^ rov v^o rv B-etvarn,
^ rit »ay aiv rtfMtçietf »eti ^rrov rulg vfapvrty àri^hs t^oftai
T/ftàf mvtu^ov^i, Hieronymus aiuçofAtv»s* ii ^t &yvotei fiot etSrti
de eisdem» Comment, in die- i ^uvSiartktîf {z»»ûv yàç «y ^y,)
tnm Matthœi locum : ^»t* «XX* ixîyov Sftçov à^oXtTrai,
mam putabant inierire cum coT" Si enim vera sunt qtiee dicoy
poribus, pttlchrum est ea credere. Si »e-
* Valde ea de re hœsitanter romortuonihilsuperest ; hoctO'
loquebantur^ Notatum hoc mentemporeyqtiodmortemante'
Cbrjaostoroo, 1 . ad Cor. cap. cedit, mirtus torquebor prœsenti-
i. 95. t. iii. p. 968. bus: hic autem meus error non
* Ut ex Socratis dissertatio- m.anebit, {id enim malum foret,)
ttUnts"] In Platonis Phaedone, sed paulo post interibit, Ter-
p. 48. B. N(/y 3i iJ ?ri) «r« xra^ tullianus, de Anima, init. Ad-
iiii»ms rt cX-r/^Af k^ï^iffêatt ètyct" eo omnis illa tune sapientia So-
Svf* «ci TÎrrtf ^cv ix «y vâ^u cratis de industria venerat coti»
^ttr^^u^icaifin^. Hoc sciatiSf spem sultœ ttquanirmtatisy non de fi-
. h2
112 H. GROTIUS DE VERITATB
tis dissertationibus, ex scriptis *Tullii, J Sene-
cse^ 2 aliorumque apparet. £t, cum ad eam
rem argumenta conquirerent, nihil ferme afFe-
rebant certi. Nam, quae afferunt^ pleraque
^ nihil magis de homine quam de bestiis proce-
dunt. Quod cum alii animadverterent^ miran-
dum adeo non est, ^ si transitum animarum de
hominibus in bestias, de bestiis in homines
commenti sunt. Rursum vero, cum hoc quo-
que nullis testimoniis aut argumentis certis ni-
teretur, et tamen negari non posset quin ho-
mini finis aliquis esset propositus, eo perducti
ttuda compertœ veritatis. Idem tentiarum quœ vera sit, Deu»
in Socrate observât Pàraenesis, aliquis viderit,
quac est inter Opéra Justini, r Senecœ] Epistola Ixiii. fia»
§. 36. Étfortasse {si modo sapientum
^ TuUii\ Ut Tasculananim vera fatna est, recipitque nos lo-
i. 13. JExpone igitur nùki, nisi eus aliquis) quem putamus per"
molestum est y pritnum animos^ si isse preemissus est.
potes, remanere post mortem: » Aliorumque'] Greneraliter
tum, si id minus obtinebis, (est Justinus Martyr, colloquio
enim arduum,) docebis carere cum Tryphone, §. 5. OuSlv Sv
omni malo martem. Deinde, §. 7aeiert , vt^t réruv ol (ptXieo^ùt*
21. Prœclarum autem nescio itï yàç », rt vori Içi ^»x^f
quidadepti sunt f quod didicerunt t^a^tf tliriîv, NihU Aorum nor
se, cum tempus nwrtis vemsset, runt philosophé : neque vel quid
tatos esse perituros : quod ut ita sit anima , valent dicere.
sit, {nihil enimpugno,) quid ha- • Nihil magis de homine quam
bet ista res aut Uetabile, aut glo- de bestiis proceduni] Ut illud
riosum î Postea, §. 34. Fac Socratis sive Platonis : quod s»
enimsiçanimum inter ire, ut cor- movet, œtemum est, VideLaC"
pus. Num igitur aliquis dolor, taDtium dicto jam loco.
automninopostmortemsensusin ^ Si transitum animarum de
corpore est 7 nemo id quidem di- hominibus in bestias, de bestiis
cit. Citât ex eodem Cicérone in homines commenté suni] Ut
hoc ejns, post disputationem Brachmanes olim, et nmic
de animo, dictum Lactantius, quoque : a quibus hausit P^*>
Ubro vii. oap. 8. B.Harumsen- thagoras et ejus SchdU^.
RBUG. CHRIST. UB. Il* 113
sunt alii ut dicerent, ^ virtutem sibi esse prae*
iniam, et satis beatum esse sapientem etiam in
Phalaridis tauro. Sed et hoc non sine causa aliis
displicuit : qui satis videbant, ^ in ea re, quse se-
cum haberet pericula, incommoda, cruciatum,
interitum, felicitatem, prsBseirtim summam, non
posse esse positam ; nisi verborum sonum, sine
reram sensu, sequi liberet: ideoque bonum
supreroam finemque hominis collocarunt in iis
rébus, quarum voluptas sensibus perciperetur.
Sed hœc quoque sententia a plurimis, et qui-
dem efficaciter, refutata est : ut quae honestum
omne, cujus semina qusedam in animo condita
habemus, extingueret; hominemque ad subli-
mia erectum dejiceret in censum pecudum,
quse pronœ nihil nisi terrestre respiciunt. In
tantis dubitationibus incèrtum palabatur ge«
nus humanum ea s&tate, cum Christus veram
* Virtutem sibi esse prannium, duxisset locum: Sed et Stoicif
et satis beatum esse sapientem quossecutus est fUegant sine vùr-
etiam i» Phalaridis tauro] Vide tute effici quenquam beatum pos-
Ciceronem, Tusculanaram îL se, Ergovirtutis prœmiumbea-
7. et Lactantiom, lib. iii. In- ta vita est, si viriusy ut recte
stitutionum, cap. S7. 4. ubi dictum est, beatam vitamfacit,
contra hanc sententiam forti- Aon est igitur, ut aiunt, propter
ter disputât ; ut et Augustinus, seipsam virtus espetenda ; sed
epistola Iii. proptet vitam beatam, quœ vir'
* Jn ea re, quœ secum haberet tutem necessario sequitur. Quod
pericula, incommoday crucia' argumentum docere eos potuit,
tum, interitum, /elicitatem, quod ^set summum bonum, Hœc
profsertim summam, non posse autem vita prœsens et corporalis
esse positam'] Lactantius, lib. iii. beata esse non potest, quia malts
a^. 19. 7. Virtus per seipsam est sul^ecta per corpus. Bene
betUa mm est, quoniam in perfe" Plinius, Historiœ Naturalis lib.
rendisyutdixifmalistotavis^us vii. cap. 40. MortaUum nemo
ut. Et BOXf cum SenecK ad- felix.
l3
A
114 H. GROTTUS DE VERITATE
finis cognitioném intulit, promittens sectatori-
bus suis post boc sevum vitam non modo sine
morte, sine dolore ac molestia, verum etiam
summo gaudio comitatam : neque id parti tan-
tum hominis, id est, animo, (de cujus speranda
post banc vitam felicitate partim conjectura,
partim traditio aliqua extabat,) verum etiam
corporl : et id quidem justissime ; ut corpus,
quod ob legem divinam ssepe incommoda,
cruciatus, atque interitum pati débet, repensa-
tionis expers non esset. Gaudia autem, qoœ
promittuntur, non vilia sunt, ^ ut epulœ quas
post banc vitam sperant crassiores Judsei, ^et
concubitus quos sibi promittunt Mahumetistœ;
(sunt enim bsec caducœ vitse propria, mortali-
tatis remédia; illud quidem ad singulorum
animantium conservationem, hoc vero ad du-
rationem generum;) sed in corporibus vigor
perpetuus, et plusquam siderea pulchritudo ; in
animo intellectio, sine errore, etiam Dei ac dU
vins providentiœ, et si quid nunc occultum la-
tet; voluntas vero tranquilla, maxime in Dei
conspectu, admiratione, laudibusque odcupata;
in summa, majora multo ac meliora omnia,
quam optimarum ac raaximarum rerum com*
paratione çoncipi possint,
^ Ut epulœ qtuiâ pest kane ' Et amcubitus quos sibi pnh*
vitam sperant ci'ossioresJudœf] mittunt Makumetistof] Alcon*
Loca adducentur iofra, ad li- nus, Azoara ii, v^ xItU, ^v»
bruqi y, Ixv, IxtI,
RELIG. CHRIST. LIB. Il* 115
§. XI. (Sobntur obiter objectio inde sumptùy quod
dissoluta corpora restitui nequeant :)
Solet hic, prœter eam objectionem cui jam
ante respondimus, alia afFerri; quasi omnino
fieri nequeat, ut quse dissoluta sunt hominum
corpora in eandem compagem redeant: sed
hoc ratione nulla nititur. s Cum enlm inter
plero3que Philosophos constet, rébus quantum-
cuoque mutatis, manere materiam diversarum
specierum capacem ; quis dicat, aut Deum ne-
srîre quibus in locls, etiam longissime distanti-
bus^ sint materiœ ejus quae ad humanum cor-
pus pertinùit partes; aut déesse ei potentiam,
qua eas reducat atque recomponat, idemque ^
faciat in suo universo, quod in fornacibus aut
▼asis facere Chymicos videmus, ut quse conge-
nera sunt, quamvis disjecta, colligant ? Ut vero,
specie quantumvis mutata, res tamen ad ori-
ginis suœ formam redeat; ejus et in rerum na-
c Cum emm, &c.] Si cui se- et infans vagiens in cunis,
quentia Grotii verba non sa- quamvis ne particula quidem
tis^punant, ei responderi queat, forte supersit in sene ejus ma-
minims necessarium esse, ut teriae quœ fuit in infante,
eadem sit numéro materia propter perpétua effluvia qu»
qoA excitatur, cum ea quse, ex corpore elabuntur. ResuT'
homine moriente, in sepul- gère corpus dici optime potest,
cnm illata est. Neque euim cum simile ex terra a Deo for-
minus fuerit idem homo is, iQatur, conjungiturque mentii
OQJos aniwus conjunctus fue- Itaque non opus est ut in ni-
rit cnm materia, cum qua mias angustias nos redigamus,
onmquaoi conjunctus fuerat, dum ravrirnra materise ni*
û sit idem animus ; quam fuit mis rigide defendimus. C'/r-
idem bomo tenex deçrepitus, riens*
1 16 H. 6R0TIUS DE VERITATB
tura exempla suDt, ut in arborum animantiuin-
que seminibtts* Neque insolubilis est ille qui
a multis nectitur nodus^ de humanis corpori-
bus qqœ in ferarum aut pecudum alimenta
transeunt; quibus ita pastis homines iterum
pascantur. Nam eorum quœ comeduntur pars
maxima non in corporis nostri partem abit^ sed
in excrementa aut accessiones corporis^ quales
sunt et pituita et bilis ; et de eo, quod akodi
vim habet, morbis^ interno calore, circutnfuso
aëre multutn absumitur : quae cum ita sint,
Deus, qui etiam mutorum animantium gênera
ita curât ut oullum eorum intereat^ potest hu-
manis corporibus singulari quadam cura pro-
spicere ; ut^ quod inde ad aliorum hominum
escam pervenit, non magis in substantiam eo-
rum vertatur, quam soient venena aut medica-
menta; eoque magis^ quod quasi naturaliter
constet humanam carnem ad hominum victum
non datam. Id si non sit, et aliquid, quod
posteriori corpori aliunde accesserit, inde de-
beat decedere; non hoc tamen efficiet ut non
idem sit corpus : ^ cum etiam in hac vita major
h CttfH etiam m hac vita sophi dicereni, e.v quibus parti'
major contmgat particukarum culis minimis constiterintuSy hœ
tnutatio] Alfenus, in L. Propo- quotidieexcorporeiiastrodecede-
nebatur. D. de Judiciis : Quod rent, aliœque extrinsecus m ea*
si guis putaret partibus commu- rutn locum accédèrent. Seneca,
tatis aliam rem Jieri, fore ut ex Epistola Wùu Corpora nottra
ejus ratioîte nos ipsi non iidem rapiunturjhtminum more : quiC'
essemuSy qui abkinc annafaisse^ quid vides currit cum tempore:
tnus : propterea quod, ut Philo' nihil ex his quœ videtnus manet.
RBLI6. CHRIST. LIB. II. 117
contin^t particularum mutatio ; î imo et pa-
pilio insit in verme^ et herbarum substantia aut
vini ^in minimo aliquo, unde iterum instau-
rentur in veterem magnitudinem. Certé, cum
et hsBC et alia multa non incommode poni pos-
sint, nuUa est causa car Inter impossibilia ha*
Eg^ ipêe, dum loquor mutari lus: ex hoc in iex mensibuê
istOf wmtaiua srnn. Vide quae bombyces. Ibidem, cap. 93. de
pulchre hac de re dissent Me- bombyce Coa : Fieri autem pri'
thodius ; cojus yerba npbis ser- mo papilione* parvos nudosque,
YWift Épiphanius, ubi Ori- Cap. 36. de cicadis : Fit pri-
geniaoos réfutât, numeris xii, mo vermicuktSf deinde ex eo
xiii, xiv, XV. p. 5S4. çtue vocatur tettygomeira, ct^ut
* Jmo et papilio insit in ver- coriice rupto circa solstitia evo-
mé\ Ovidiiiis, ultimo Meta- tant. Cap. 33. Multa autem
morphoseon, ver. 873. ifisecta et aliter nascuntur, At"
Quaque soient canis frondes que Asilus imprimis ex rare :
intexerefilis insidei hic raphani folio primo
, jigrtstes tinea, tes observata vere, et spissatus sole in magni-
colonis, tudinem milii cogitur, Inde ori-
FeraU mtttent cum papilione iur vermiculus parvtis, et triduo
Jiguram. mox eruca, quœ adjectis diebus
Addamiu ex Plinio qusedam, crescit immobilis ; dura coriice ,
Historiée Naturalis lib. ix. cap. adtactummoveturaraneœ, Hœc
51. de Çanis: Mirumque se eruca,quamchtysatidem appel"
mestrivitaresolvunturinlimum, tant, rupto deinde cor tice volât
nuUo cémente; et rursus ver- papilio. Cap. 36. Muscis hw
Mit aqui» renascuntur quœ fuere m/we exaarwmaHs^ si cinere con^
naiœ, Libro x. cap. 9. Coccyx dantur, redit vita,
ex accipitre videtur fierii tem- ^ In minimo aliquoj &c.] Si
pore annifiguram mutans. Li- Grotius in hoc nostrum œvum
bro xi. cap. 30. Sunt qui mw' dilatas fuisset, plenius esset lo-
Uui9i *i intra tectum hyeme ser^ quutus ; cum constet omnia
venttar, deinde sole verno torrc' animalia, cujuscumque gène-
antur, acfculneo cinere toto die ris, ex oto nasci in qno sunt
fenemttWj putent reviviscere. formata, ut plantœ omnes in
Ibidem, cap. 33. de bombyci- seminibus, quamvis summs
bus: £t alia horum origo e tenuitatis. Sed hoc nihil ad
grandiore vermiculoy gemina resurrectionem, non enim ex
protendenssuigetieriscoTTtua.Hi similibus primordiis corpora
eruc^ sunt. Fit deinde quod vo- renascentur. Clericus^
cotur bonUpHus : ex ca necyda'
118 H. GROTIUS DE VBRITATE
beatur rçstitutiô dissolut! corporis; cum viri
eruditi^ ' Zoroaster apud Çhaldseos, ^ Stoici
prope omnes, ^ et inter Peripateticos Theo-
pompus^ eam et fieri posse et futuram credide-
rint.
I Zoroaster apud Chaldœos] tanien agnoscunt. Addit hic
Vide Clementem, Strom. v. Origene8JEgyptios,§.21.Chry'
p. 255. sippus de Providentiay cita-
™ Stoici prope omnes] Cle- tus Ladantio, lib. vii, Insti-
mens, Strom. y. p. 235. oT^iy tutionam, cap. 23. S. Tvr«
yàç Srof, Ik rnt fia^fia^v (pt\o- ii Stvs ^yC^vrtff inkêv mt illt»
^o(pietf fut^ùv, Tvt* ^i» zsru^àç aivvetrav, xai hfûit furà ri
xdB-etçffif rôiv xaxûç (it^totxoruvy vikturtiff'atf rrâXtiL xnçtSimt tj-
^ratïxôl' xetSit Sv xai rov thiai Xvfùf u^cxxrtirfifftfS'Xt 0j^fjm,
vfMv ivxrn^t^^eu toyfutril^H^i* Hoc cum ita se habeat, apparet
rSr ixÛ¥9 rn» àvara^if vnçii- non esse impossibile, ut et nos
^êms, Norat enim ille, (Hera- post mortem, séeculorum certis
ditus,) edoctus e barbara philo- circuitibus evolutis, restituamur
topkia, Mundum a malts homi- in eum in quo nuncsumus sta-
nïbus purgatum iri per ignem, tum» Vide, si vacat, Natha-
çuod ixitûçà/fftv postea Stoici di- naëlem Carpentariiim, Libe-
scere ; qui et per eam hune ta- rae Philosophiœ exercitatione
lem quemque revicturum docenty xvi.
his vocibus obtegewtes resurrec- " Et inter Peripateticos Théo-
tionis rem, Origenes, lib. v. pompus"] De qao Diogenes La-
adversus Celsam, §. 20. <P»ai ërtius, initio libri, §. y9. Kml
«^«1) ix^uçvnv rS vafTùg yîviv- kntitixéHv* Sg xeù àfct/iuififf^tu
âeu* xx) tl^f xlrv hxxôfffAnvtv, xark r^s fuiyug (ptis't rit à*-
vxfT â^açeikkxxrx tyçùvffxv, ^çtiintÇf xeù îstv^eu x^anirus,
Aiunt de porticu Philosophie xx) rù Svr» raTg mvrmç ^«*
post sœculorumcircuitus fieri in- xkwt^i hxfAtntv, Theopompus
cendium universi; deinde cjjus- vero etiam octavo Philippico-
de7n /ormationemy guœ eadem rum; qui revicturos homines ex
omnia habeat, Postea : Kav fiti magorum sententia tradit, im-
iMfiei^ttfn h tù rrif àvxruertus mortalesque /uturos, et ovmia in
•f9fiM, r0 zr(uyfAêi y% "hn^-wiJt, suis iisdem semper mansura no*
Quanquam igitur resurrectionis minibus,
non usurpant vocabulum^ rem
RÉLIG. CHRIST. LIB. II. 119
§• XIL Prœceptorum eximia sanciitate ; drca
Dei cutturriy
Secundum^ quo Christiana religio omnes
alias^ quœ aut sunt, aut fuerunt, aut fingi pos-
sunt^ exuperat, est summa sanctitas prœcepto-
rum; tum in iis quse ad Dei cultum^ tum
quse ad res caeteras pertinent. Paganonim sa-
cra ferme per totum orbem terrarum, ut late
ostendit oPorphyrîus, et nostri etiam sœculi
navigationes docent, plena erant crudelitatis.
Nam receptum ferme ubique^ ut' et humano
sanguine Dii placarentur: quem morem nec
Grseca eruditio, nec Romanœ leges sastule-
runt; ut apparet ex iis^ qusB Pde victimis fac-
tis Baccho Omestœ apud Grœcos^ de Graeco
et Grseca^ <l Gallo et Galla mactatis Jovi La-
• Porpif^rhu] De abstinen- manserit, Plinius, libro xw'iii.
lia ab esu animalium, lib. ii. cap. 2. Boatio vero in foro
Unde multa sumpsit Cyrillus, Grœcum Ormcmame defosaos,
iv. contra Julianum, pp. 124, autaliarumgentiumcumquibus
128. se4<l> tum res esset, etiam nostra œtas
P De victimis factis Baccho vidit, Mansit mos ad Justini
Omettœ igned OnBctui] Memi- et Tatiani tempora. Justinus
nit Plotarchusy Tbemistocle, enim sic, Apologetico i. 12.
p. 119. A. et Fausanias, ix. 8. Romanos alloquitur: T^ itetç
▼ii.. 21. Similia sacra Messe- ù/aûv rtfAnfjtUef tthvXtf, f i fiiuv
niomm, Pellaeorum, Lyctio- itXûyw t^iietv mlfutra tr^tf^^am*
mm in Creta, Lesbiorum, Pho- rtu, «XX« xêù àvBçeiituett hù
csBentium habes apud Cle- rv vet{ ù/aTv liti^tifioreiTH »mt
mentem, Protieptico, p. 12. il/ytnçaru àviçcç rh» vço^^^ug'tf
4 Cfallo et Galla mactatis rv rStf ÇtviuB-ivrét» atfiarôs «*«'•
Jovi Latiart] Antiquum in ufiivu. Ut ei quod vos colitis
Italia homines immolare, do- idolo; cui non tantum ratione
cet nos libro i. 16. Dionysius carentium animantium sanguis
HalicamAMentb : quamdiu id aspergitur, sed et humanus, no-
120 H. GBOTIUS DE VBRITATB
tiari legimus. Mysteria autem illa sanctissima,
sive Cereris, sive Liberi patris, plenissima fuere
omnis obscœnitatis ; ut apparuit, postquam^ se-
mel perrupta arcani religione^ evulgarî cœpe-
runt : quod late exequuntur ' Clemens Alexan-
drinus^ s et aliî. Tum vero illi dies, qui Deo-
rum honori sacrati erant, t^libus spectaculis
celebrabantur, ^quibus interesse Catonem pu-
duit. At Judaica religio nihil quidem habuit
illicitum, aut inhonestum ; sed tamen, ^ ne
pronus ad idololatriam populus a vera religio-
ne descisceret^ multis prœceptis earum rerum,
quae per se née "bonitatem nec malitiam habe-
bilissimo atque illustrissimo ves- phyrius, libro de non esu ani-
irûm occisorum homimtm c^uu' mantiiim secundo, §. 56. man-
<fen/« sangiànem, Tatianus vc- sisse ad suam œtatem ait, et
TO, §. 39. Eùçùv v-etçà fitv 'Vu- in Arcadia et Carthagine, imo
fMiUtf rcf Aartaçm À/« kvi^çotf et iv r^ fuyeiXif «'«Xii, id est,
mvB'çti^Mff »eù rots à^o rm ir- Romœ, sacrum nominans Jo-
içattra^iéiv alfui^t rt^itûfityov, vis Latialis.
Cum compererim apud Romanos ' Clemens Akximdrimu\ In
jLatialemJovemhumanocruore, Protreptioo, p. 5. seqq.
et per homicidium /itso sangtUne * Et aHt\ Maadme Arno^
oblectari. Porphyrius, ii. 56. bius, lib. v.
ad Adriani tempora mansisse ^ Quibus intéresse Catonem
talia sacra nos docet. Apud puduW] Martialis, initio £pi-
Grallos mos is vêtus humanis grammatum i. Gellias, x. 13.
yictimis litandi; ut ex Cice- Valerius Maximus, lib. ii. c.
Tone pro M. Fonteio, cap. 10. 10. 8.
et ex Plutarcho de Supersti- « Ne pronus ad idololatriam
tione discimus, p. 171* B. populus a verareUgiçnedescisce'
£um sustulit inde Tiberius, ret^ multis prœceptis earum re-
mémorante Plinio, lib. xxx. rum, quœ per se nec homtatem
cap. 1. De Brîtannis eundem Ttec malitiam habehant y oneraius
ibi Plinium vide ; et Dionem, est"] Hanc causam talintti pr«*
Nerone, Ixii. 7. et Solinum, ceptorum reddit et Maimoni-
cap. xxii. de Slavis vero Hel« des, D. D. iii. S9. seqq. quem
moldum, lib. i. cap. 53. Por- séquitur Josephus Albo.
* .
RSLIG. CHRIST. LIB. II. 121
bant, oneratus est : quatia sunt pecudum mac-
tationes^ circumcisio, exacta quies sabbati^ et
ciborum aliquammultorum interdictio : quo-
rum nonnulla mutuati sunt Mahuinetistfie, ad-
dita vini prohibitione. At Christiana religio
Deum, ut mentem purissimam, ^pura mente
colendum docet ; y et iis operibus, quae suapte
natura etiam citra prseceptum honestissima
sunt. Sic 2 non carnem vult circumcidi^ sed
cupiditates ; ^ non ab omni opère, sed ab illi-
cite nos feriari; non pecudum sanguinem aut
adipem Deo sacrare^ sed, si opus sit, ^ pro veri-
tate ipsius testanda nostrum ofFerre sanguinem;
et, <^quœ de bonis nostris egentibus damus,
Deo data credere : non certis ciborum potusve
generibus abstinere, sed ^ utroque uti cum mo-
do qui sanitati conveniat| ^interdum et jeju-
niis subactum corpus animo addicere, quo is
alacrior ad sublimia feratur. Praecipua vero
^ Pttramente colendum docei] Corinth. x. 16. Hebr. xii. 4.
Joh. iv. 34. 1 Petr. ii. 31.
f Et u» operibus, quœ suapte < Quœ de bonis nostris egeu"
naiura etiam citra prœceptum tihus damus, Deo data credere']
konestissinui sunt] Vnde X»yizii Matth. ri. 4. Luc. xii, SS.
XMVfUM, dicitur, cultus ration» Rom. xii. 8. 3 Cor. ix. 7.
consentiensy Rom. xii. 1. Adde <* Utroque uti cum modo qui
Philipp. iv. 8. sanitati conveniat"] Luc. xxi.
^ Non carnem vult circumci' 84. Rom. xiii. 13. Eph. t.
dif sed cupiditates'] Rom. ii. 18. Gai. v. 81. 1 Tim. ir. S.
98, 99. Philipp. iii. S. 1 Petr. iv. 3.
* Non ab omni opère, sed ab * Jnterdum et jejuniis sub^
iiUcito nos feriari] 1 Cor. v. 8. actum corpus aninut addicere]
^ Pro veritaie ipsius testanda Matth. vi. 18. xvii. 31. 1 Co<»
mo sir um if erre sanguimem] 1 rinth. vii. 5.
M
122 H. OROTIUS DE VERITATB
pars religionis ubique ostenditur posita ^ in pia
fiducia; Squa compositi ad fidèle obsequium
^ in Deum toti recumbimus, ^ ejusque p»>inissis
non dubiam babemus fidem: ^unde et spes
exurgit^ i et verus amor tum Dei tum proxi-
mi; quo fit ut prœceptis ipsius pareamus^
^ non serviliter pœnae formidine, >^ sed ut ipsi
placeamus^ ^ ipsumque habeamus pro sua boni-
tate patrem Pac remuneratorem. ^Precari ve-
to jubemur, non ut divitias aut honores nan-
ciscamur, et qusB alia multum optata plurimis
maie cesserunt; sed primum quidem ea quœ
Deo sunt gloriosa, nobis vero de rébus cadueis
ea.quœ natura desiderat, reliquum permittentes
divinœ providentifie, utramcunque in partem
^ In pia Jkbtcia] Ut Joh. Hebr. xii. 28.
xii. 44. o Ipsumque habeanmê pro sua
S Qua compositi ad fidèle oh- bonitate patrem] Rom. yiii.
sfguium'] Luc. xi. S8. Joh. v Ac remuneratorem] Coloss.
xiii. 17. et sequentibus. Rom. ii. 34. 2 Thess. i. 6. [Adde
i. 5. 1 Cor. yii. 19. 1 Petr. i. et : ut liqueat nos intelligere
9. prœcepta ejus eo digpiLumia
^ In Deum toti recumbimus] esse, et naturae nostne ita con-
Matth. xxi. 31. 3 Tim.* i. venire, ut meliora, aut seque
13. convenientia alia nemo oom-
i Blfusque promissis non du- minisci possit. Itaque et grati
biam haibemius fidem] Rom. iv. animi causa, et quod optima
30. 3 Ck>r. yii. 1. Gai. iii. 39. ac prœstantissima sint ejus
k Unde et spes exttrgit] pnecepta, ei nos parère deoet;
Hebr. vi. 11. Rom. viii. 34. quamvis nullae essent pœ-
XT. 4. ns luendœ non parentibus,
1 Et vents amor tum Dei tum prêter ipsius fodi turpitudi-
proximi] Gai. t. 6. 1 Thess. nem. Hoc demum est DtBO
iii. 6. filiorum, nop qervorum instar
« Non serviliter poenœ for' parère. Ckricus^
riddinè] Rom. viii. 15. 4 Preoari vero Juèemur]
" Sed ut ipsi placeamus] Matth. wu 10«
RBLIG. CHRIST. LIB. II. 123
res ceciderit securi : ea vero^ quae ad œterna
ducunt omni studio: nempe rétro commisso*
rum veDiam; in posterum auxiliom Spiritus,
que firmati adversus minas omnes atque illece*
bras in pio cursu perstemus. Hic est Dei cul-
tuB in religione Christiaria, quo certe nibil ex«-
cogitari potest Deo dignius.
§• XIII. Circa ea officia katruinitatis quœ proximo
debemus etiam lœsif
Similia sunt quse adversus proximum exi-
guntur officia. Mahumetis religio in armis
nata nihil spirat nisi arma, armis propagateur.
Sic et Laconum instituta (quœ inter Grœcanica
maxime laudabantur, etiam ApoUinis oraculo)
tota ad vim bellicam fuisse directa, ' notât et in
cnipa ponit Aristoteles. Sed idem in Barbaros
bellum dicit esse naturale ; cum contra veram
' Aote/ et in cuipa ponit A' in eo^ quod kges omnes ad bel-
tiitoiele»] Polit. Tii. cap. 14. licas res victoriamque direxit:
IlAfmrXifriwf M rwr§if »a) rSv quod et ratione refelli facile po-
8n^ nm yfmtpdfratf mmÇf- testy et ipsis factis re/utatum
■MfT» rkf mMif Ù^y. 'EirflMirvy- nunc apparet, Euripides, An-
v«f yàm rnir AMmt^mfttwên srêXi- dromacha. Ter. 734. Aristoteli
rum9 mymwrm rmi fê/M^iro» riv pneierat :
wMwerhf in w^pvm wçit ri mçm" ._ li ^T àirtif iê^
rm mmi wnt rh wXî/m* Im/m*- Tiitt "Ssrmsn^rmt ^«^«r» »«m
Birnetv £ fuù »ark rot Xiyêv f^X*>f 'ty*'*'
Wif tUXtynrm^ »m) rut tçytf T* «A-X* «vrir 7r> futnhùf /3fX-
V^nXtyurm râw. Pari modo et vmtf,
cm potterima scripserunt, os- si vis Martia
tendërumttspttdemse esse senten- Vobis, Lacones, absit, et/erri
tSée, NstminimuUUioneLacetUB' decus;
maniorum re^mbUeœ, admiran- Spectatwr ultra, quod sit esi"
isÊt ffiipoettsisn ceeuMo/ris legum màtsm, niail»
m2
124 H. GROTIUS DB VERITATE
sit, inter homines a natura amicitiam ac socie-
tatem constitutam. ^ Quid eDim iniquius, quam
singulas cœdes puniri; occisarutn gentium,
velut gloriosum facinus, triumphis ostentari?
Et tamen illa adeo celebrata Romana civitas
quo tantum noroen nisi bellis, ^ sœpe manifeste
injustis, (u ut de bello in Sardiniam * et Cy-
prum ipsi fatentur,) eonsecuta est? Et certe
generatim, ut a prseclaris annalium conditori-
bus metnoriae proditum est^ 7latrocinia extra
• Quid erUm iniquius, quam risque gentibus nulkan habebani
singulas cœdes pumri; occisa- infamiam] Thucydides, lib. L
rum gentiuntf velut gloriosum 5. 07 yà^ "^XXnns Tùsr»Xm, ^
facinus, triumphis ostentari] rSv /3«^C«^*»ir «Tri iv r^ nmiff
SensusexSenecœepistolaSô. et w«fa^«Xar^iM, xm S^u im^ouç
de Ira, lib. ii. cap. 8. et ex Cy* *tx^*y Wiihkv ^i^|«t>r« fJÛLXkêt
priani epistola secunda. v%fatw^^eu vavftv iir* iKKinKêVf,
^ Satpe manifeste ù^ustis] irçei^ûvrê zr^s Xti^rti»», fiyûvfci'
Petronius, p. 45. éd. Franc, wv aviçHv oh rm oiovetvêirmTétff
1629* MÎ^tvf Tw r^fri^v suftànt 7m««,
— si quis sinus abditus ultra^ »ai tmç a^BtvUi r^^nr* tuù
Si qua foret teUus fulvum vrçt^fri^rêvrtç «'•Xar/v krux*'
quœ mitteret aurum, çmç xeû ttaràt tuifiat ûttcêufiinuf
Hostis erat «l^iraÇtfy, »eù riv vrXttç'ùv ri fiiêv
* Ut de bellç in Sardiniam] Urtv^tv iir«/Syr«* in t^opriç mm
Vide Polybium, Historiarum «iV;^i/yi)v rivw rS tfy^t ^k^nrn
iii. 38. Ii rt nœi S«|i)« futXX.oit, AnXSri
> Et Cyprum ipsi fatentur] ïk r«» n fisru^étriiv rMt trt »ai
Floru», lib. iii. cap. 9. ZHvi- wv otç ttoc-fiot iuiXi$ rwr» ^y,
tiarum tanta eratfama, necfal- xtû tl ir»Xaiâi riv vênrif rmç
SOS ut Victor gentium populuSf irv^rttç rif srXtivTMf zratrmx^
et donare régna consuetus, Pub- ifititç l^tvivrts, u Xn^rai ùnr
lio Clodio tribuno duce, socii vi- êtf Srt mv zrtnBmtawM ««"«(mv»-
vique Régis confiscationem, mon- rtt r« î^y^y •*( r Wifu>Xs tSn
daverit. Meminit ejusdem rei uittat où» ovuh^fron, *EX«i/-
Plutarchus, Catone, p. 776. ^ovro 21 »eA xetr n^ru^ov Axx4'
Appianus, lib. ii. Civ. p. 441. Xovs' »a) /AÎxçt. Tuit iroXXà viit
Dion, lib. xxxviii. SO. Vide 'EXXffda; r« teetXai^ 'rço^f »!•
eundem Florum, de Bello Nu- fitrati, tnçi rt AoMçoi/t rovs *0-
mantino et de Cretico. ^oX»t, »at AirotXotH nai *A»«^
T Latrocinia extra Jines pie- iwMtf, xm) rnv ravry Hiruçt*,
RB1I6. CHRIST. LIB. II. 125
fines plerisque gentibus nullam habebant infa-
miam. ^Ultionis exactionem Aristoteles et
Cicero in virtutis parte ponant: «gladiatonim
OUm quippe Cfrœci, non mimu nus, lib. xliii. cap. S. de Pho-
quam barbari, tum qui in conti' censibus : Studioaius mare quam
nente, htm pu par insulas vi^ terras esercuere:pi9Citndo,iner'
vebaaU, p&ttquam stepiusaliiad cando, plerumque etiam latro^
tUiotnainbut transir e cœperunt, dnio maris {quod illis tempori'
adimtrocinandumsecontulerunt; bus gloriœ tuibehatur) vitam tff
ad ptam rem viri illustres duces lerabant. De Hispanis vide
iptia erant, partim quœstus sut Plutarcbum, Mario, p. 408.
coKM, partim ut victum suppe- D. et Diodoram, lib. t. 84. d^
ditarentegenHbus.'adortiqueci' Tyrrhenis Seirium, ad viii.
vitate» tncenibus carentes et 51. et x. 14. ^neid. de Ger-
per vicos sparsas, diripiebant manis Cœsarem, B. G. vi. 22.
eas, «uuHmamque partem hinc Tacitam, Ann. xii. 27. Saxo-
se oMant; nôndum in/ami eo nem Grammaticum, lib. x.
vitœ génère, quin et nonnihil * Ultionis exactionem Aristo-
habente ghrim, Manifestum id teles et Cicero in virtutis parte
faciunt etiam nunc quidam con' ponunf] Aristoteles, de mon-
tinentis terrœ Àabitatores, qui bus ad Nicomacbum, iv. il.
pro decoro habent strcTuie id fit' AêMÛ yàç oh» »UBeifwBtu 0uSl
cere ; et vetusti Poëtarum, apud Xvinî^B^eUf fith içyt^ifMvoç ri oit»
quos fréquentes sunt interrogO" ttvtti &fiwrt»ot* ro ii ^çôvr^Xei'
tUmes ad navigantium obvias, xt^ifitvùv àn^^t^B^eu, aviça^o-
an prédones essent : nimirum, îâ^i^ . Videtur talis et sensu et
quodnec defugituriidnomen illi dolore carere ; et, cum non iras-
esseni qui interrogabantur, nec catur, vindicte esse 7iegligens.
exprobraturi hi qui interroga' Servile, si contumeliose tracte-
bmU. In ipsa quin etiam terra ris, id tolerare, Cicero autexn,
continente, spoHabantaliialios: de Inventione, ii. 22. inter ea
et mme quoque magna portio qu» ad jus naturœ pertinent,
Grsecorum sic vivit, apud Lo- ponit vindicationem, per quam
croê Qzoias, apud JEtolos, apud vim aut contumeliam defenden-
Acamanas, et vicina terrarum. do aut ulciscendo propulsamus.
Interrogatio illa, cujus Thu- Ad Atticum, ix. 12. Odihami-
cy^des meminit, est apud nem, et odero : utinam ulcisci
Homerom, Odyssea T. ver. 3. possem. Ad Quir. cap. ix.
obi Sdioliaates : «v» £io%ot h Sic ulciscar facinora singula,
rs^ Têtt irmXm^f ri Xnmvuv, quemadmodum a quibusque sum
4fcXX' %wÛ^* Apud veteres la- provocatus.
trodnari ûdeoinftime non erat, • Gladiatorummutuœ dilani"
mi et gitrkf duceretur, Justi- ationes inter oblectamenta erant
Ma
126
H. GROTIU8 PB VEJIITATE
mutufiB dilaniationes inter oblectamenta erant
publica Paganorum : ^ exponere liberos quoti*
dianum. Apud Hebrseos sane lex melior,
sanctîor disciplina; sed tamen in populo im-
potehtis irœ dissimulata qusedam, aut etiam ip«
sis concessa : ^ ut vis in populos septem id me-
ritos ; qua non contenti ^ omnes a se dissiden-
tes crudeli odio sunt persçcuti; ^cujus signa
nunc etiam in ipsorum precibus adversus Chris-
tianos conceptis apparent, Ât ^ dolorem suum
talionis judicio exequi, homicidam propinqui
sui privata manu occidere, lege ipsa permitte-
batur. Christi vero lex omnino s prohibet in-
juriam, sive verbis sive rébus factam, reponere;
ue^ quam in aliis improbamus malitiani;^ rur«
publica Paganorum\ Vide Lac- * Ct^us signa etiam nunc in
tantium, lib. vi. 20. 1 1 . Ter> precibus adversus Ckristianos
tallianum, de Spectaculis^ cap. coticeptis apparent] Vide Libel-
19. lum preçum editum Venetiis
^ Exponere liberos quotidia^ forma minima, fol. 8. et li-
nuiin\ Justinus, Apologetico ii. bram Germanicum Antonii
27. seqq. Tertullianus, Apolo- Margarit«e; Maipionidem, ad
getico^ cap. 9. Vide et Lac- lùii. Articulos, ubi perdendos
tantium, lib. vi. Institutio- ait qui eis non credunt. £t
num, cap. 30. 19. et Terentii dictum est in ore Judeeorum :
Hecyram, iii. S. 40. iv. 1. Omties sectarii subito pereant,
^ Ut vis in populos septem id Similia sunt dicta R. Isaaci, in
meritos'] Exodi xxxîv. H, 12. Bereschith rabba : et Thalnitid,
Peut. vii. 1,2. in Baba Kamma, et Baba Bâ-
ti Omnes a se dissidentes cru- tbra.
deU odio sunt persecuti] Dan- f Dolorem suum talionis ju-
dam operam ut eis damnum dicio esegui] heyHi.,^ xxvr, 20.
quovis modo inferatur, docet Deut. xix. 21. '
R. Leri ben Gerson : non red- s Prohibet it^uriam^ sive ver'
denda iliis qu« fiirtis «ubducta bis sive rébus /actam, reponere'j
fiunt| Bs^ai, Mattli* v* 38, 44.
JIELIG. CHRIST. LIB. II.
127
sum probemus imitando : bene fieri vult bonis
quidem prœcipue, sed et malis; ^ad D'ei ex-
emplum, a quo Solem^ astra^ aërem, ventos,
imbres hal^emus communia in homines quosvis
dona.
§. XI V. Circa ccmjunctionem' maris etfeminœy
Conjunctio maris cura femina, per quam
propagatur genus humanum^ dignissima res est
legum cura. Quam partem neglectui habitam
a Paganis haud mirum est, cum eorum quos
cotèrent 'Deorum stupra et adulteria narra-
^ Ad Dei exemplum^ a quo
tolem, astra, aërein, ventos, im'
bres habemus communia in Ao-
mines quosvis dona] Matth. v.
45.
* Deorum stupra et adulteria"]
Eoiipides, loue, ver. 436.
■ ■ •tiu^iTtiriaç %i ftt
fiim yafAùir
. TL^iiét^t ^tulets au nxvovfit^
fêf Xa^çm,
Sri^Mtvrttç àfitXtî* Mn 9Ùy*
TLif W9 it$uuov, rouf w/cêVi
VftMt ^fêTêêt
T^Àyp»9Teit9 aifTêVf àufitieif
ifkt^xdvtif ;
^tMtf ^miêif 2«rir* «yd^«^-
wêif yti/Mtf,
îiaotff TtvavTts aitKtecs Mtvét-
0'iri.
-'^'Monendus, si tamen fus
est mihiy
Apollo : per vim virginum mi-
nuit decus :
Quosque ipse sévit HberoSy in-
terfici
Clampatitur. Ah ne tu ista :
sedy quando imperas,
Honesta sequere. Si quis est
mortaliiim
Qui scelera patrai, esigunt
pœnam Dii :
At tiotme iniquum estf vos,
suas leges quibus
Gens débet hominumy Jure
nuUo vivere ?
Si (quod /uturum non erit,
dicam tamen)
Hominibus œquo stupra luere^
tis modOy
Neptunus, et tu, rexque sU"
premi poli,
Vacuaret omnes muleta tem^
plorum tiomos.
128 H. 6ROTIUS D£ VERITATE
rentur. Quid quod et ^concubitos marium
cum maribus Deonim exemplis defendeban^
tur? in quorum numerum eo merito relati
olim Ganymedes, ^ postea ÂntiDOUS : quod fla»
gitium apud Mahumetistas quoque frequens
est, apud Sinenses et gentes alias etiam pro
licito; a Grœciœ autem Philosophis in id la-
boratum videtiir, ^ ut rei turpi honestum no-
Vide base fiue tractata, apud Gnecos, p. 174. .seqq. Pbilo-
Clementem, Protreptico, p. 5. nis, qui Platoni &vit pluii-
seqq. Atbenagoram, Leg. §. mum, locum hic omittere
ftl. Tstianum, §. 8. Amo- non possam e libro de Vifa
bium, lib. iv. p. 132. seqq. Contemplatrice, p. 694. F.
Nazianzenum, i. contra Julia*^ T« ïi nx«r«vw»«v «X*» w^^iv
num, p. 104. seqq. edd. Paris. îrr/ tn^ îçàtros, ôvm mv^pi* M
1609, 1630. Theodoretum, yw»^» Wtfucfivrâtv, ^ ytnasxSiv
Sennone iii. p. 42. seqq. Afiçeinfy «vt« /emvmt* (iirirXir-
1^ Concubituê marium cum çwvrms yÀç al Wi^fueu ttSreu
maribus] Hœc quoque vide a* »«/ka> (pù^i»s') iXX» AviçSf âç-
pud Clementem et Tbeodore- rs#<y fiksMu^ fuvtv het^i(û»0r xai
tum, dictis locis. yàç t7 rt vtfi Hçttrêg *eù èpavU»
1 Postea Antinous"] Meminit 'K^^ohinut xtKt/A^l'tw^at iûxû,
Justinus, Apologetico ii. 29. x»(tf it^rufffiM wtiftiXtprrm,
Clemens, Protreptico, p. 14. Platomcum autem conmviumtO'
42. Origenes, libro contra Cel- tum fête m antoribm contumi-
«um tertio, §. 36. et octavo, turfnonvtrorwmmodoinmulù'
§.8. Eusebius, Historiée £c- res, muUerum in viros tiuiOfiiot-
olesiastlcs iv. 8. Tbeodoretus, tium; {taies enim cupiditates
octavo, p. 115. et Historici lege naturœ explentur ;) sedvi'
illorum temporum. rorum in séants ejusdem sola érta-
» Ut rei turpi honestum no- te dispares : nom si quid iM de
menimponereturl Itasanecen* Venere et ^more cœlesti speciose
sent non Lucianus tantum, li- dici auditur^ id honesti obtentus
bello de Amoribus, §. 24. sed causa assunûtur. Tertullianns,
et Gregorius Nazianzenus, O de Anima, init. Cbristianam
ratione iii. contra Julianum i. sapieniiam praeferens Socrati-
p. 78. C. et ad eum Elias Cre- cœ : Nec ntnm inferens dœvm-
tensis, col. 408. D. et Non- m'a, sed vetera depellensi née
nus ; Cyrillus, contra Julianum adolescentiam vitians, sed omni
libro vi. p« 187. seqq. et late bono pudoris informons,
Theodoretusy Sennone xii. ad
RBLIG. CHRIST. LIB. II. 129
men imponeretur. Inter eosdem Grœciœ Phi-
losophos prœstantissimi^ ^ communione mulie-
rum laudata, quid aliud quam ex civitate tota
UDum fecerunt lupanar ? ^ cum etiam inter mu-
ta animantia quœdam sit fœdus aliquod conju-
gale: quanto œquius ne sanctissimum animal
homo incerto semine nascatur^ extinctis etiam
parentum et liberorum inter se affectibus !
Lex Hebrœa omnem quidem spurcitiem mhi*
bet; sed et Pplures uni concedit uxores, ^et ^
marito dimittendœ ob quasvis causas uxoris jus
fiuàt: quod et hodie usurpant Mahumetistœ,
et olim Grœci ac Latini; tan ta licentia, ut et
uxores ad tempus utendas aliis darent 'Laco-
nes et Cato. At perfectissima Christi lex ad
ipsas pénétrât vitiorum radiées; et eum, qui
attentavit mulieris cujusquam pudicitiam vel
■ Communione mulierumlau' legem intelligunt Hebnei; et
data] Platonem vide tnm ali- Chrysostomos, 1. ad Cor. xi.
bi, tmn maxime de Republi- hum. xxvi. in Etbico; Au*
ca, V. p. 655. seqq. gustious, de doctrina Christia-
• Cum etiam inter muta caii' na, libro iii. cap. 12. et vête*
maniia ymœdam sit fœdus ait- rum alii. Josephus legis pe-»
quod conjugale"] Plinius, lib. x. ritissimUs, Antiquitatum xvii.
c^». 84. Ah his columbarum 1.2. néirçiav, iv 7»^ aùr^ vrku»'-
gesta speciantur maxime^ simili r/» ti^/v ffvjtoixiîv. Mos nobis pa-
roHone, Mores Udem^ sedpttdi- trius, eodem tetnpore phares ha-
ciHa illis prima, et neutri nota bere uxores,
odulteria : conjugii fidem, non 4 £t marito dhnittendœ oh
violant. De palumbium cas- quasvis causas uxoris jus facit]
titate coDJugali vide Porpby- Deut. xxiv. 1, 2, 3, 4. Levit.
riam, de non esu animantium xxi. 14.
tertio, §.11. ' Laconesei Catci] Vide He-
P Plures uni concedit uxores] rodotum, libro vi. 62. Plutar-
Apparet id, Deut. xvii. 16, 17. chum, Lycurgo, p. 49. et Ca-
xn. 15. 2 Sam. xii. 8. Sic tone Uticensi, p. 771.
130 H. GROTIUS DB VBRITATE
-<6cxûis libavit^ ^reum habet;. iaspectore cordis
Deo judice concupiti, nec peracti criminis.
Cumque omnis vera amicitia perpétua sit et
insolubilis; ^merito talem eam esse volait, quœ
cum animotum societate corporum quoque
continet communionem : quod etiam ad rec-
tam liberorum educationem haud dubie est
ifttilias. Inter Paganos paucse gantes odIei uxo-
re content» fuerunt, ut ^ Gennani et Romani.
*- Sequuntur et hoc Christiani ; ut sciUcet ani-
mus ab uxore in solidum marito datus 7 œquali
retributione pensetur, ^ rectiusque procédât sub'
una prseside domesticum regimen^ neu diversAB
matres discordiam liberis inférant.
* Reumhabet; inspectée cwr^ gurthino, cap. Ixzx. Apud e9Sf
dis Deo judice concupiti f nec pcT" qui plûtes uxores hàbent^ le-
ucH crimitiis] Mattb. y. 28. visistadudiurnecessiiuéinfUôd
^ Merito talem eam esse vo- animus multiiudine distracUis
kiitf quœ cum animorum. socie- nullam pro soda obtinet, amnet
tate corporum quoque continet pariter viles «tml. Ammianus,
communionem] Matth. v. 32. de Persis, 1. xxiii. 6. Per UH-
xix. 9~. dines varias caritas dispersa tor*
■ Germani et Romant] Grse- pescit. Claudiani;is, bello Gil-
C08 etiam addere potuit; qui- donico, ver. 441.
bufi plerisque, cette privatis, Connubia mille :
•ingulœ fuerunt uicores. Cle- Non illis generis nexus, non
ricus, pignora curœ ;
X Sequuntur et hoc Christia' Sed numéro languet pietat,
ni] Paulos Apostolus, 1 Cor. * Rectiusque procédât subtma
vii. 4. Lactantius, Institutio- prœside domesticum régiment
num vi. 23. 23. Hieronymus, neu diversœ matres discordiamU'
fldyereua Oceanum, epist. 83. heris inférant] Utrumque recte
7 ^quaU retributione pense- concepit et expressit Euripi-
tur] Beoe enim Sallustius, Ju- des, Andromacha, ver. 464.
REUG. CHRIST^UB. II. 131
§• XV. Circa usum bonorum temparoMum^
Ad usum eorum, quse bona vulgo dicuntur,
ut veniamus : furta videmus a gentibus pagaais
quibusdam, ^ut iEgyptiis ^et Spartiatis, per-
missa : et qui privatis non permiserunt, publiée
hoc ferme unum agebant, ut Romani; ^^qui-
bus ad casas redeundum dicebat Romanus ora»
tor, si suum cuique reddere deberent. He-
brieis nihil quidem taie ; sed ^ fœnus tamen in
extraneos permissum^ ut eorum ingenio se lex
aliquatènus aptaret; ^quœ propterea legem
servantibus, inter cœters^^ divitias poUicebatur.
Al ' Christiana lex non modo omne injustitis^
genus^ et in quosvis, prohibet; ësed et vetat
nos studium nostrum rébus illis caducis im-
pendere: quia scilicet non sufficîat animus
noster ad duo sedulo curanda; quœ singula ho-
miaem tolum requirant, et sœpe in contraria
consilia nos trahant : deinde vero, et in quse-
* Ui JEgfpiiia\ Diodoras ^ Quœ propterea i^em ser-
SioiilDSy Historiamm Ubro i. vantébtUf inter cœtera, divitias
80. polUcebatur'] Levit. xxvi. 5.
^ Ei Spartiatisl Plutarchus, Deuter. xxnii. 4, 5, 6, 7» 8,
Lyoïrgo, p. 50. £. 11, 12.
• QÊtibuêadeiuajÊreileundum ^ Christiana les non modo
esÊt dictai Ramamuk oraJbor^ si omne inJustitiœgenuSf et in quoS"
summ cuique reddere. deberenti vw, prohibet"} Matth. tu. 12.
Veitia fanac m searaia Cice- Ephes. v. S.
VMUt es tertio àm Republica f Sed et vetat nos studium
Kcitai Lactantiiifl, in Epitome, nostrum rébus ilUs caducis im"
oip. I. pendere] Matth. tL 24. et
^FesÊSsu tamen m extraneos seqq. xiii. 22. Luc Tui. 14.
jMrwiMUM] Drat. sdu. 20. 1 Tim. vi. 9.
. y
132 H. GROTIUS DE VERITATB
rendis et in servandis divitiis^ ^ soUicitudo ser-
vitutem quandam et cruciatum secum ferat;
quœ ipsam voluptatem, quse ex divitiis spera-
tur, corrumpant : î ea vero, quibus natura con-
tenta est, et pauca sint, et facile sine magno
labore aut impendio parentur. Quod si quid
tamen Deus ultra indulserit, non hoc in mare
projicere jubemur, '^ut Philosophi quidam im-
prudenter fecerunt; neque detinere inutile,
neque prodigere; sed supplere inde hominum
aliorum inopiam, ' sive donando, ™ sive dando
mutuum id rogantibus ; " ut decet eos, qui se
non dominos harum rerum, sed Dei summi pa-
rentis procuratores ac dîspensatores credant:
bene enim locatum beneficium <^thesaurum
esse bonae spei plénum; in quem née furum
improbitati, nec casuum varietati quicquam
liceat. Cujus verœ, non fucatœ liberalitatis
exemplum admirabile prœbuerunt Christiano—
rum primi; Pcum usque ex Macedonia et A—
^ SoUicitudo servitutemquan- ™ Swe dando mutman id \
dam et cruciatum secum ferai] gantibus] Matth. ibidem. Luo.
Mattb. vi. 34. Philipp. iv. 6. vi. S5. , \
* Ea veroy quibus natura con- ^ Ut decet eos, ^fètt'se fUm do^
teniaest,et patwasintfet/aciie minos hcarum rerum^ »ed Dei
aine magno labore aut impendio summi parenOs procuratores «/
parentur"] 1 Tim. vi. 7> 8. dispensatores credani] 1 Tim.
k Ut Philosophi quidam im- yi. 17> 18.
prudenter fecerunt] Habet hoc « T'hesatarum esse bonœ spà
de Ari^ippo Lafirtius, ii. 77. plénum; inquemnec/untmim'
et Suidas ; de Cratete Philo- probitati, nec casuum varieiaii
stratus, vit. Apollonii, i. 10. quicquam Uceaf] Matth. vi. 90.
1 Sive donando] Matth. t. p Cum usque ex JMaeedcm
49. et Achma ta mittereniWi quéf
RELIG. CHRIST. LIB. II. 13$
chaift- ea mitterentur^ quœ Palœstinorum eges-
tatem sublevarent: non aliter, quam si orbis
totus una esset familia* Atque hic illa quo-
que cautio in Christi lege additur, ^ ne quà re-
pensationis aut honoris spes beneficentiam de-
floret : ' cujus apud Deum périt gratia, si aliud
prsBter Deum respicit. Ac ne quis, ut fieri
solet^ obtendat tenacitati suœ vélum, quasi me-
tuat ne ipse olim senex, aut a calamitate aliqua
deprehensus, suis rébus opus habeat; ^promittit
lex curam specialem pro his, qui illa prsecepta
servaverint: et, quo magis confidant, in raen-
tém illis revocat ^conspicuam Dei providen-
tiam in alendis feris ac pecudibus, et in ornan-
dis herbis floribusqué: rem vero fore indig-
nam ; si Deo tam bono, tam potenti, tanquam
malo nomini, non credamus ultra quam dum
pignon incumbimus.
§4 XVI. Circajusjurandum,
Perjurium vêtant leges alias : ^ hœc vero
etiam jurejurando extra necessitatem omnino
PaiœtHnontm egestatem suhl&- * Promittit lex curam spe^
vareni] Rom. xv. 25, 36. et cialem pro Ms^ guiiUa prtecepia
teqq. 2 Cor. ixé 1, 2, S, 4. servoverini] Matth. tî. 32.
Plidfipp. vv. 18. Luc. xii. 7. xxi. 18.
4 Ne qua repentaiiorda aut * Corupicuam Dei prouiden-
komoriê tpet beneficentiam de/Ith- tiam in alendis feris ac pecudi-
ret] Mfttth. vi. l^ 2. Luc. xir. bus, et in omandis herbis Jkri^
12. busqué"] Matth. tî. 26, 28.
' Ca(;K« apud Deum périt * Hœc vero etiam Jur^uran-
graUa^ si aÛud prœter Deum do extra necessitatem omnino
rtspici(\ M Btthsuiy dicto jam mtlt abstineri\ Matth. t. 83,
looD. 34, 86, 36, 87. Jac. v. 12.
136 H. GROTIUS DB VBRITATE
illis ex quibus ChristiaDam religionem maxime
commendavimus, satis constet : eorumque cer-
titudo hoc ipso emicat^ quod, qui odiis înter se
inflammati quaerunt dissidendi materiam, eo
progredi non ausint^ ut haee negent a Christo
imperata; ne illi quidem ipsi, qui vitam suam
ad eam normam noiunt componere. Quod si
quis etiam his velit contradicere ; par haben-
dus sit Philosophis^ qui nivem albam negarunt.
Nam, ut hi sensu refelluntur, ita illi consensu
omnium gentium Christianaram ; et Ubrorum
quos seripserunt Christianse religionis primi, ac
primis proximi^ et deinceps secuti doctores;
etiam illi^ qui suam in Christum fidem morte
testati sunt. Nam^ quod hi omnes ut Christ!
dogma agnoscunt^ id omnino pro tali haben*
dum est ab œquo rerum judice: sicut Platoni^
Xenophonti, aliisque Socraticis credimus^ de
dogmatibus Socratis; Stoicorum scholœ, de
his quœ Zeno tradidit.
§• XIX. Probaiur ampUus prœstantia ChristiatuB
reUgumisy ex prœstantia ipsius Magistri : •
Tertium^ quo Christianam religionem om-
nibus aliis, quœ sunt aut fingi possunt, prœ-
stare diximus^ est ipse modus, quo tradita fuit
nititnr; qnalia sunt que me- Tocatur. Quod paullo plcniv
morantur in antiquissimis sym- ostendimus in Libello hisoc
bolisy qualia extant apud Ire- sub^ecto, de eUgendainter dû»'
naeum et Tertullianuni, et dente» Ckristùmo» tententie, §•
qaale est^jDWIo/iicirm, ut nunc iv. Clerictu,
IISUG. CHRIST.^ UEB. II. UQf
ac pio|Migata : qua in parte^ prima est inspeclio
de ip«o dogmatis aactore. Graocs sapientiee
auctores nîhil ferme certi ae afferre ipsi fatf»
bantur: quippe «^veritatem relut in puteo de-
mersam; et <^meDtem nostram non minus cali*
gare ad Divina, quam oculos noctuee ad lu-
men Solis. Ipsorum prseterca ^ nemo non ali-
qoo vitio obsitus: P alii Regum adolatores,
<i alii scortorum amoribus addicti, ^ alii canioœ
impudentiœ. Invidise vero omnium inter se
magnum argumentum, ' ^ rixœ de verbis^ aut
» Veriiaiem vehtt in puieo *i Alii scortofumamoribus ad-
demenanC\ DemocritiestiniS»- dicti] Marium Zeno, Stoics
^ kXn^et ; menoratum et sectœ princeps ; Feminaram
aliîf , et Cioeroni in Academi- prope omnes ; Plato, Aristo-
cis, i. 12. teles, Epicurus, Aristippus.
^ Mentem nostram non mimu Athensus, libro xii. 91. p.
emHgare ad Devina^ quam ocw 544. et xiii. 6. pp. 588, 589.
loi nùchuB ad lumicn Solis] Ari- Laertius, vi. 18, 17. iii. 31.
ftoteks, Metaphjsicomm ii. y. S. x. 4-— 7. u* 74, 75.
cap. 1. 'iltfvtç yà^ ^ rm viv Lactaotius, iii. 15. et alibi,
wMn^ilmf o/Afiarm w^iç ro ^iy- testes. Theognis ipse de se,
yêt ix** ^' fi^*^* V*^"» VT*» g nultit in locia.
r«r fifttriûetf ^v^tit • vSf mos ' Alii caninœ impudenti€s\
^ rn Çwu (^vtfêtrmrm var- Dicti inde Cynici.
râf9, Sicut emm vespertiliomtm • Rixœ de veriis^ oui nullius
ocmli ad htmen diêi se habent, momenti rébus] Bene id nota-
ite et animi nosiri mens ad ea tam Timoni Phliasio :
fsug omnium suni clarissima, X^irXtu Av^çtt^tt, Max U
• Nemo non aliquo vitio obsi- kiyx*»» ya^i^tf «Xi»,
tus] Maximo consensn omnium nêUi* U r* l^Si^f »a) Xwx»-
laudstor Socrates. At ejus sum- pÀx^* tnwkdvnf^ ;
mam iracnndiam, qn« in die- "AvB^çttirêty xtntif •l^têt ?/m-
tif et in factis te ostenderit, rXMi knui,
ante oculos nobis Porphyrii Fcr- MortaUs nùserif probra pes^
bu ponrt Cyrillus, sexto adrer- «tma, mil nisi ventres,
•01 Julianum, p. 185. B. Qua vos vanUoquo faUunt
F AIH Ré(fum adulatoresj certamine Utesl
PbitOy Aristippus»
n3
1S8 H. 6ROTIUS DE VBRITATE
nullius moment! rébus; frîgoris vero in Dei
cultUy quod et qui Deum unum erediderunt,
tamén illo seposito aliis^ et quidem quos Deos
non erederent, cultum exhibuerunt, ^rdigio-
nU normam statuentes id quod receptum esset
publiée. De prœmio quoque pietatis nihil
asseverabant certi: ^quod vel ex ultima illa
Socratis morituri disputatione apparet. Ma-
O homines, tumidis inJlaH Easebimn, ia fine Pneparatio*
fcutibus utres, nis ; et apud Theodoretum,
Item : , Sermone u. p. 24.
«I>Mrf TU fi^TâXêsyct t^ç xi- < Reiigiom» normam statuetu
net Xf XtfxMtt, tes id quod receptum eaaet pub'
Uuxfis aviçeipovêiâ tuiviynirn licé^ Xenophon, Memorabi-
xeù t^At' lium i. S. 1. oraculiim recitst,
"Hr* âX«j^ xn^ •aravra. xvXiV quo jubentur Dii coli ex lege
^trm* etùrkç tmira cujusque civitatis. Répète hic
*Eç rt fiçorùç ç^ç^t »tiffi, ^ Senecœ verba, que ex Au-
is flXvi^a /SaXXf/. ^stino supra citaTimus : post
A»pera lis quœdam provenit quœ sic Auguatinus : Coûbat
mania damans f quodreprehendebatyagebat quo4
Incensi in cmdes odH soror at- arguebat^ quod culpèdtat adora"
que ministra ; bat. Nimirum (ut Plato dixlt
Quœ, cœca hue ilbtc drcum- in Timœo, p. 1047. et alibi;
que voktta, supremum et PorphyriuSy.loco qui est a>
Mortales capite incurrity pud Eusebium, Pneparat. lib<
spemque ûy'tct/ iiiiè, iv. cap. 8.) periculo non caret
Item : Tera de rébus divinis apud
Tis t M^ ris V «X«J tçtii lut' Tulgus disserere. ijus antem
in»i fuix**^'^ i periculi metum Graeca et La-
'H;^v; rvfl^ùfikâf «;^X«i*'« ymf, tina et barbara philosophie
0tySf¥i ;^aX^fl);, pluris fecit, quam Teri^ sinoe-
Nv#«v W àvt^t Z^ X»X%f ram professionem : quod Tel
ixùfvT» ïi -makX.oi. unum sufficit, ne qui» takft
Ecquis eos tanto pugnœ in* «ibi per omnia sequendos pu*
jUaamavit amure î tet. Notât hoc in Platone
Mstrepitumaccurrensplebs, Justinus Martyr, Parsnesi ad
atque exosa Mentes : Grsecos, §. 25.
Unde loquax tnorèms multa " Quod vel ex ulHma ilh
cttm peste cucurrit. Socratis morituri disputatione
Invenies haec apud Clemen- appare(] Vide que attolisius
t^, Strom. T.' p. 285. apud supra.
RBLIO. CHRIST. LIB. II. 139
humetes, late sparssB religionis auctor, ' pro-
jectus ad Kbidinero per omnem vitam ne a suis
quidem negatur. Tum vero nullam fidem de*
dit, qua constare possit, quod ipse promisit prœ-
mium in epulis et Venere positum, id vere exti-
turum; cum ipsius in corpus vitam rediisse ne
dicatur quidem, imo in hune diem MedinsB
situm sit. Ât Hebrœie legis conditor Moses^
vir enmius, non tamen ab omni culpa libera-
tur ; y cum et legationem ad Regem iEgyp-
tium a Deo sibi mandatam multo cum renisu
vix susceperit, ^ et ad pollicitum Dei de aqua e
rupe excitanda diffidenti» nonnihil ostenderit,
ut Hebrœi fatentur. Eorum vero, quœ per
legem suis promisit, prœmiorum vix quicquam
ipse consecutus est, desertis in locis ^ jactatus
perpetuis seditionibus, ^neque ingressus in ter-
ram illam felicem. Ât Christus <^ peccati om-
nis expers a suis describitur, ^ nec ab aliis uU
* Prqjectus ad libidinem per ^ Neque mgresnu in terram
omnem vitam ne a suis quidem illam feUcem] Nom. xx. If «
negahtr] Vide qus dicentur Deut. xxxiv. 4.
Uto> yi. * Peccati omnis espéra a suie
y Cum et legationem ad Re- deêcribiiur'] Job. viii. 46. x.
gemJEgyptiumaDeosihiman- 32. 2 Cor. y. 21. 1 Petr. ii.
datammultocumreniauvixsuâ' 22. Hebr. iv. 15. Pietatem
ceperif] Exod. iy. 2, 10, 13. cjus etiam oracnlo, apud Gen-
14. tes aactoritatem habente, lau-
* Et ad pollicitum Dei de datam ostendemus ad librum
aqua e rupe excitanda diffiden- iy. ^
lûv nomUMl ottenderii] Num. ' Nec ab aliis ullius conunissi
XX. 12. allatistestimoniisarguiturj No*
■ Jactatus perpetuis sédition tatum id Origenl, libro iii. 28.
uiius'} Exod. xxxii. Num. xi, contra Celsum^
sii, xiy, xyi, xx, xxy.
140 H. GROnUS DS VBRITATl
lîus commissi allatis testiroonifs arguitar. Tuin
vero c quicqiûd prœscripsit aliis, id prœslitit
ipse. QasB enim sibi a Deo mandata eraol
implevit fideliter, ^in vita omni simplicissimaSy
sinjariarom accructatuum patientissimua, (quod
in ipso crucifl supplicio ostendit,) amantissiroos
hominnm^ etiam inîmicorum^ etiam a quibus
ad mortem actus fuerat^ ^ita ut pro iis etiam
Deum deprecaretnr. ^uod autem suis pro-
misit prœmium, ejus ipse compos factus excel-
lentissimo modo et perhibetur, et certa fide
comprobatur. In vitam enim redditum > vi->
derunt multi, audierunt, palparunt etiam : ^ in
ccelum evectus est, spectantibus duodecim : ibi
potestatem, quae suprema est, consecutus osten-
ditur eo, quod suos sectatores et ^ linguanun
quas non didiceranf^ loquela, "^et aliis roirifi-
* Quicquid prœacripsit aiiU, ^ In cœlum evectus eêiytpêe*
id prœstitit ipse] Bene Lactan- tantibuê duodecim] Marc. xn.
tiuB, fine lostitutionmn : Nec 19. Luc. xxiy. 51^ 52. Actor.
numatramt iantum, sed etiam i. 9 — 1 1 . Adde Actor. vîî. 55.
prœcesait; ne quis difficultatis ix. S — 5. xxii. 6. 1 Cor. zr.
gratia iter virtutis horreret. , 8.
f In vita omni simplicissimus] ^ Unguurum quas mm didh
1 Petr. ii. 22. cerant loqueia"] Actor. ii. 3, 4.
t If^uriarum ac cruciatuum x. 46. xix. 6. I Cor.'xii. 10,
patietttissiinus] M&tth.xxfi, 50 f 28, SO. xiii. 1, 8. xir. 2, 4,
52. Job. xriii. 23. Act. Tiii. 5, 6, 9, 13, 14, 18, 19, 22,
32. 23, 26, 27, 39. '
^ Ita ut pro iis etiam Deum ■* JSt aliis mûrificis virtut&us
deprecaretur] Luc. xxiii. 34. doMn^] Actor. iii, t, Tiii, ix,
* Viderunt multi, audierunt, Xf xi, xiii, xiv, xri, 3dx, zx,
palparunt etiam] Joh. xx. 87* sxi> xxviii. Rom. xr. 19. 2
28, 29. Joh. 1 Epist. i./t. 'Cor. xii. 12. Hebr. ii. 4. Oi-
Mtttth. xxviii. Marc. xtI. . tendunt' bujus rei reritafte»
Luc xxiy. 1 Cor. xy. 3—4). et Justinus, ciim Tryphone <U>-
RELIO. CHÀIST. LtB. fl. 141
cis yirtutibus donavit ; ^ ita ut facturum se
discedens promiserat : quse omnia faciunt^ ut
nec de fide née de potentia ejus ad retribuen-
dum nobis id^ quod pollicitus est^ prœmiuro,
dubitare uUo modo liceat. Ac sic eollegimuSy'
banc religionem in hoc quoque eminere supra
cœteras; quod ejus Magister^ quœ jussit ipse^
prœstitit; quod promisit^ ipse est consecutus.
§. XX. Ex admirabili propagaiione istius
reUgUms;
Videamus jam etiam efièctus allati ab ipso
dogmatis; qui profecto^ si recte animadver-^
tantur^ taies sunt^ ut^ si Deo ulla est cura re-
rum humanarum^ non possit hoc dogma nou
divinum credi. Conveniebat divin» providen-
tisB id eflBcere, ut quod optimum esset pateret
quam latissime. Id autem contigit religioni
Christianse: quam ipsi videmus per Europam
omnem^ ^ ne Septentrionis quidem recessibus
exclosis, doceri; P nec minus per Âsiam om-
nem^ ^ etiam ejus insulas in Oceano; ^ per i£-
pntans, §. 85. et Irensus, lib. dum, et qui de Islandia scrip^^
ÎL 56. Tertollianus, Apologe- sere.
tioOy cmp. zxiii. Origenes, ad* p Nec minus per Aaiam om"
Tenus Celsnm vii. 8. Lactan- nem] Vide Acta Concilionim
tins, iT. 91. et alii. UnÎTenaliam.
■ /te utfaciurum se discedens 4 Etiam tyiu insulas in Ocea*
promiserat] Joh. xiT. 12. xvii. no] Vide Osorium, in Lusita»
18. Marc xvi. 17. nicis.
® Ne Septentrionis quidem ^ Per JEgypium quoque] Ap-
rtcessiims escbuis] Vide Ada- paret ex Aetis Conciliorum
nom Bremeiisem, et Hehnol- Univ^rsalium^ ex hiatoria £c*
142 H, GEOnUS J>B VEEITATB
gyptom quoque, » per iSthiopiam, < et alias
allqaot Âfricœ partes ; ^ postremo et per Amé-
ricain. Neque id nune tantum fieri^ sed et
olim fiBurtum, ostendunt omoium temporum
bistorise^ libri Cbristianoram^ acta Synodonim^
vêtus traditio nune quoque apud Barbaros
conservata ^ de itineribns ac miraculis Tbo-
msB^ yAndree^ aliorumque Apostolorum. Jam
suis temporibus quam late Christi nomen cele-
braretur^ apud Britannos, Grennanos, aliaaque
ultimas gentes^ ^ notant Clemens^ ^TertuUia-
clesiaitica vetere, (ac nomina- y jindrett] £iuebi«», dicto
tim Eusebio, tî. 34.) ex litar- libro iii. initio ; et Origenes ad
gia Coptkarum. Gen. i^d Euseb. H. £. iii. 1.
• Per JEthiopUtm] Vide * Nottmi Clément} Christon
Franciçcum Alvaresium. is dicit omnibus notom génti-
* Et alias aliquot Africm bus, Strom. vi. fln. p. 396.
parte»} Vide TertulUanuiUs • TertulUanus} Adveisus Jn-
Cyprianum, Augustinum, et daeos, cap. vii. In quem enim
Condlionun per Africain Ac« alhtm univertm gentet creéi/k*
ta, praecipue ejus Concilii runtfnisiinCkristmnquijamfie'
quod Cypriani operibus sub- niif eut enhnetaikegtnteiefe'
texitur. dideruntt Parthiy MetU, Eté-
« Postremo et per Américain} mitœ ; et qui inhabitant Mesopc
Vide Aeostam et niios de re- tamiam, Armeniam, Phrjfgiamf
but Americanis. Cappadodam; etincolentesPon^
> De itineribus at miraculis tum, etAsiam,et Pampk^Uam;
Thomœ} Vide Abdiam, libro immorantes^gyptuimetregio-
ix. Eusebium, Historiœ £c- nem Africœ y fuœ e^ irons C^re^
desiasticae lib. i. in fine, et nemy inhahitantes; Romani^ et
libro ii. capite primo : et in- incoke : tune et in Hierusalem
itio libri iii. Ruffinum, libro Judœif et cœterœ génies: ut jam
X. cap. 9. Adde Osorium et Gœtulorum varietates, et Maur
linscfaotium, de rébus Indiœ rorum multi fines i Hispanorum
Orientalis ; et Freitam, de im- omnes tennini, et OalHarum <ft'-
perio Lusîtanorum Asiatico. versœ natwnes ; et Britanmorum
Sepulchrum ejus Apostoli in inaccçssaJbimanis loca, Christs
terra Coromandel etiam ounc veto subdita ; et Sarmatanun^st
monstrator. Dacarum ; et Germanorum^ et
&BUO. CHEI8T. XJB. II. 148
nos, ^0t niiu Qufe est religio, qaœ cum tam
Scfftkammf ei abditearum mul' de Christi prœsentia prœdicari :
tarum geiUktm, ei provinck»- sed stulie ignorant perêonoMy
tmm tUnemlarmnfmiîtarKm no^ cmn videant impleta quœ dictm
èis ^fnaUtnum; et quœ emime" sunt, Quando enim terra Bri"
rare mimtê p&seumus : in qui" tanmœ, ante adventum Christt^
An» um m ibmi lœiê Ckriati nomen, in unhu Dei cenaensit religio'
ftd Jmn wmt, régnât» Mox nem? quando terra Maurorum?
oft^dit ifmoBAt^ latius Christi quando totus semel orbis î Ar-
regnom luis temporibns, id est, nobius, libro ii. p. 48. Virtw
fine MBcafi tecuDdi, patnerit, te$ suh oculia poaitœy et inauéUta
qoamolimNabachodoaogoriset iUa via rerum, vel quœ ab ipeo
Alexandrie ant Romanomm : ^bai palam, vel ab ^us prœ^
CkriM amtem regnum itbique conibu» cekbrabatur in orbe
pctrigOmrf ubique crediiur, ab toto, eas subdàdit appetitiomnn
mnnUma gen^nu eupra enume^ Jiammas; et ad tmtiw credmlita-
rmHe (numeraverat autem Ba- tia aaaenaum mérite una conçut'
bjloQioa, Partbos, Indiam, Mf rere gentea ei populoa /ecit, et
thiopiam, Afiam, Germaniam, moribua diaaimiUimaa nationea,
Britanniam, Mauros, Gatulos, Enumerari enim poaaunt atque
Bomanos) eoUtur^ ubique reg- in uaum computationia venire
naUf ubifue adoraiur, omnibua ea quœ in India geata aunt apud
ubique tribmUur tequal^er. Seraa, Persaa, et Medoa : in
^ Et alii] Irenseiu, Tertnl- Arabia^ JEgypto ; m Asia^ Sy-
liano Tetnstior, lib. i. cap. 8. ria; apud Galataa, Parikoa,
Nmnj eUi im mûndo loqueUt dia^ Pkrygaa ; m Acbaia^ Macedo-
titmilië mmt, viriua tradOiouia ma, Epiro ; in inaulia ei pro'
«Ml et dmdtm eat. Et neque hœ vincOa omnibua , quaa Sol oriena
qrne iaa Germamia aunt/undatw atque ocddena luairat : ipaam
EceUtim aliter credunt, oui ali- denique apud dominam Romam,
ter irmdamt; neque hm quœ in Athanasius, in Epistola Syn-
lieriê sautt, neque hœ quœ in odica quœ apud Tbeodoretum
CUttr» neque hœ quœ in Ori' est, libro iv. cap. 8. Ecdesias
entef neqme bœ quœ in ^gyp- Christianas commémorât His-
i9j ne q u e hœ quœ in Libpa, pani», Britannis, Gallis, Ita-
neque km quœ in medio nmndi lis, Dalmatiœ, Myfdœ, Mace-
eitmt e om a t itut œ : aedy aioui Sol domae, Grœcix, AAicœ, Sar-
ermiurm Dei en u$nverao mundo diaiie, Cypri, Cretœ, Pamphy-
et idem eai, aie et htmeUf lise, Isauriœ, Lydœ, JEgTpti^
\io Veriiatia, ubique lu- Libyae, Ponti, Cappadociae.
eet,eHiiummatomneahomineay Theodoretus, ad^ersus Qraeoo»
qui 9êkm t atd cognUionem. Feri- Sermone viii. p. 111. de Apo-
M<f vemire, Origenes, Homi- stolis sic loquitnr : 'Hmmk ^p
fia ad Eatchidem ÎT. 1. Coi^ yà» /uvk rUf ettfJirtif ïwaXi-
kmm et mieermbikaJudœi kœc riMM*«, fZt fnïf wm^ rém$f w*
144 H. GROTIUS DE YBRITATE
lata possessione possit contendere? nam, si Pa-
}f «r«^* ittMVf iÇtiTun, g a^Xê- ad Coiinthios, il. l — 5. 11*1; S*
rt ^f '?t0futiêiç, â>.XêTt li *I#- «fv rà yçm^ivra ^ ùg rnv B«^C«->
mtmçy n KtXTêiS ^tsXiyêvr»* ^•rv,i^fiV9Îf/l»3Mry,^«'^«mKri
v^' 2 fttrtirifipBit^aVf Mvetfrtt Sfran riv Xvyijfrtf «ÇjMrifW*»
•vrÂff l>}flAH;^«>f àv-âXavwtf, i Quomodovero fuœ abUatcr^ia
fii90t *Vtfia!ùi, ^ $0Myt rU r«. mni, ad terra* barbaronmij eUr
Tân àym^ifi Çvyai», Mti v^ri ri- am Indorumy iptot demqutJmeÊ
Tttf ^vvnrmt, àXXà g Ui^as, Ocfoni pervetUstent j nm mme-
g X»vS«E«, xmi Marr«yflr«4, tuti tore» ilH Jlde digni Juàuentf
'^mt^êfiÂvMy jMu 'ly^M, ^ Ai'^M- Idem, posteriore Homilia in
^nsi ^» ÇvXAn^trv fiVfîVy ««*«»- Pentecosten, t. y. p. 613. 36.
rai Tiff «i»«/«flMic r« rf(^ci«r«. ''£^;^ir«i r« Hwi/ut tê mysêv l»
OUm emmfnortale corpuê intbi' tliu yXâtr^m, huir^ P^H*^"
H, mtnc hos, nunc illos accède' riiç Kmrà «iur^Mf» 3»^»»aX « f
boni ; modo Romanis loguentes, rà uXiftaret, xtù ^ riit 2«Sil-
modo HispamSy aut GaUis : a(, m; yXtirmsy jmcSikvc^ )cXry
pottquam ad emn iveruni a quo riv}, y*m^n^9it t»«f-y TÎîf ift,*
missi faeranty omne» populi il^ vtftv^itns à^x^ns r% *§ù U«r-
iorum /ruuniur laboribus; non tutXietç rif ù^p. Venit SpùrUtu
Romani tantum, et qui Romana sanctus in Unguarum specie, di-
amant hnperia, et ah ipsis re- videns unicuique orbig regùmes
guntuTi sed et Persœ, et Sqf quat instituèrent ; et per cemr
tJuBy et MassagetŒy et Smtro- cessum linguée dommiyvelut co-
maUtf et Indi, etJEtbiopeSf et, dicillisquibusdamy démens ter-
ut summaHm rem eloquar, om- minos mandati ^psis nutgiUralii
nés qui sunt intra oras habita- imperii. Idem, oratûme tgit-
hUes^ Idem, Sermone ix. p. ^ Christmn eue Deom, imt.
129. oonTersis gentibns annu- t. vi. p. 622. 43. 'E^^v tr
merat Persas, Massagetas, Ti- i» tçn «v9^mv ^ûûi rwâmirwt
barenos, Hyrcanos, Caspios, it ^x** *'^ «t^Mi^^tît «î»
Scythas. Hieronymus, epita- xufunit g ynv g ^mXmrrmMf nm
phio Nepotiani, Chrûtianis M rêtérts naXw wgmyfuum
annumerat Indos, Persas, Go- 2r«>* ««2 raîÛTay Mrt m««
thos, iEgyptios, Bessos, et pel- fMas ^^nmruXnfÊfuvat àfSfi-
litos populos: in epistola ad vns, fiiXXêf li mt*
Laetam, Indos, Persas, iBthio. nmàémt nanx^f^^itt, Ksù Jffim
pas, Armenios, Hunnos, Scy- i^x"^ rirm Wêufrmt ri ri»
thas, Getas : in Orthodoxi et «>â|i^^y 'yint iXuAtMtfh
Luciferiani Dialogo, Britannos, ijA ^'^tmiti f*éU9f ùXXm nm
Gallos, Orientem, Indorum lu^àf ,' g i^Xit rà rip 0af-
populos, Iberos, Celtiberos, J&- C^^m yivn* Non est mteri ko-
thiopas. Chrysostomus, Homi- «Unis tmUmm orbis bretri spatk
lia tL in Ethioo, ad priorem peragrare terra nutrique^ ad
HBLIG. CHRIST. LIB. II, 145
ganîsmum dixeris, nomen unum dixeris^ non
religionem unam. Nam nec idem adorabant;
(alii enim astra, alii elementa^ alii pecudes^ alii
Tes non subsistentes ;) nec eadem ex lege, nec
ollo commun! magîstro. Judœi sparsi quidem,
sed gens una ; nec post Christum eorum religio
ulla accepit notabilia incrementa : imo lex ip-
sorum magis per Christianos, qoam per ipsos
innotoit. Mahumetismus satis multas terras
insidet, sed non solus. Nam per easdem terras
coUtur et Christiana religio, aliquibus in locis
numéro majore: cum contra Mahumetistœ
non reperiantur in partibus plerisque, ubi sunt
Cbristiani.
§• XXI. Considerata infirmitate ac simplicitate
ecrwoj qui eampriwis temporibus docuerunt;
Sequitur et hoc videamus, quibus instru-
mentis progressus fecerit Christiana religio;
nt bac quoque parte cum aliis contendatur.
Videmus ita plerosque homines comparâtes
€8se^ ut regum et potentum exempla facile se-
quantur; eoque magis, si lex etiam et coactio
adsit : hinc Paganicarum religionum, hinc
Mahumeticœ incrementa. At, qui Christia-
nam religionem primi docuerunt, non modo
tm taie» taU modo vocare honii" Romanos taniuiUf sed et Pertaty
net, maia coiuuetudine occupa- et omne» barbarorum gentet,
tê»9 hmm a tanta malitia posses- Vide et quœ sequuntur lectu
to»s et tmnen ab kù maUtlibe^ dignissima.
rwre kntmanum vahtit genus, non
O
146 H. GROnUS BB VBRITAn
sine imperio omni fuerunt, sed et fortun» ha-
milis^ piscatores, textores^ et si quid his sîinile.
Et horum tamen opeta dogma illud intra aa-^
nos triginta^ aut circiter^ ^ non tantum^ per
omnes Romani imperii partes^ sed ad Parthos
quoque et Indos pervenit. Nec tantum ipso
initio^ sed per tria ferme saecula, privatorum
opéra, sine minis ulUS| sine ullia invitamentis,
imo renitente quam maxime eorum vi qui im-
peria obtinebant, promota est haec religio ;- ^ita
ut, antequam Constantinus Cbristianismum pro<-
fiteretur, hœc pars Romani orbis propenajor
esset. Apud Grœcos qui morum prœcepta
tradiderunt, aliis simul artibus reddebaot se
eommendabiles ; ut Geometriœ studio Plato-
nici. Péri pâte tici animantium ac plantarum
historia, Stoici dialectiea subtilitat«, numéro-
rum et concentuum cognitione Pythagorici:
multis afFuit et admirabilis quœdam facundia,
ut Platoni, Xenophonti, Theophrasto. At prii-
mis Ghristianismi doctoribus ars talis nuUa;
^sermo simplicissimus et sine illecebrJs sola
prœcepta^ promissa, minas nuda oratione pro*
c Non tcmtitm per omnes Ro- mus ; urbes, insulas, casteUa,
mam imperii partes'] Rom. xv. municipia, conciUabuimy casii^
19. ipsa, tribus, decwrias, palatmm,
^ Ita ut y antequam Constanti- senaium, forum, Solà voH» re-
nus Christianismumprqfiteretur, linquimus templa,
Juec pars Romani orbis prope • Sermo simplicissimué] Pm-
«u^or essef] Jam suo œvo Ter- denter id notatum Chrysoflo*
tnllianus dixerat, Apologeti- mo, 1. ad Cor. i. 17* Hon.
co, cap. jcxxvii. Hestemi su- iii. et Theodoreto, poat wci-
mwy et vestra ommia implein' taU jam yerba, p. lll.
4tBLIO. CHRIST. LIB. II. 1^7
ferens: quœ cum per se non babeant effioa-
ciaui parem tantis progressibus^ omnino necesse
est statuamus^ aut miracula affaisse, aut arca>>
Btm Dei actionem aspirantem negotio^ aut
utrumque.
§• XXII. Et maxirms impedimentiSf quœ hommes
retraherent ab ea amplectenda^ aut a
prqfitenda déterrèrent.
Cui «onsiderationi et hœc addenda est^ quod
^iii Christianismum illis docentibus recepe*
riiBt, animum non habebant a cefta norma
retigionis vacuum ac proinde ductilem^ ut qui
Paganica sacra, et Mahumetis legem primi
susceperunt ; multoque minus antécédente qua-
dam institutione prœparatum, sicut Hebrœi cir-
cumcisione et unius Dei cognitione ad legem
Mosis aeceptandam idonei erant redditi; sed
contra impletum opinionibus, et consuetudine,
qo» velut altéra natura est, répugnante cum
istîs novis institutis; educati scilicet, legum-
qœ et parentum auctoritate confirmati in sa-
cris Paganicis, aut Judaicis ritibus. Huic ob-
staculo accedebat non minus alterum; gra-
vissima scilicet mala, quse Christianismum sus-
eipientibus eam ob causam ferenda aut me-
tuenda constabat. Cum enim a malis talibus
abborreat kumana natura; sequitur, ut, qu£e
eorum malorum causse sunt, non nisi difficil-
lime recipiantur. Honoribus arcebantur dm
o2
148 Hi GROTIUS DE VBRITaTK
Christian!: accesserant mulctâe, et bonaram
publicationes^ et exilia : sed levia hœc : dam-
nabantur ad metalla : iis affieiebantur tormen-
tis, quibus crudeliora nullà reperiri paterant:
supplicia vero ad mortem tam frequentia^ ut
testentur illorum temporum scriptores nulla
famé, nulla pestilentia, nullo bello plus homi-
num uno tempore absumptum. Nec valgaria
erant mortium gênera, sed ^vivicomburia, cru-
ces, atque id genus po&nœ ; quœ sine maximo
horrore legi aut cogttari non possunt : atque
hsec sœvitia, quœ non longis interpositis spira-
mentis, et bis îpsis non ubique, ad Constantin!
ferme tempora in orbe Romano, alibi longias
duravit, adeo eos non imminuit, ut contra san-
guîs eorum semen esse diceretur: ita recisis
plures succrescebant. Comparemus hic quo-
que cum Christianismo teligiones alias. 6rœ-
ci Paganique cseteri, soliti sua in majus attol-
1ère, paucos numerant qui dogmatis causa
mortem toleraverint,; Gymnosophistas aliquos^
Socratem, haud multo plures: sed his viris
notissimis quin alîqua înesse potuerit famœ ad
posteritatem transmittendae cupiditas, vix est
ut negetur. At inter Christiani^ mortem ob
suum dogma perpessos, fuere hoinines de plèbe
plurimi, vîx vicinîs suis cogniti; mulîeres, vir--
f Vivicomburia, crt/ces, at- bus pœnis aflSct ' 'deberent
fue id genus pœrup] Domitius Christiani. Lac^ntius meoii^
Ulpiftaus nobilis Jurisconsul- nit, libro v. cap. 11. 19..
tus libna septem scripsit, qui-
RBLIG. CHRIST. LIB. U. 149
gioes^ adolescentes; quibus née appetitos in-
erat^ nec spes probabilis duraturi nominis:
sicut et pauci sunt quorum nomina in Marty-
rologiis extant, s prsB numéro eorum, qui eam
ob causam supplicium tolerarunt^ et tantum in
cumulum recensentur. Accedit, quod levi ali-
qua simulatione, puta thuris jactu in aram,
plerique se liberare a tali pœna potuerunt;
quod de illis dici non potest, qui^ qualemcun-
que sensum in corde premerent^ certe in factis
conspicuis ad vulgi mores se aptaverant : ita ut
prope ob Dei honorem mortem subîisse non
aliis tribui possit, quam Judseis et Christianis :
ac ne Judœis quidem, post Christi tempora:
ante ea vero paucis, si cum Christianis compa-
rentur ; quorum plures in una aliqua provincia
pro Christi lege supplicium tolerarunt^ quam
unquam Judsei, quorum omnis patientia ejus
generis fcTme ad Manassis et Antiochi tem-
pora ledigitur. Quare^ cum Christiana religio
hac quoque in parte tam immensum cœteras
excellât^ merito aliis aateponenda est. £x illa
tanta multitudine omnis generis sexusque ho-
tPrœ numéro eorumy qui eam Ârabia, Cappadocia, et Meso-
nbcauMomauppUciumtolerarunty potamia : ia Pbrygia, in Poa-
et tantmn in cumulum recensenr' to sub Maximino: Nioome-
Imt] Ut massa candida trecen- dise, in Numidia, Romae, in
toram Cartbagine, quorum Thebaide, Tyro, TreTeris snb
memoria in Martyrologio Ro- Diodetiano: in Perside snb
mano xxir. Angiisti : pluri- ^ Cabada, Sapore : quorum sine
mi in Afirica sub Severo : sub nominibus mentio in Marty-
Valerianoy Antiochi», et in rologio.
o3
150 H. GROTIUS DE VfiRITATK
minum tôt locis ac sseculis distinctorum^ qai
pro hac religione mori non dubitarunt^ colli-
gendum^ magnam aliqfUam tantae constantise
fuisse causam; quse alia cogitari non potest^
qnam lux veritatis et Dei Spiritus.
§. XXIIL Respondetur his^ quiphra et t?aK-
diora argumenta requinmt.
Si quis allatis hactenus argumentis pro
Cbristiana religione satis sibi factum non pu-
tet, sed magis urgentia desideret ; scire débet,
^ pro reriim diversîtate diversa quoque esse
probandi gênera; alia in Mathematicis, alia de
afFectionibus corporum, alia circa deliberatio-
nes, alia ubi facti est qusestio ; in quo génère
sane standum est nuUa suspicione laborantibus
testimoniis : quod ni admittitur^ non modo
omnis bistoriae usus periit^ medicinse quoque
pars magna; sed et omnis quse inter parentes
liberosque est pietas^ i ut quos haud aliter nos-
* Pro rerum diversiiate di' mo : T«» y âxçtÇaXtyuct r^
versa quoque esse probandi gène' fAet^nfiotrtxn^ v» ïv aToftv âr
ra] Aristoteles, £thicorum ad ^atrfiriov, Certitudo mathema-
Nicomachum lib. i. 3. Ai- tica mm m omnibus rébus qiue^
yuTo T S,f îxetvâigf ù xetrk rhf renda est, Chalcidius ad Tî«
ù^oKU/iivtiv vXtiv hatttÇti^titi* maeum, ex Platonis sententia,
«■à yà^ ixpiÇis ix oftoîvç U p. S20. Credulitatem omnes
èl^mn ToTg kiyciç iTi^tiTuriov. doctrinas prœcedere; maxime
Satis de re dictum erit, ubi ea cum non quorumlibet, sed mag^
expUcabituT quantum fert ma- norum et prope divinorum viro»
teria : exacta enim tractatio non rum sit assertio,
pari modo in omni génère quœ- * Ut quos haud aliter not*
renda est, Metaphysicorum i. cornue] Homerus, Odyss. A*
parte posteriore, capite ulti- il6.
— Otf
IlELIO. CHRIST. LIB. II. 151
camus. ^ Volait autem Deus id quod credi a
nabis vellet, sic ut illud ipsum credere tan*
quam obedientiam a nobis acceptaret, non ita
evidenter patere^ ut quae sensu aut denionstra-
tione percipiuntur ; sed quantum satis esset ad
fidem faciendam, remque persuadendam ho*
mini non pertinaci ; ut ita sermo Ëvangelii
tanquam lapis esset Lydius, ad quem ingénia
sanabilia explorarentur. Nam cum ea quœ
diximus argumenta tam multos probos, eos-
demque sapientes in assensum traxerint ; hoc
ipso liquet, apud cseteros incredulitatis causam
non in probationis penuria esse positam, sed
in eo ' quod nolint verum videri id quod af-
iù yeiç iTàt m \ûv yivos essent exuendi, quod nolunt
atfTùs &.viyvM, ils dudum adsueti. Posterio-
•^Generis nemo sibi conscius ra sunt facta bistorica, qui-
ipse est : bus veritas Ëvangelii nititur,
Exactissimo scilicet sciendi ge- et quœ sunt a Grotio expo-
nere. sita et historicis argumentis
k Vbluit autem Deus, &c.] probata. Ea etiam firma ai»-
Duo sunt gênera dogmatum, gumenta baberentur ab In-
in religione Christiana; quo- credulis, quemadmodum pro-
nim altéra possunt philoso- bationes omnium Historia-
phice demonstrari, altéra non rum, quas non negant, quam-
possunt. Priora sunt exsisten- tîs non viderint ; nisi eadem
tia Dei, creatio Mundi, Dei adversaretur ratio, ab adfecti-
providentia, et sanctitas at- bus petita, qui obstant ne ea
que utilitas ejus prœcepto- admittantur, quibus admissis,
rum ; quœ omnia possunt de- inolitis consuetudinibus esset
moostrari, suntque a Grotio valedicendum. Vide libellum
et aliis ita demonstrata, ut nostrum Gallicum, de Incr»'
necesse sit ea admitti, nisi Ra- duUtate, Clericus.
tiooi nuncius remittatur. At- ^ Quod nolint verum videri
tamen adfectus, qui iis cou- id quod affectibus suis adver^
trarii sunt, obstant ne ab In- satur] Tractât hoc pulcbre
credulis admittantur ; quia, si Chrysostomus, I Cor. cap. iii.
▼era agnoscerentur, ii adfectus Hom. yii. in principio. Idem^
152 H. GROnUS DB VBR. RSUO. CHRIST.
fectibus suis àdversatur: qubd sôilicet duroHi
illis sit^ honores et alla commoda parvi ducere ;
quod faciendum sit, si ea recipiant quae de
Chrîsto narrantur, ac propterea etiam Christi
prœceptis obtemperandum patent. Idque eo
ipso detegitur^ quod multas alias narrationes
historicorum pro veris habeant^ quas tamen
▼eras esse sola auctoritate constet ; non etiam
manentibus in hune diem vestigiis^ qualia ha-
bet Christi historia ; partim confessione Judseo-
rum qui nune supersunt^ pai'tim iis qui ubi-
que reperiuntur Christianorum cœtibus^ quo-
rum omnino causam aliquam extitisse opor-
tuit. Cumque illa religionis Çhristianae tam
diuturna continuatio, et tam late diffusa pro-
pagatio ad nullam humanam efficaciam referri
possit ; sequitur^ ut tribuenda sit miraculis :
aut^ si quis miraculis neget id factum, ^ hoc
ipsum^ quod sine miraculo taie quîd tantas
acceperit vires, majus habendum est omnî mi-
raculo.
fA Demetrium, t. vi. p. 140. racule iale qmdtanias acceperit
SI. T« »9'i^Tt7v TKÎç itroXatff kx vireSy nu^jus habendum est omm
Tw v^s i^y IxfrAfj^Mff-ii» i»Xf- miraculà] Tractât hoc argu-
Xv0étu Têif hroyJiv yinrau, mentum Chryso^»miUy 1. ad
Quod pféEceptis non creditur, ex Corinth. cap. i. in fine, t. iii.
ikertia ad hnplenda qiue prœ- p. 278. 15. et Augustinusy de
cepta ^nt venit, Civitate Dei libro xxiL cap.
<B Hoc iptum, quod sine nU- 4i,
HUGO GROTIUS
DE
VERITATE
RELIGIONIS CHRISTIAN-ffi.
LIBER TERTIUS.
§• I. Pro auctoritate librorum Novi Fœderis»
v^UI jam his quee allata sunt argumentis^ aut
siqua prseter hsec sunt alia^ persuasus eain
quam Christiani profitentur religionem veram
' optîmamque crediderit; ut partes ejus omnes
ediscat, mittendus est ad libros antiquissimos
eam religionem continentes^ quos Novi Testa-
menti aut Fœderis potius Jibros dicimus. Ini-
que enim faciat, si quis neget illis libris eam
religionem contineri, sicut Christiani omnes
affirmant; cum omni sectae^ sive bonœ sive
mdioi, sequum sit credi in eo^ quod asserunt hoc
aut illo libro sua dogmata contineri : sicut Ma-
humetistis credimus^ Mahumetis religionem
154 H. GROTIUS DB VERITATB
continerl Alcorano. Quare cum supra jam
probata sit veritas religionis Christianse^ simul-
que constet eam ipsam his libris contineri;
6atis vel hoc solo astruitur illis 4ibrîs sua auc-
toritas. Si quis tamen eam magis speciatim
sibi monstrari postulet; primum illam ponemus
nsitatam apud aequos omnes judices regulam^
ut^ qui impugnare velH Scriptum aliquod mul-
ta per ssecula receptum, * ei incumbat onus af-
ferendi argumenta Scripto fidem derogaotia:
quod si id facere nequeat, defendendum librum
velut in possessione suœ auctoritatis.
§. IL LibroSy qui nomina prœscripta habent,
eorum esse quorum nomen prœferunt,
Dicimus ergo Scripta, de quibus dubitatum
inter Christianos non est quaeque certum no-
men prseferunt^ ejus esse scriptoris cujus titulo
insigniuntur : quia, scilicet primi illi^ pata
Justinus, IrensBus^ ^ Clemens^ ac deinceps alii,
sub his ipsis nominibus eos lîbros laudant : oui
aocedit, quod ^ Tertullianus aliquot librorum ip-
* £i incumbat onus afferendi nomine Scriptorcim. Itaque
argumenta Scripto fidem dero- potuisset démentis nomen o-
gatUia'] Baldus, in rabrica de mitti ; imo etiam Justini, qui
Fide instrumentorum. Vide et Domina addere non solet. Ck'
Gailium, lib. ii. Obs. cxlix. ricus.
num. 6. et 7. et quos ibi pro- « Tertullianus] De praescrip-
fert. tione adversns hœreticos, chp»
^ démens'] Extat tantum xxxvi. ^ge Jam qui voles a»-
Clementis Ep. ad Corinthios ; riositatem melius exercere im ne*
ubi loca quidem Novi Testa- gotio aalutis tuœ, pereurre jBo
■menti proferuntur^ sed sine cletia» Apostidicas ; apud qmi
RBUO. CHRIST. UB. IIU 1S$
sa arcbetypa suo adhuc tempore ait extitisse^
qoodque omnes. Ecclesiœ illos libros tanquaia
talés, antequam coDventus ulli communes ha*
bild essent, veceperunt : neque aut Pagani aut
jBdœi uaquam controversiam moverunt ; quasi
non eorum essent opéra, quorum dicebantur:
^ Julianus vero aperte etiam fatetur, Pétri,
Paulî, Matthœi, Marci, Lucœ esse ea, qut»
Christian! legunt iisdem nominibus inscripta.
Homeri aut Virgilii esse, quse eorum dicuntur,
nemo sanus dubitat; ob perpetuum de hoc
Latinorum, de illo Grsecorum. testimonium:
quanto magis de horum librorum auctoribua
standumest testimonio prope omnium, quotquot
per orbem sunt, gentium !
§. III. De libris olim dubitaHs svblatam duM-
tatiùnem.
Sunt sane in eo, quo nunc utimur, volumine
libri aliquot non ab initio pariter recepti ; ut
^ Pétri altéra^ ea quse Jacobi est, et Judas, duse
ipêOf adkuc cathedra? Apostolo- tiam legunt iisdem nominibus in-
rwn suis locis prœsident ; apud scriptà] £xtat locus libro Cy^
qitas ipsœ autheîUictP literœ eo- rilli decimo, init. p. 327. À.
rmn recitantur, Quidnî ipsa [Vide et adnotata a nobis, in
manus Apostolorum tum ex- Dissertatione de IV. Evange-
titerit, cum Quintilianus, i. 7. liis Harmoniœ Evangelicœ sab"
dicat suo tempore extitisse jecta. Clericus.']
mtmnyn Ciceronis ; Gellius, ii. « Pétri altéra] De hac ta-
3. Vij^lii suo tempore ? men ipse Grotius dubitabat ;
^ Julianus vero aperte etiam cujus dubitationis rationes ipse
faieiur, Pétri, Pauli, Matthan, reddidit, initio adnotationum
Mardi Lmcœ esse eafpue Chris- ad eam Epistolam. Sed quam-
156 B. GROftUS DB VBRITATB
sub Domine Joannis Presbyteri, Apocalypsis, et
iid Hebrœos epistola : sed ita tamen, ut a mul-
tis Ecclesiis sint agniti; quod ostepduot Chris-
tiani antiqui^ cum illorum testimoniis tanquam
sacris utuntur: unde credibile est Ecclesias,
quse ab initio eos libros . non habuerunt, eo
tempore eos ignorasse^ aut de iis dubitasse;
postea autem de rei veritate edoctas ad caete-
rarum exemplum iis libris uti cœpisse, ut nuQc
ferme omnibus in locis fieri videmus. Neque
vero causa idonea fingi potest, cur illos libros
quisquam supposuerit; cum nihil inde colligi
possit, quod non aliis indubitatis libris abunde
contineatur.
§• IV. Ubris sine nomme constare auctoritatem
ex qualitate scriptorum.
Non est etiam^ quod fidem quis detrabat
epistolae ad Hebrœos^ eo solo nomine quod ne-
sciatur ejus scriptor ; ac similiter duabus epi-^
«tolis Joannis et Apocalypsi, quod dubitent
nonnulli an earum scriptor Joannes sit Apo-
stolus, an alius quis ejus nominis. ^ In scrip-
toribus enim qualitas magis, quam nomen at-
tenditur. Itaque multos libros historicos re-
vis una aut altéra Epistola "in <* In scriptoribus] Apth»
dubium revocaretur ; nec prop- dixeris, m scriptis, seu libris ;
terea ceterœ dubiae fièrent, nec et haec fuit mens Grrotil, ut
ttllafidei Christianx pars, quae sequentia ostendunt. CZcrt-
abunde alibi tradita est, péri- eus, *
ret. Ckricusm
I^SLIG. CHRIST. LIB. III. 157
cipimus quorum scriptores nescimus, ut de
belio Alexandrino Cœsaris ; nempe quia vide-
muA eum^ quisquis fuit, et.illis vixîsse tempo-
ribuBy et rébus interfuisse. Sic etiam cum qui
Ubros scripserunt^ de quibus nunc agimus, et
prima œtate se vixisse testentur^ et donis Apo-
stolicis fuisse praeditos; sufficere id nobis débet.
Nam^ si quis dicat potuisse fingi h^s qualitates^
item in aliis Scriptis etiam nomina, rem dicat
minime credibilem; eos scilicet^ qui ubique
veritatis ac pietatis studium inculcant^ nulla
de causa voluisse se crimine falsi obstringere ;
quod non tantum apud bonos omnes détesta-
bile est^ sed s Romanis etiam legibus capite
puniebatur.
§. V, Hos. scriptores vera scripsisse ; quia twtitiam
habebant eorum quœ scnbébant,
Constare ergo débet, Ubros Novi Fcederis
scriptos ab iltis quorum nomina preeferunt, aut
a talibus quales ipsi se testantur : quibus si ac-
cédât, ut itidem constet illis et nota fuisse quse
scriberent, neque studium fuisse mentiendi;
sequetur, ut quœ scripserunt vera sint; cum
omne falsum aut ab ignorantia, aut a mala
voluntate debeat proficisci. Matthseus, Joan-
I Ramania etiam legUmt oa- empla vide apud Valerium
pite yuntebatur] L. Falfi nomi- Maadmum, librorum ejvu fi-
oit. D. de lege Coraelia. Pau- ne ; et apud CapitolinniSy in
lut, libro V. Mntentiarum, tit. Pertinaoey cap., x.
xxY. $. 10. et 11. Pœoœ ex«
lès H. GROTÏUS toS VBEltÀitE
HeSf Petru»;, Judas en sodalitio illorum duodi^'*
citn fuere> quos Jésus vite su» ac dogmatuiii
testes elegetat; ^ ita ut notitia illis eorum^
quœ narrant^ déesse non potuerit. Idem de
Jacobo dici poteet; qui aut Apostolus fuit^ aut,
ut alii volant^ î piroximus consanguineus Jesu,
et ab Apostolis consti tutus Hierosolymorum
Episcopus. Paulus quoque ignorantia falli non
potuit circa dogmata^ quœ sibi ab ipso Jesu in
codb régnante revelata profitetur; neque ma«
gis circa res a se gestas falli ipse potuit, aut
etiam Lucas ^ îndividuus ei itinerum cornes.
Idem Lucas quae de vita ac morte Jesu scrip-*
sit facile scire potuit, natus in locis proximis,
per ipsam Palœstinam peregrinatus ; ^ ubi et lo-
cutum se ait cum iis, qui oculati rerum testes
flterant. Haud dubie prseter Apostolos, qui-
buscum amicitiam habuit, alii quoque multi
tum vivebant ab Jesu sanati, et qui morientem
ac redivivum viderant. Si Tacito et Suetonio
credimus de iis quœ multo ante eos natos con-
tigerunt, quod eorum diligenti inquisitioni
confidaïaus ; quanto fauic scriptori sequius est
h ïta ut noHHa UUs eorum, ClericusJ]
^uœ narrant y àeesse non potuerii] ^ Indtviduta ei itinerum ro-
Joh. XT. 37. Idem, 1. Epist. t. mies] Vide Actor. xx. et seqq*
1. Actor. i. SI, 23. Coloss. iv. 14. S Tim. iv. 11.
^ Proximus consanguineus Je- Philem. 14.
jlf] Ita let àlii seùtiuiit nott l Ubi et locutt^m se ait eum
pauciy et tibique Chrysoétoh Os, mii oculati rerum testes fitt'
mus. Vide «t ^otephum, A. J. tant] In proœtaiio ETangelioa
xz. 8. [Adde et Eusebim», Mstoiiee!.
^ H. £. lib. H. €«1». 1. et 23*
REUW. CHKIST. IIB. III. 159
cmB^ qui se omnià ab ipsis qui inspexerant
hâusisse dicat ! ^ Marcum constans fama est
Petro semper hiBsisse comitem ; ita \it quie
scripsit ille habenda sint^ quasi Petrus^ qui res
illas ignorare non potuit, ipse dictasset : ptm^
ter quod^ quœ ille scribit^ etiam in Apostolo«-
rum Scriptis reperiuntur pêne omnia. Neque
falli potuit Apocalypseos seriptor in iis visis^
A quœ sibi divinitus immissa dicit; <> aut ille ad
Hebrœos in iis, qu» profitetur se aut a Dei
Spiritu, aut ab Apostolis ipsis didicisse,
§• VI. Et quia mentiri noUbant.
Alterum qUod diximus, non fuisse ipsis
mehtiendi voluntatem, connexum est cum eo
quod supra tractavimus, cum generatim Chris-
tianse religionis et histori» resurrectionis Chris^
ti fidem astrueremus. Qui testes ex parte ^^o*
luntatis refellunt, necesseestaliquidafierant^quo
▼oluntatem credibile sit a vero dicendo diverti.
Id autem hic dici non potest, Nam, si quis
objiciat ipsorum causam agi, videndum erit
cur ipsorum sit hœe causa : non sane commodi
consequendi, aut vitandt periculi alicujus gra^
■> Marcum cmuUmsfama est tequentibus ; xzit 18, 19» 30,
Petro semper hœtisae comitetnl SI.
Irenaeus, lib. iii. cap. 1. Cle- « Aut ilie ad Hehrœos i» Us,
mens in Hypotyposeon libris» qtup profitetur se aut a J^ei Sph
GÎtatiis in Ecclesiattica Eusebii ritu, aut ab Apostolù ipsis diài*
hiftorifty Ti. 14. cisse'\ H«br. iL 4. v. 14. xiii.
• Quœ sibi divinitus immissa 7, B, SS.
dicit] Apoc. i. 1, 2, iy, 1. et
p2
16b H. Gtorius lin tnààtitE
tià'l cum bujitô professiôhis causa et comdibda
dmnià amitterent^ et nulla non adirent peirii»
coIà. Causa érgo hase ipsorum non fu\t, nisi
ob Déi reverentiam ; quae certe neminèm indu-
cit ad hientiendum, in eo maxime negotio
undé Immani generis œterna salus pendéat.
Tàin impium facinus de illis credi vêtant et
P dogmata pietatis ubique plenissima^ et vîtâ
ipsorum nunquam ulHus mali facinoris accu-
sata^ ne ab iiiimicissimis quidem ; qui solam
illis imperitiam objiciunt, qiîee non est nata
falsimoniam parère. Quod si vel minimum
quid in ipsis fuisset malœ fidei^ non ipsi suas
cnipas seternae memoriœ prodidissent: ^ ut de
omnium fuga in Christi periculo^ ' de Petro
ter negatore.
§» VU. JstrUitur scriptoribus Jides indey^foOd
rniraculiê Ulmires Juêrint :
Contra vero bonse ipsorum fidei Deils ipse
testimbnia illustria reddidit^ editis prodigiia;
p Dogmata pietatis ubique Cor. TÎi. 10, IS. qnam fotmi-
pUnksifiui} £t mendacio in- det dicere, queè vidity in cor-
festa: Joban. xiv. 17. xv. 36. pore an extra corpus vident,
snri. 18. xvii. 17> 19. xviii. 2 Cor. xii. â.
87. Actor. xxvi. 25. Rom. i. . ^ Ut de otmintm fuga in
25. 8 Thess. ii. 10. 1 Joh. i. Ckriati periculd] Matth. xxvi,
6, 8. ii. 4. 21. 2 Cor. tî. 8. 31, 56.
E^fau iy. 15, 26. Coloss. iii. 9. "■ JDe Petro ter n^atore']
Apoc. xxii. 15. 2 Cor. xi. 31. Matth. xxvi. 69. et sequenti'
Gai. i. 20. Vide quam sollicite bus ; Marc. xiv. 66, et sequen-
Paulus distinguât quse a se tibus; Luc. xxii. 54. et se-
8unt, et quae a Domino, 1 quentibus.
: KfiUG. CHRIST. UB« III. 161
* qoœ cum ittagna fiducia ipsi ipsprumve disci*
puli pubtice asseveraruDti additis persooainm
locorumque nominibus et circumstantiis cffitè->
ris; ita ut facillime posset a Magistratibus^ in-
quisitione facta^ veritas aut falsitas asseveratio-*
pis detegi: inter quee dignum observatione
est, quod et ^ de linguarum quas non didice-
rant usu apud multa hominum milHa, et de
sanatis subito corporum vitiis in populi con-
spectu constantissime prodiderunt. Neque eos
deterruit, quod scirent ils temporibus Judœos
magistratus sibi esse infestissimos, et Romanos
îniquos admodum : qui nuUam omissnri essent
ipsos, tanquam novœ religionis auctores, ali-
quo crimine traducendi materiam. Neque ve-
ro aut Jud^ei aut Pagani unquam negare pro-
ximis illis temporibus ausi sunt, prodigia ab
his viris édita ;;uiiD0 Pétri miracula Phlegon»
Adriani Imperatoris libertus, in Annalibus suis
commemoravit; et ipsi Cbristiani in his libris^
quibus fidei suée rationem Imperatoribus, Se-^
natui, Prœsidibus reddunt, < facta haec tan-
■ Quœ cum magna JStktcia r«v£f] Libno xiii. Tettis Orige*
îpn* iptorumve discipuli publiée nés, contra Celsum ii. 14. Est
Mêeverarunf^ Vide tota Acta autem hic ipse Phlegon^ cu-
Apostolica; 2 Cor. xîi. 12. jus reliquias de Mirabilibu»
' De linguarum quas non eU- rébus et de homimbu» longs-
dicerant usu"] Loca supra pjro- vis habemus.
ducta sunt. > JSrcto hœc tanquam notinv*
" Imo Pétri miracula Phlc' ma, et de quiius duhHart nm%
gon, Adriani Imperatoris liber' posset, affirmant^ Loca suot
tus, in Annalibus suis commenuh' plurima, maxime i^ud Oti«
p3
162 U. OROTItTS VB TXttTAtfi
qnam notissima^ et de qUibus dabitari non poft-
set, affirmant : imo et T apnd sepulchra eorum
vim mirificam durasse per aliquot sœcula, aperte
praedicant; cumnon nescirent^si idfalsum esset^
facillime a magistratibos cum ipsorum pttd<»e ac
supplicio revinci posse. Fuit vero procUgiorom
apud sepulchra quœ dixi editonim tanta fire*
quentia, tôt eorum testes^ ^ ut etiam Porpbyrio
ejùs rèî confessionem expresserint.
genem. . Vide totam cap. Tiii. ;^à# fih riiç *lnf»û h7»^»a>J«tt,
Augustinl libro xxii. de Civi- furk K rn» àvaXny^tf mhrM^
tate Dei. itXtmm ï^iatfWy v§^n TU U«r-
s Apud âejntlckra] Miracola Totef «'An» xeù wt tri T^m irrnr
apud sanctordm Tiromm se^ etùrùu 4r«(* êXiyéiç riiç ^X'^
pulcra tmn cœpenmt jacta- vm XJoy^ jmki Ttûf uav abri*
ri, cnm, reniin potientibus ^ça^tn xtxaâtt^vMs, Qtà»
Christianis, lucro cceperunt credat uno atque altero saeco*
esse iis^ in quorum Ecdesiis lo post Origenem, cum mi-
aepulta erant Martyrum, alio- nus opus erat, tôt âurta esse
itmiTe CBdavera. Qnare nol- miracula? Certe iv. et v. s»-
lem hoc argumento uti ; ne culi miraculis tam fides^ sint
certis miraculis, una cum du- âagîtio, detrahi potest ; qoam^
biis aut commentitiis, fides nne impudentia, Christi et
detrahatur« Notum est quot Apostolorum miraculis n^ari
fabulœ a iv. sœculo narrats nequit. Miracula hsc^ non
aini> hac de re. Sed Or^enes sine peiiculo, praedicari po-
ejusmodi miraculomm non tuerunt*. illa non sine péri'
menùnit. Quin et, lib. vii. culo rejici, nec sine utilitattf
8. contra Celsum, ait signa eorum, qui forte fingebant,
Spiritus Sancti ab initio prœdi- credi. Quod magnum est dis-
caUomsJesuyetpostyusadscen' crimen. Clerieus,
êùmem phtra ostensa; postea vero "*■ Ut eitam Porpkyrio ^us rti
pmtciora. Verumtamen, inquit, con/essionem expresserint] Vide
nunc quoque sunt ^us vestigia Cyrillum, lib. x. contra Julia-
apud paucos, qui purgatos Iwr num ; et Hieronymum, adrer-
hent animos verho et huic con- sus librum Vigilantii, t. iL p.
venientibus actiotUbus, 'Snfittîei 409. G.
ïi TV ayUa irnifLarts nar ««•
§. VIII» J^ ecr^ik iadey qmdibimdtasiM :
quœ eoenius comprobavit diomius revehUa ;
Sufficere quidem haec debent^ qua& diximas ;
seà et alia suppetunt in cumnlum argumeïitb,
que fidem librorum illorum nobis commendaloit.
Mttlta enim in illis praedicta apparent^ de ré-
bus qiias homines snapte vi nosse non quirent^
qu% ipso eventu mire sunt confirmata: ^ut de
subi ta atque ingenti hujos religionis propagation
ne; i> de duratione ejus perpétua; ^ de ea reji-«
cienda a Judseis plerisque, ^ amplectenda vero
ab extraneis ;^de odio Jadaeorum in profitentes
hanc religionem ; ^ de suppliciis gravissimis ob
eam sùbeundis ; s de obsidione et excidio Hiè-^
rosolymorum ac Templi, ^ summisque Jud^eo-
rum calamitatibus.
^ Ut de subita atque ingenti m, 43.
h0tu religionis propagatione] ^ De odioJudœorum i^pto*
Mstth. xiii. 83. seqq. Luc. xi fitenteahancreligùmeni^MzX^,
18. Joh. xii. 32. z. 17*
*> De duratione ^tts perpétua] ^ De suppiiciisgravissimis ob
Luc; i. 33. Matth. xxviii. 20. eam subeundisj Matth. x. SI,
Joh. xiv. 16. 39. xxiii. 34.
c De ea ryicienda a Judœto % De obêidioneet excidio Hie^
pierisque] Matth. xxi. 33. et rcwo/ymorumacTVtnp/t] Matth.
teqq. xxii. in principio. Luc. xxiii. 38. xxiv. 16. Luc. xiii.
xr. 11. et seqq. 34. xxi. 24.
** Amplectendajvero ab extra" ^ Summisf/ue Judœarum. ca*
«t«<r] lisdem in locis ; ae prœ- latnitaHbwf] Matth. xxi. 38.
terea» Matth. viit. 11. xii. 31. et teqq. xxiii. 34. xxiv. 20.
164 H. GROnUS DE VERITATB
§. IX. ïlrni eiiam ex cura quant decébat a Deo
susdpi, nefaUa scripta subjicerentur^
Âd hœc addo: quod si recipunus curare
Deum res humanas, et maxime eas qu» ad
hoQorem suum cultumque pertineant ; non po*
test fieri, ut is tantam multitudinem hominum,
quibus nihil aliud propositum erat quam Deum
pie colère, passus sit falli mendacibus libris.
Jam vero quod; post subortas tôt in Christia-
nismo sectas, vix ulla reperta fuit, quse non
hos libros aut omnes aut plerosque, exceptis
paucis qui nihil singulare continent, amplecte-
retur; n^agnum est argumentum, quo creda-
tur nihil illis libris potuisse opponi : cum illœ
sectas tantis inter se odiis exarserint; ut quic-
quid his placuisset, aliis oh id ipsum displi-
ceret.
§• X* Soluiio objectionisy quod multi Ubri a qui-
busdam rejectifuennL
Fuerunt sane inter eos, qui Christiani dict
volebant, paucî admodum, qui eorum librorum
omnes rejicerent, quos suo peeuîiari dogmati
videbant adversari: puta, qui aut Judaeorum
odio îDeum Judaeorum mundi opificem et
legem inaledictis insectabantur; aut contra
^ DewnJudϝrummundiopi' L cap. S9. Tertullianmiiy con-
Jlcem et legem maledictis inaec tra Marcionem t. 6. Epiplianii»
/«AoR/wJ Vide Irensom, lib. um, de eodem, t. i. p. 365* A.
KKL^O. CHRlSt. LIÉ. ÏIU ié5
formidine malorum^ qu» Christianis étant sub-^
eunda, ^ latere volebant stib nomiBè Jadœo-
ram^^qiiibtts impûiie licebat suam rdigiétjem
profitéri. Sed hi ipei ^ ab omnibus aliis qui
ubiqtie erant Christianis abdicati sunt ^ï\\\s
temporibns^ cum adhuc omnes salva pietate
disséntientes magna cum patientia ex Aposto-
loram pr^escripto tolerarentar. Horum Chris-
tianismi adnlteratorum prius illad genus sàtis
refatatum arbitrer supra; cum ostendimus unum
esse verum Deum, cujus opificium sit mundus :
et sane ex ipsis etiam libris, quos illi^ ut
Ciiristiani aliquo modo videantur^ recipiiint^
(o quak est imprimis Lucae Eyangelium^) satis
^ Latere volebant sub nomine nias, quce non in creatore ckriS"
Judœorum\ Vide Grai. ii. 11. HamzeL
vi. 13, 14. Philip, iii. 18. Ire- ^ lUis temporibits, cum adhuc
naecun, lib. i. cap.- 46. * Epi- omnes salva pietate eUsxntien'
phaninm, de Ebioiufeis, t. i. p. tes magna cum patientia es A-
126. A. postolorumprœscriptotoleraren-
1 Qmbttsimpune licebat sumn iur] Vide qaœ hac de re di-
reiigionemjMrq/itert] Actor. ix, centor ad fiaem jJibri yi.* Ad-
^0. xiii. et eo libro ssépe. Phi- de Irenéei èpistolàm ad Vioto-
lo, contra Flaccum, p. 758. et rem, apnd Eusebium, H* £.
deLegatione, p. 785. Josephus t. 24. et Nicephoruiu, iv. 39.
fMMsim.. Adde L. GreneraUter. et quod de ea in Catalogo,
D^de Decurionibus. lib. i. C. t. i. p. 287. scribit Hiero*
de Judsb. Tertullianus, Apo- nymus. Cyprianus, Concilio
logetioo, cap. xviii. Sed et Ju- Africano : Neminem judican-
dmi palmH lectitantj vectigaUs tes, oui à jure communùmis aU-
iibertas vulgo aditur sabbatis quemysidiversumsenserityûmo'
omnibus, ventes.
^ Ab omnibus aliis gui uftt- » Quale est imprimis Luces
que erant Christianis abdicati EvangeHum] Ostendit id ma-
nmi] Tertullianus, adversus nifestissime Tertollianm, ad-
Mardonem i. 21. Nullrnn ^- versus Marcioaem libro vt, c^p.
postoUci census Ecclesiam inve- 6. teqq.
164 H. OROnUS DE VERITATB
§^ IX* IVm eiiam ex cura quam decebat a Deo
; stuàpi, nefalsa scripta subjicerefUur^
Âd hœc addo: quod $i recipi^ias curare
Deum res humaiias, et maxime eas qu» ad
hoQorem suuin cultumque pertineanti non po*
te^t fieri, ut is tantam multitudinem homûmni,
quibus nihil aliud propositum erat quam Deum
pie colère, passus sit falli mendacibus libris.
Jam vero quod; post subortas tôt in Christian
nUmo sectas, vix ulla reperta fuit, quse non
hos libros aut omnes aut plerosque, exceptis
pauci$ qui nihil singulare continent, amplecte-
retur; n^agnum est argumentum, quo creda-
tur nihil illis libris potuisse opponi: cum iU«
sectas tantis inter se odiis exarserint ; ut quic-
quid his placuisset, aliis oh id ipsum displi-
ceret.
§• X. Solutîo ohjectionisj quod multi Kbri a qui^
busdam rejectifuennU
Fuerunt jNtne inter eos, qui Christiani dict
volebant, pauci admodum, qui eorum librorum
omnes rejicerent, quos suo pecuîiari dogmati
videbant adversari: puta, qui aut Judaeonim
odio îPeum Judaeorum mundi opificem et
legem maledictis insectabantur; aut contra
^DeumJudϝrummundiopir L cap. S9* Tertullianimiy con-
Jicem et legem maledictis insec- tra Marcionem t. 6. Epipliaiiii»
tabtaUur^ Vide IrenKom, lib. um> de eodem, t. i. p. 365* A.
kKl^oV citjitst. UÈ. -iiu ié5
formictine malorom^ quaa Christîanis étant snb-^
eunda^ ^ latere volebant stib nomiBè Jads^-
ram^^qnibus impaiie licebat suam rdigiôtfem
profiter!. Sed hi îpei ^ ab omnibus aliis a^xd
ubiqtie erant Christianis abdicati sunt ^ï\\\s
temporibns^ cum adhuc omnes salva pietate
disséntientes magna cum patientia ex Aposto-
loram pr^escripto tolerarentar. Horum Chris-
tianismi adnlteratorum prius illud genus sàtis
refotatum arbitrer supra; cum ostendimus unum
esse verum Deum, cujus opificium sit mundus:
et sane ex ipsis etiam libris, quos illi^ ut
Christian! aliquo modo videantur^ recipiiint,
(o quak est imprimis Lucae £yangelium>) salis
^ Latere volebtmt sub nomine nias, qtue non m creatore chriS"
JudéPorum] Vide Grai. ii. 11. tiamzet
vi. 13, 14. Philip, iii. 18. Ire- ^ lUis temporibuSf cum adhuc
naeam, lib. i. cap.- 46. * Epi- omnes salva pietate dissentien'
phaninm, de Ebionefeis, t. i. p, tes magna cum patientia ex A-
126. A. postolorumprœscriptotolerarèn-
1 Qttibtts impune licebat sumn iur] Vidé quœ hao de re di-
reiig^onem.jprifitert] Actor. ix. centur ad.fiaem Ubri yLAd-
^0. xiii. et eo libro saépe. Phi- de Ireosi èpistolàm ad Vioto-
lo, cooftfm Flaccum, p. 758. et rem, apud Eusebium, H« £.
deLegfktione, p. 785. Josephus t. 24. et NicephoruiUi iv. 39.
fMMsim.. Adde L. GreneraHter. et quod de ea in Catalogo,
D^de D^curionibus. lib. i. C. t. i. p. 287. scribit Hien>*
de Judsb. Tertullianus, Apo- nymus. Cyprianus, Concilio
logetioo, cap. xviii. Sed et Jw Airicano : Neminetn judican-
dm* pedmn lectitant ; vectigalis tes, aut à Jure cmnmunionis aU-
Ubertas mUgo aditur sabbatis quemysidiversumsenserityomo'
omnibus» ventes.
^ Ab omnibus aliis gui «ftt- ^ Quale est imprimis Luces
que erant Ckristianis abdicati Evangelium"] Ostendit id ma-
nmi] Tertuilianus, adversus nifestissime Tertullianus, ad-
Marcionem i. 21. Nullam Ar versus MarcioDem libro iv. c^.
poêtoUci eensus Ecclesiam invc' 6. seqq.
166 H. OROTIUS DB VBRITATB
patet, eundem Deunii quem Moses et Hebraei
colaerûQt, a Christo praedicatum. Genus al-
terum tum opportune refellemus, cum eos,
qui Judœi et sunt et dici volunt, oppugaabi-
mus. Intérim hoc dicam, miram esse eorum
inverecundiam qui Pauli auctoritatem élevant :
cum nemo fuerit Apostolorum, qui plures £c-
clesias instituerit;'*et cujus tôt miracula nar-
rata sint japi eo tempore, cum, ut modo dice-
bamus, facilis esset facti inquisitio. Quod si
miracula edidit; quid causœ est, cur non et
de visis cœlestibus acceptaqûe a Christo insti-
tutione ipsi credamus? Quod si Chnsto tam
carus fuit ; ut quicquam doceret Christo ingra-
tum, id est, faisum, fieri non potest. Quod-
que unum in illo culpant, dogma nempe de
libertate Hebraeis parta a ritibus per Mosem
olim imperatis ; ejus docendi praeter veritatem
nuUa ei causa fuit : P cum et circumcisus esset
îpse, ^ et pleraque legis ultro observaret ; ^ re-
ligionîs autem Christianse caus^ multa et fa-
ceret difficiliora, et duriora ierret, quam les
imperabat, aut legis occasione babebat ex-
pectandum ; ^ atque eadem et faciendi et fe-
p Cttm et drcumcisuê estet kx imperabat, aut legis occa*
ipté] Phil. iii. 5. sione Âabebat expectandum"] 2
a Et pleraque legis ultro oô- Cor. xi. 23. et seqq. et passim
senarei] Actor. xvi. S. zx. 6, ia Actis. Vide et 1 Cor. ii. 3.
XB. 81. et seqq. 2 Cor. xi. 30. xii. 10.
' Religioms autem Christia- • Atque eadem et fadendi
fUB causa multa et/aceret diffi.» etferendi auctor esset discipuUs
ciUora, et duriora /erret, quam suis"] Actor. xx» 29* Rom* t.
RIUJG. GHRI8T. LIB. III. 16?
readi iuctor esset discipalis suis : quo apparet^
nihil ipsum dédisse auribus aut commodis au-
ditoromj qui pro sabbato ^singulos dies- di-
vino cttltui impendere docebantur, pro esj-
guis secundum legem impeudiis ^ boaorum
omnium ferre Jacturam^ ^ et pro pecudum
sanguine suum ipsorum Deo consecrare. Jam
vero palam affirmât ipse Paulus^ y sibi a Petro,
Joanne^ et Jacobo in signum consensus datas
dexteras : quod ni verum fuisset^ nunquam au-
sus esset dicere ; cum ab ipsis adhuc viventibus
mendacii potuisset argui. His ergo quos dixi
exclusis^ qui vix Christianorum nomine censeri
possunt, tôt reliquorum cœtuum inanifestissi-
mus in recipiendis his libris consensus (supra
ea quœ modo diximus de miraculis quœ scrip-
tores ediderunt^ et de singulari Dei curatione
circa res hujus generis) œquis omnibus suffi-
cere dçbet^ ut fides narratis habeatur: quippe
cum aliis quibusvis historicorum libris^ quibus
nulla ejus generis adsunt testimonia, credi so-
leaty nisi valida ratio in contrarium aSèratur;
qusB hic certe nulla est«
s. yiii. xii. 19. S Cet. i. 4» > Et pro pecudum sanguine
8. iL 4. vi. 4. 1 Thess. i. 6. suum ipsorum Deo con8ecrairê\
9 Tbess. i. 6. Rota. viii. S6. S Cor. ir. 11.
< Singulos dies divino culHU Philip, i. 90.
impendere docehantur'] Act. ii. y Sibi a Petro, Jomme, et
46, y. 49. 1 Tim. ▼. 5. 9 Jacobo in signum eonsensu»
Tim. L S. datas dextera^ GaL ii. 9. Adde
^Bonorumt/mniumferrejaC' 1 Cor. xv. 11. 9 Cor. xi. ô.
iMrMn] 9 Con tî. 4. zii« 10. xU. 11.
168 H» GROnUS ]>B VE&ITAffB
. §• XI. SokUio obfeciioms; quasi Us Ubri$qimr
tineaniur impassUnlia,
Nam si quis dicat^ quaedam iû his libris iiir->
rari quae fieri non possint; ^cum jam sopra
ostenderimus, esse quasdam quas ab hominibus
prsestari non possint^ a Deo autem possint,
(quœ sciUcet nullam in se repugnantiam in-
cludunt^) atque earum rerum in numéro esse
etiam illas qnas maxime miramar prodigiosas
virtutes^ et mortuorum in vitam revocationem,
evanescit ista objeetio.
§• XII. Alt a ratione disfona.
Neque magis audiendi sunt, si qui dicant
dogmata quaedam in his libris reperiri quss a
recta ratione dissonent. Nam primum refel-
litur hoc tanta multitudine virorum ingenio,
eruditione, sapientia valentium ; qui horura li-
brorum auctoritatem secuti sunt, jam inde a
primis temporibus. Tum vero quœcunque in
primo libro ostensa sunt congruere rectœ ratio-
ni ; (puta Deum esse, et quidem unicum, per-
fectissimum, immensse virtutis, vits, sapientiae,
bonitatis; facta ab ipso quaecunque subsistunt;
curam' ejus ad opéra omnia, prsesertim ad ho-
mines pertingere ; posse eum, etiam post banc
vitam, praemia reddere sibi .obtemperantibus ;
frœnum injiciendum sensuum cupiditatibus;
* Cumjam supra osienderitmui} Libro ii.
'AXLI6« àURlST. LIS. IIU 169
cognatronem esse inter homines^ ac proind^
Âqoura ut alii alios diligant;) omnia lisec ia
h^s libris apertissime tradita reperias. Ultra
hflBC pro comperto Bliqùîd affirmare, aut de
Dei natura aut de ejoi volutitate, ^soio ductu
horoanœ ratîonis, qnÀm sit intutam ac fallax,
docent tôt dissooantia non scholarum modo
inter se, sed et singakrum philosophorum pla-
cita. Neqae vero id mirum. Nam si^de
mentis suœ natura disserentes in longissime
distantes opiniones dilabuntur; qaanto magis
necesse fuit id accidere de suprema illa^ tanto-
que supra nos posita mente definire aliquid cu-
pienlibus ? <^ Si Regum consilia indagare rerum
prudentes periculosum aiunt, nec ideo nos as-
Sequi ; quis est, qui ita sit sagax, ut qnid Deus
relit ex earum rerum génère quas libère velle
potest, id suapte conjectura speret se posse de-
prehendere? Quare optiroe Plato <^horum ni-
kil sciri posse dicebat sine oraculo. Jam vero
nullum proferri potest oraculum, quod taie rê-
vera esse majoribus testimoniis constet, quam
* Solo duciu humauœ rationitf « Si Regum conailia indagare
quam sit intutum ac faliax] rerum prudentes pericuiosumat-
Mstth. xi. 37. IUmu. an. 83» unt,necideono8asaequi]HtAttt
84, 85. 1 Cor. ii. H, 16. id Tacitus, Aanalium vi. 8.
^ De mentis ntœ natura dis^ ^ Horum nihU sciri posse di"
serentes in longissime distantes oebat sine oracuki] Locus est
opiniones dUabuntur"] Vide in Pbadoae, p. 64. D. paria in
operibns Plutarchi libnim ïw, TlmaOy p. 1047. D. Bene Am-
cap 9. seqq. de Placitif Philo- brotins, £p. xii. t. t. col. 199.
•ophornm; Stobœumy in Pby- K. éd. Paris. 1614. Cui magis
àuâ», cap. xl. de £ho, quam Deo credo» ?
tfO H« ÇU0TIU9 J>B VEI^ITàW
e& sunt quse ia hbris; Noyi; Fœderis coùtinen-*»
tHr. Tantum abjest ut probetur, ne as^eritur
qaidçm^ Deum qaicquain de nattira; soa horoi-
nibus prodidisse, quod bis libris repugnet:
peque de voluDtate ip9]*u9 uUà potest proferri,
quœ credibilis sit» postçrior signification Nani
^î quid in eo génère remm, quse aut plane
sunt médise, aut certe non omnino per se. de**
bitse, nec plane turpea, ante. Christi tempera
iditer imperatum aut permissum fuit; id hi9
libris non obstat, ^ cum iu talijbus legibus poste-^
nores prioribus dérogent.
§• XIII. Sohtîo objectionisj quod his Ubris quas^
dam inter se repugnantia contineantur.
Solet a nonnuUis objici, esse quandam in his
Cbris interdum sensuum discrepantiam. Sed
contra, quisquis banc rem sequis animis volet
dijudicare, reperiet hoc quoque argumentis
pro eorum librorum auctpritate posse adjici;
• Cum in ttdibua lêgibus poste" cipalhnn rescriptorwn et edicto'
ifitfres prioribut dérogent] Al fu» rttm tecuribui truncaUt et cœdi-*
«wyfycirf^ ittcrd^us Ux'^çortçeu tis. Et de Baptismo, cap. idn.
Ttiii irçê mfrSf tlo-if, Constitu- In omnibus posteriora conclu'
Unmu tempore posteriores plus dunt, et sequenUa amteceden-
valeni prioribus: dictam est tibu^ prévalent, Plutarchns,:
Modcstini» L. ultima. D. de' Symp^ ix. Quant, xiii. "Ev rt
Constitutionibus principum. liyfAon ^ fi/iMf, U rt rw^tuu»
TèrtoUianusy de Exhortatione ^ ififXtyimtç, nu^mrt^» rk vrc-
Castitatit, cap. tî. PwI» autem ^» M^ir«M mù 0tfimôT$^m rHv-
etiam humanas cmtêHtuHones trfttruf. Et in decretit et in
atfue décréta posteriora pristiniê legibus, et in contracObus ao
prwvalere. Idem, Apologeti- pactia, posteriora prioribus vaU"
co^ cap. ÎT. Veterem et squal- diora ac Jir n Uor a habentwr,
lentem tUvmn legum novis prin»
RBLIG. CHRIST. LIB. III. 711
<|uod ÎD rebos, qute aliquod dogmatis aut h\s^
toriœ momentum ia se habent, manifestissima
est nbiqae consensio: qualis noUa alibi ioier
ejosdem secte scriptores repeiiator, ^sive Ju»
daeos sumas^ Ssive Graecos Phiiosophos, ^ aut
MedfcoS) isive Romanos Jurisconsultos : ia
qaibos omnibus sœpissime reperias noù mo'-
4o pugnare inter se qui sect» sant ejusdem,
, !^ ut Platonem et Xenophontem ; sed et ^ euu-^
éem aœpe scriptorem nunc hoc nunc illud^
^elut sui oblitum aut quid statuât incertum^
assererare. At hidequibus agimus scriptores
credenda eadem iaculcant, eadem dant prae*
cepta, etiam de Christi vita, morte^ reditu iu
vitam: summa ubique est eadem. Quod verd
ad exiguas alîquas circumstantias et ad rem
nihil focientes attinet, £acillime fieri potuitj ut
' Sive JudéPos sutnas] Quo- seqnentes eiun, quique Cuja-
rum diveniMimas sententias cium et alioc literatiores se^
ium alibi yideas, tum apud qamitar. Vide et Gabrielii sen^
illamm Utenumm doctissimnm teotias communes, oommuni-
Manassem IsraClis filium, li- ores, communissimas.
brit de Creatiooe et Resarrec- ^ i/i Platonem et Xenophon-
tîone. tem] Vide epistolam Xeno-
"" 9 Sive Grœcoê Philosophât] phoatis ad .Xschinem Socra-
Vtdt dietum. modo libnim de ticum, p. 1000. D. éd. Lnt;
Placitit Philosophorum. Par. 1635. Athenaeum, xi. 15.
b Aut Medicoà] Vide Gale- p. 504. seqq. LaCrtium, Pla-
nmn, de Sectis, et de Secta tonis vita, iii. 84. Gelliom,
optima ; et Cclsam, initio de libro xiv. S. "^
re medica : tmn yero Spagiri- 1 Eundem tape tcripterem
cot addc. nunc hoc nunc illudf velut sui
' < Sive Romanos JurisconnU- oblitum aut quid statuât incer-
tos"] Nota olim discordia Sabi- tum, asseverare'] Ostendere id
niaiiorum et Proculianorum : multi in Ariftotele : in Roma-
nanc eomm qui Bartolum et nhi JoriscoDi oltis alii.
Q 2
172 H. CROTIUS DB YXRITATB
non deût commoda concUiatio, sed nos. lateat^
ob res similes diversis tempoiiba» gestas^ nf>-
minum ambiguitatem, aut hujus hominis aut
loci plura noinina, et si quid bis simile est.
Imo hoc ipsum scriptores illos ab omni doit
sospicione liberare débet; "^cum soleant qui
falsa testantur, de compacto omnia ita narrare,
ut ne in speciem quidem quicqoam diversum
appareat. Quod si ex levi aliqua discrepantia>
etiam quœ conciliari nequiret, totis libris fides
decederet ; jam nulli libroy prœsertim historia*
rum, credendum esset : cum tamen et Polybio,
et Halicarnassensi, et Livio^ et Plutarcho^ ia
quibuis talia deprehenduntar, sua apud nos de
rerum summa constet auctoritas: quo magis
sequum est^ ut nihil taie eorum fidem destruat,
quos videmus ex ipsorum scriptis pietatis et
veri semper fuisse studiosissimos.
§• XIV. Sohtio objectionis ex testimoniis ex^
trinseciss et ostensum^ ea magis essepro his
Ubris.
Alius restât modus testimonia refellendi^
ex contrariis extrinsecus testimoniis. At ego
■■ Cum soleant qui falsa teS' rint, L. testium» D. de Testi-
tantuTy de compacta omnia ita bus. Speculator^ lib. i. partie
narrare,utne in speciem q^em 4. de Teste, §. 1. n. 81. Exac-
fuicquam diversum appareaf\ tissims circumstaotiarum om-
Hoc est quod dicit Imperator nium notitia in teste non est
Adiianus, ridendum in testi- necessaria. Vide Luc. i. 56. iii.
bus utram unum eundemque 93. Joh. il. 6. tî. 10» 19»
meditatum sermonem attule- xix. 14.
R1IUG« CHEIST. UB* III. 173
ctiun fidocia affirmo, talia repertmn lïon iri$
nisi forte eo referre qûis velit dicta multo
post natoram, et quidem taliam qui^ îniimeH-
ûas adversus Christianum nomen professi^ sub
lètUnin Domine non veniuvt. Imo oootra^
quBoquam eo opus non est^ malta babemut
testimonîa, quœ historise istis libris traditse par-
tes- aliquot confirmant. Sic Jesum cmci af-
fixam, ab ipso et discipulis ejus miracula pa-
Irata, et Hebrsei et Pagani roemorant De
Herode, Pilato, Fetto, Felice, de Joanné
Baptista, de Gamalide, de Hierosolymorum
ezddio extant scripta kiculentissima Josephi^
édita panlo post annum a Christi abitu quadra«-
gesininm: cum quibus consentiant ea, qmé
apud Thalmudicfos de iisdem temporibus le*
guntur. Neronis sievitiam in Cbristianos Ta-
citas memoriœ prodidit. Ëxtabant olim et
libri tum privatorum^ ^ ut Phlegontis^ o tum et
^"Vt Pklegimtii] libro xiil. die^ hora sexta ita in tenebrotam
Chioniconiiii tive Olympia- noctem versusy ut êtelUt in cœh
dum, bis verbis: T^ A. frii visoftint: ierrmque motus in Bi'
rwf CB« 'OXv/tiruilêt lyéun 9»- th^mia Nicmœ urbis multaa «•
>M^it Axi» fêtytfn rif «yM^^ir- deê subvertit, Habei hmc iat
ftiwm Wfirt^êf »mi n^ Hâf r • Chronico £i]gebu et Hieroay-
r«f llf^tfug lyinrêf &tt mm M» mi. Sed et Origenet memi*
^$ \f b^»ff funifut' ^tuTfiit ri nit, tract, xxxv. ad Matths-
itiy»i nurà Bi^vplmp ytviftêf^t vaai, et advenus Celtum, ïu
Ta WiXXà Stimiect $mrir(i^U 88.
Quarto autem anno ccii. Olym^ • Tum tt Acta pubUcd\ Ter^
jÀaditj magna et exceUent in' tuUianus, Apologetioo» cap.
ter o mme êj qum ante eam accir xxi. EummundicasumreUttum
4erant^ d^ectio Soliai factai in arcani» vestrit habetis»
174 H. GROnUS D£ VERITATE
Acta publica ad quœ Christiani provocabant;
quibus coDstabat P de eo sidère quod post
Christum natum apparuit, de terrœ mptu, et
splis deliquio contra naturam plenissimo lunse
orbe, circa tempus quo Christus cr ucis suppli*
cio affectus est.
§• XV. Solutio objectionis de mutata scrip»
tura.
Qtiîd amplius opponi his libris possit, sane
non video : nisi forte non taks tnansisse, qua-»
les.ab initio fuerant. Fatendum est^ ut aliîs
libris, ita his quoque accidere potuisse, acci-
disse etiam, ut excriptorum incuria aut per*
versa cura literœ quœdam, syllabœ, verba mu-
tarentur, omitterentur, adderentur. Sed <i ini-«
p De eo sidère quod poat nuneupaate»
Christumnatum apparuW] Cfaal- P Ini^um est, ob talem^ &c.]
cidius Platonicus, in Coin« Liquet hoc hodie quam ma-
mentario ad Timanim, p. 219. »me ex adcuratissimis col-
Est quoque alla sanetior et ve- . lectionibus variarum lectio-
neraôUior kistoria ; qu^perhibei num Novi Testament!, et prse-
ortusteUœcvjusdamnmpiofhoa sertim ex editiene Joannis
mortesque denunHmtoSy *e4 de-^ Millii. Quantae«iBique sit va-
tcensum Dei venenUHlis ad A»» rietas, nulliim prc^terea deg-
numép conservationig rerumque ma inde novum nascitar, aut
nwrtalium gratiam: quamsteU antea reoeptum CTertitinr. Nnl-
iam cum nocturne itinere •»- la etiam hittoria, quae qnîdem
tpesissentChaldawtimfrofecto alicujus sit momenU, ad veri-
êopienteê viri, et amtUdâftUione tatem Religionis quod adtânet,
rerum cœlestium satis exerci-^ antea crédita ex libris Nori
tati^qwBnssedicunturrecentem Testament! eliminatur, aut ex
ortumDeii repertaque ilh ma- variis lectionibus antea igno*
jettate piferili, veneratot este, ta colligitur. Quod dicimus
et votaMeo tauto convenientia do Nqtî Testameati Libris/
RSLIG. CHRIST. LIB. Ht. ]JS
quam est^ ob talem^ qaœ per multa tempore
noD potest non accidere^ exemplorum diversi-
tatem^ tali instrumento aut libro moveri cou*
troversiam ; cum et mos postulet et ratio, iit|
quod plurima et antiquissima exempla osten*
dunt^ id c8Bteris prsBferatur. At vero dolo ant
bHo quovis modo omnia exempla vitiata, et
qoâdem in iis quse ad dogma aut insigne ali*
quod historiœ caput pertinerent, nunquam pro-^
babitur ; neque enim aut instrumenta sunt
qufi& id doceant, neque testes illorum tempo«
rum : quod si quid, ut jam modo dicebamu»,
serius multo dictum est ab iis qui in horom
librorum discipulos atrocissima odia exerce»
bant ; id pro con vitio, non pro testimonio ha-«
bendum est. Et sufficere quidem hiec qu»
diximus possent adversus eos, qui Scriptur»
mutationem objiciunt; ''cum qui id affirmet^
prsBsertim adversus Scripturam diu lateque re*
ceptam, is quod intendit probare ipse debeat :
at nos^ quo magis patescat illius objectiopis
vanitasy ostendemus id, quod illi factum fin-
gunt, née factum esse, nec potuisse fieri. Evi-*
cimus supra libros eorum esse Scriptorum,
quorum nomina prœferunt : quo posito, sequi^
tur non esse alios libros pro alîis suppositos.
idem de Vetere Testamento lateque receptam, is guodinieu"
dictiun oenseri potest. Cleri- dit probare ipse debeat"] L. ult.
eu». C. de Edicto Dm Adnaoi tol«
' Cum qui id s^jfirmet, prm» lendo.
serHm advenus Scripturam diu
176 a. OROTIUS 1>S VBBITATB
Fàrs qttoqiie idiqua iosignîs mtttata Doa est
lllam, cum ea mutatio aliquid sibi deberet hu«-
bere propositum^ ea pars a ctsteris partibos
}fbrisque non itidem mutatis notabiliter discm^
fi$ttt: quod nunc nusquam conspicitur; imo,
lit diximus, admiralniis est ubiqae s^istium
eotisoQantia. Tuœ vero, ut primum Aposto*
lorunoi aliquis aut virorum Apostolieoriim ali-
quid edidit, dubium non est quin Christian!
magna diligentia^ ut ipsorum pietatem et sto-
dittm conservandœ propagandseque ad posteros
yeritatis decebat, exeropla sibi inde plurima
iumpserint; qasB proinde sparsa sint, quam'
late patebat Christian um nomen pèr Ëttropam^
ÂsiaiB, et iEgyptum, quibus in locis Grœeus
serino vigebat : imo et arcketypa nonntfUa, ut
jam ante diximus, ad annum usque ducentesi-
imim servata sunt. Non potoit autem liber
altqub in tôt exempla diffusus^ cusioditus non
privata tantum singulorum sed et eommuni
Ecdesiarum diligentia^ sfalsariam'manum re-
eipere. Adde jam, quod proximis statim sœ-*
culis versi sunt bi libri in sermonem Syriacum,
^thiopicum, Arabicum, Latinum; quœ ver-
siones etiamnum extant, et a Graseis iibris is
* * FaJsarimn moMum] Quœ ria sua corrumpere ; quod non
onmia nimirnm exemplaria Marcion modo fecit, sed et
perraderet, et venlones om- librarii nonnulli rectius sen-
n|M oomimperet : nam alio- tientes : quod osteodimut ia
qui potuerunt, hic» illic, ho- Arte nostra Critica, part. iiU
mines pravi, aut dogmatibus 8«ct* 1. cap. 14. Chricuê»
guis perverse addicti^ exempla-
REUO. CHRIST. UB. JII* 477
nulla alicojus momenti re discrepant. Jam
vero habemus et Scripta eorum» qui ab Apo-
stolis ipsis aut ab eorum discipulis instituti
fueruDt; qui loca doq pauca ex bis libris a0e*
runt eoy quem nos dudc quoquç legimus, sensu*
Neque vero quisquam fuit in Ecclesia tantse
auctoritatis per illa tempora, oui mutare quiç*
quam volent! paritum fuisset : quod satis osten-
dunt Irenaei^ Tertulliani^ et Cypriani liber»
dissensiones ab iis, qui in Ecclesia maxiiM
eminebant. Post hfiec quœ dixi tempora, se-
cuti sunt alii multi magn» eruditionis^ magni-
que judicii; qui^ post diligentem inquisitionem^
hos libros^ ut in originaria sua puritate per«
stantes, receperunt. Jam et illud^ quod de di-
versis Christianorum sectis modo dicebamus.
hue qnoque aptari potest ; illas omnes, saltem
quae Deum mundi opificem et Christum legis
novœ auctorem agnoscunt, uti his libris ita ut
eo8 nos habemus. Quod si qui instituissent
partem aliquam interpolare^ eos tanquam fal-
sarios cœteri detulissent. Neque vero ullam
sectam id unquam habuisse licenti» ut hos li«
bro8 mutando ad sua placita aptaret, vel iude
satis colligas, quod omnes seçtse et adversus
omnes hinc sibi argumenta depromunt. Tum
quod de divina providentia attigimus, ad par-
tes prsecipuas non minus quam ad totos libros.
pertinet; ei non convenire, ut siverit Deus
tôt milliû hominum pietatis studiosa et aeter"?
\J6 H. GROTKTB DB VSRITAtE
nam ssdutem sioceto proposito quierentia^ in«
duci in etim errorem qaem vitare omDino noti
possent. Et haec quidem pto Novi Fœderis
Kbris dicta sudIo; qui si soK extarent^ salis es-
set unde veram religionem disceremus.
!§. XVI. Pro auctoriiate Ubfomm VeUris Fœ*
dais.
NunC) cum Deo visum fuerit eliam Judaieœ
religionis^ quœ vera olim fuit et Christian»
non exigua testimonia prœbet, instrumenta no-
bis Télinquere^ non abs re erit bis quoque
fidem suam astruere. Esse autem bos lilmM
eorum quorum dicuntur^ pari modo constat
quo id de nostris libris probavimus. Hi au*
lem^ quorum nomina prœfer^nt^ aut Prophet»
fuerunt^ aut viri fide dignissimi : qualis et Es*
dras; qui eos in unum volumen coliegisse cre-
ditur, quo tempore adhuc Prophétie vivèbant
Aggœus^ Malachias^ Zacharias. Non repetam
hic, qu» in Mosis commendatiônem dicta sunt
supra. Neque vero pars tantum illa prima a
Afose tradita, ut primo Hbro ostendimus, sed
et recentior historia multos Paganorum hafoel
àstipulatores. Sic ^ Daridis et Solomonis no-
, < DatMU et Solomonis no» habere epistnlanim, qnas tn-
wdnafetfœderacumTyrUsprœ- ter se scripsere Solomo et Iro-
farebantPhœnieummnnaie»] Vi- mus, peterc ea poase a-piibHds
fie. 4|ue ex m récitât Josephus, Tyri Mrdiironim oiutodibos»
Aotiquae bistoris lib. viiL c. [Noli tamen hoc credere» sed
f ^ iibi addR, Foleatem exCTipla Tide qus diximiu ad 1 Be(«
REUG. CHRIST. LIB. III. 179
mlQa, et foedera cum Tyriis prœferebsnt Phœr
V, s. CL"] De Davidfi locus ^ partem habes 2 Sam. viii. 5«
est iniignis ex iv. historianun 1 Cbron. xviii. posteriorem
DamasoeDi, Josepho citatus» 1 Reg. xx. ubi Josepbam
Antiqnte historis lib. vii. cap. vide. Adadus ille Joaepho Ader
6, Mm ïk rtîSrm 9rêXKf v(«»f diâtur, Adore* Juftino exTio-
9rt^ rSv lyx*'i**'* ^^f "Âm*! go, xxxvi. 9. Plura de Davide
S»^/*m, «rXiM» l9x^»tf LttfuttuM ex Eupolemo nobis dat Euse*
rt ^^ £xXnt lo^itts tf^ 0«i- biiu, Préparât. Evang. lib. iv.
nmnt ICmfiXîvn* ««Xi/im» )* i|* cap. SO. Idem Josephus» eo-
ifiytmg tr^êg àttCth* fim^tkim dem lib. viii. 3. et priore contra
m *lu^mg, Mtû nrtfXXcilr fui» Apiooem, §. 17. hune locum
Xtug »ft^tiff ùrtirn rt vra^ rh profert ex Dii hist. Phœnicia :
llfÇty i7yÉu fim^ikiê/f fti/*9 rt tu$i tUtrS SSçêiftàg ICa^iXttf^tf, OvT*g
thiçuf. TiXiOT^wawg V iniifil, rà 'm^og mvmrtktig fài^n r^t irim
mwiyiVM iiri ii»a ytnùg iCa^i" Xf«f w^avi^Qmtif, ^ /»fît«9 .r«
k%yêf^ buftcv «r«M» rv wnr^ &rv vitrêinxir xa) rv *OXii/»irJv
iS/KC «4i i^;^« »«< rSvê/iM rvrê ùsêg ri tt^iff xaB^ i«vr« o it
b Ajyévrrif, Miytw* 2è «r«yr*w rmi^ft ri) irtfXiiy g Xt^'^f ^^v^**
^MifSiJf • rfirêif dvmfuix*^^'" ^fitm^i» i»âffitifir mvttCàg Yi %tg
^Xêfutêg T^v Têv itr^§ir«iv»0»g Têf AiC«n» ùk»T»fêtift9 fr^0f rift
^rrtu, rçany^ag M *litiaiêtg rf» »«*» xaTmwnivnv Tn 2) rv-
Iflr^^Surf r^> wv 'SttftttfUTif »»• fkvfStr» *Uç909kvfMf9 StfXf^Âlir*
3utfU9n9» MuUo post hœc tem." irifi-^fus ^av) 9rç»t riv EÏ^/mp
pare indigeiuantm quidam, Ada- muy/tMra, ^ ««/ etl/ru XaCiT»
dut nomme, prapoUena factu», «^Sv* r»» ^î ^ii ewn^ur» A.v*
ef Hamofcum «/ Syriœ prœter ^ai r» aUlyiiarm vrtï^Xà r*»
Pimnicen cattera regno tenuit : ;^(ffi/EM(r*r» ùg ri tTsin/itoit «»«-
sed,*uscepto in DavidemJudœœ XS»9af tTr» h *AC!infiêw rtm,
r^em betto, cum mulHs prœliis Tv^tc» â^lça, r» ^^ort^ifrm Xd"
cancurriseet^ postremo ad Eu- won, ^ aùri* mkX» irçaCaXtTf, â
pkratem commUto victus e«/« ^^ XÙ9»*ra rc* 'Sâk9fiii¥a ^ok"
prœstantittimus regum habitua Xà rSf Elfi*/»^ trçtruirêTUnt
mtbni tdrtuie et roboris excei' ;^/u«r«. Âbibalo mortuo, reg-
lentia, Eo mortuo, potteri ^ut navit filius tyua Iromus, Hie
in decem ttirpea regnarunt, ai" ad ortum regionem urbi addidit,
wtuique cumpatemo imperio no- ipaamque urhem veterem fedi
men ^pu aeceperunt ; quomodo majorem ; etiam Jovia Olympii
JEgypti regea PtoUmœi dicun' templum, quod aeoraim in inauia
ttir. TerUm horum, cum nuilium erat, aggerato quodintercedebai
ùnwbtiatetf reparare voienà novo apatio,urbi annexuit,omavitque
ébcare anH cladem, inJudmoa donariiaaureia.-aclÀbanoaacen"
pr^echiê S um m ri tidem popuhr ao, ibi ad tempUmnn atruciuram
iKf eff. Prioran bistori» hv^ua arboreacecidit,AiuntetquiHi»-
180 H. GROTIUS DB YSEITAtB
»
nicum Annales. ^ Nabuchodonosori ^et alio^
roBolpmU tune regnahat Solomo' t99 *AChir(»r9g S rérm lùif^ Bm»
netn ad Irrnnum œnigvnata mi- wetg Im diu^i livic, l&BriXievf»
aUte puedaïUf et cupiisae ah ipso tvn Xnia, Tvr«y •/ r?; «"f*^
aUa accipere : sed Iromum, cum «vrv mtii rlfvmMg l4r/CtrXf«r«»-
tndgmata iila solvere neyuirety nt àniXt^ar iv i ir^rCvrc^
ntagnampecunUBvimproinuleta iCcr/Xiiwtv tm 2i*a iu». Mid^
pependisseTposteaveroAbdema- ês'Areurêt i AiXatmfdçru* h%
mon, hommem TyrUtmy solvùae fistirtts im vtvr^xêfra «^r»^,
ea quiB proposita fuerant^ ac \Zit9iy.%un9 \vn Smw^mi. Viirk
pn^nsuisêe vicissim alia ; quœ 'nrn i ihy^it ttùrS 'An^/tuç^
cum totvere Sohmon nequisset, /3i«r«r ïrn rtm^a Mai «^mi-
Jiromo ab eo magna» peeunia» xnra, iCeeriXtunv Irn Inia.
perêohitas. Addit deinde Me- Ourêf kirmXtrt àiri rS i^iXf 5
oandri Ephesii, qui Regum 4>S>.«r«r Ssj XaÇif rn» j8«n.
tam barbâronim qnam Grae- Xum, ^ç^tv fttîvat ixTi^, $mfas
ooniin res perscripsit, locmn tm mfTn»»fra, TSrtf «mîXi»
illustrem : TiXturn^arrôg T *A- EîSaiCttXûs i ms 'Arâmg knéf
ÇtCtiXUf ^ttiH^Tô rii¥ /3«riXi/«y Sf^ Ba^tXtmf trn T0a»49TxOÔûj
ViU aurS EfçetfAêff j3i*r«f trti iÇivnvtrfii^nJUvraeMrtS, Tvr»»
nidxêvr» Wrra^tf. Ovrag t}^t*9t }4C^f^«r« Beî^i^a^tg viog' Sg, ^/*.
<rfl» tvçu;^Êtçcfy vit ti ;j;^»«0» rag Irn vt^oa^ixêrra iriyrr,
xîùw T0V U v7g TV Ai0; àyi^ff iCcr/Xii/n» trti ?Ç. Ttrrv )/c^.
KU, "ETtfJa uXfi* ^vXê/9 i^TiXéén ^og yiyon JAiryiiwg i ulig* Sg,
7««>^fv &^9 TV Xtyofiivw S^ug ^mvetg Irti r^iâxfrm, %ù»j tCW-
Ai^fVy xiiçiva %vX» ùg vkg rUf Xivriy ?m if/îa. Tvrtf htt^^tg
ru Tt 'ni 'UçecxXiug tyi^vn Woê- ly r^ A/Cvii xoXtv yMâicfuin Km^
v^ecTOy i» rÇ Ili^ir/» /iti*t* tiret ^^fi^int, Mortuo'Âhibaloy sueceS'
ri r«f *Af dçTfigy i-rirt TirveTg sit m regnumjllhu ^us Iromus i
Wtrç»Ttvo-i* /tfi ÙToitiSo-t Tclg qui vixtt annos xxxiv. Hie ag*
Çi^ug* ëg ^ viTorâ^ag iaur^i, ira- geravit latam quœ dicitur regio'
Xif ânrçi'4'*^' *^^^ Térê/f }i vig nem : idem auream columnum
91 f ' A^^ri(A0it9g vtilg fiMTt^gy Sg posait y quœ in Jovis est tempto,
inxa vk zrçcCXvftar» a iW- Deinde materiam ejccicUt e mon^
iravci "SaXo/xà/v i *lifiêr»Xv/iâ^9 te LibanOy cedHnas arbores ad
fias-tXivi. "Vn^i^treu h o x(^*^s templi tecta ; templisque veteri'
£«•« ruTU TV (iafiXiàtg a^çt 'nHg bus dejectiSy fedt nova, Etiam
K««;^»}30v9f xrîvîêtg %Tàtg. Tf- HercuUi et Astartesdehtirasa'
Xtm^ayroi ElçMfiâu hiii^arâ cravit : sed Herculis pHusy men-
rh (iaffiXtiav BaXtu^a^og a viog* sePeritio; deinde Astartes y quo
Sgy fiid^ag irti Tivta^ixêvra r^ioy tempore TMpis arma intulit tri'
iiof iXtvnv tTti Irra* Mtrk rv. buta non sohentibvs : tosque sHi
I
RSLIG. CHRIST. UB. IH. 181
ru» Chaldœoruin Regum Berosus non minus.
cttmntl^ecis»ei,ref>ersuse8t.Hac tia suhministrata est, Aliqui
tBtmte Âbdemmms vixitjuvenisy ManethonJSgypthtSyetBeroncs
jwt Victor fuit €Xplicando pnf Chaldœus ; sed et Iromus Phœ' ,
U e ma ta miata m Solomone Hie" mis Tyri rex : sectatores quoque
f w J ^ wo mm Rege, Tentpusau- eoirumMendesiusPtolemœus,et
tem aè hoc Rege ad conditmn MenanderEphesiusyet Demetri»
Cmrtkttginem sic ptUaitar, Mor- us Phalereus^ et Rex Juba, etA"
tmo IromOf regnum ^jus accc' pion, et Thallus. Iromi illius et
fit juins tyus Baleazarus ; qui Solomonîs ei coœvi mentionem
visit mmos xliii. regnavit vu. etiam apiid Alexandrum Po-
PoathamcAbdastratus^us finis lyhistorem, Menandram Per-
tumoo visit XXIX. regnavit ix. gamenum, et Lœtum in Phœ-
Nuncnytricis^siusJUii quatuor nicicis extitisse ait Clemens,
de insidUs interfecere : quorum Strom. 1. p. 140. fin. unde
guimaxitmtsnatuerat regnavit corrigendus iTatianus; apud
amtoê XII. Post quos Astartus quem, §. 37. "X.etTrat pro AoT-
DeUemstarti JUius; qui visit ro$ scribitnr, diciturque is in
mmot Liv. regnavit xii. Post Graecum transtulisse quœPhœ-
hunc frater ^jus Aserymus visit nices Theodotus, Hypsicrates»
LIV. regnavit ix. Hic a et Mochus scripserant. Azaë-
fraire Pkelete occisus fuit : qui, lis Syriœ Régis, qui nomina-
accepto regnoy imperavit men- tur 1 Reg. xix. 15. 2 Reg.
ses vin, visit annosTj, Hune in-- viii. 13. xii. 17. xiii. 3, 24.
teremit Ithobalus Sacerdos As- memoria Damasci divinis ho-
tartesi regnavitqueannos %xxii. noribus conservata; tradente
visit Lxviii. Successit ei fiUus Josepho, Antiquae historiœ li-
Badezorus; qui visit annos bro ix. cap. 2. est. idem no-
XLV. regnavit vi. Hi^us suc men apud Justinum ex Trogo,
cessor Juit /ilius Matgenus: xxxvi. 2. De Salmanasare
visit is atmos xxxii. regnavit (qui decem tribus in servitu-
IX. £scepit hune PAygmtilion: tem avexit, ut narratur 2
visit annos LYi. regnavit xhVïU Reg. xvii. 3. et sequentibus;
Septimo hx^jus anno soror ipsius et Samariam cepit, 2 Reg.
proJugaurbeminAJricastrusit xviii. 9.) locus est Menandn
Carthaginem. Locum hune quem diximus Ephesii, apud
Menandri, sed contractiorem, Josephum, libro eodem nono,
potoit Theophilus Antioche- cap. 14. Ka) 'EXMXaïog ovofAo,
nos, libro ad Autolycum tertio, iÇet^iXtvvtv %rti t^ikm^to, tfÇ.
%, 22. TertuUianus, Apologe- oZroi^dvoréivTuvKtTretioiVyOtva^
^noo,Cb,]jn\A\9» Reserandaanti' vrXtùtat zr^offnyôiytro ttvro^
quissimarum etiam gentium ar- zréiXtv, *Eitt rirut mft^paf i
chiva; ./SEgyptiorumy Chaldœ- rif'A^tru^/Mv ^euriXtvs, l«r?X^i
orwnf Phenùcum : advocandi ^onixnv voktftiHv uiretaav «r/f ,
mmsicipes eorum^per quos noti- ^tru^eifitwf tïçnviiv fMtà travri^Vf
182 H. GROtlUS DS VSRITATB
quam Hebrsei libri, meminerat. 7 Qui Va-
àn^ti^fiftviirifâ/m 'Ar/rif n Tv. ad/lumina et aquêe ductuSy qui
fiâÊ9 liiin, ^ '^•A^»9» é ^ 'n.aXai" 7)frioa ab aquœ hauttu mcerent :
rvfâSf ^ «'«XXoi aXXtu vrikus, tolerahtmque id 7\friis per an-
a! rif vif 'A^^uçwv iavràs fit^ not quinquCf Inàentibus intérim
nXû «ro^f^^ray. Ati Tv^iitf k^ ex puteis quos/odierant. Addit
ôifâruyivrân, iruktf i (ia^iXwt Josephus eodem loco, ipsuin
Iflr' avrèt virtr^ir^i, OmiKêtf hujiu Régis nomen Salmana-
ffufA9\n^f»*TêiJÊ avrcf fecSs i|- sarum extitisse ad sua tempora
in*ê9T» ^*Wtiu!nn$ ixTCMâfint' ia Tyriorum archivis. Sennà-
a7$ Wt^rXwavrtt Tùptot mwW cheiibi (qui Judœam prope om-
^f »« iv», riv viêif vSf àfrtirâXttf nem, exceptis Hierosoiymis,
2ta^r»çufSiyf XetfiCawftf ttï^'. subegit; ut narratur 2 Ri^.
/jtMXttrus &*\et$ us «'iy«'«»«r/»f. xviii. 13. 8 Parai, xzxii. ].
*Eflrir«S«i ih ^dfraïf i» Tv^if rtfiti Esai. xzxri. i .^ et nomen et
Ità. reûir». 'Ava^tv^at f i ri* expeditiones in Asiam et M^
'Afffv^tm fiet^tXtvs /utriçnn ^v- gyptum in Berosi Chaldaieis
Xaxag itr) r» irtrafii xeù rHv repertas, testatur idem ille Jo-
iH^ayt^'ywf, tS ^tetxoXÙeu^i Tu- sephus, lib. x. cap. 1. ^us-
^iuf à^ùfetr^at* xmI tSt^ trtn dem 2aya;^t^<C« Sennacheribi
«rivri ytfofjttvov Utaçriçncrav, 9rU meminit et Hevodotus, libro
foyrtf i» ÇçMTotv içvKréiv, EIu' ii. §. 141. Yocatque Airabum
ItatsnomineapudTyrios régna- et AjBsyriorum Regem. Baladae
vit annos xxxvi. HU: Cittœos, Babyloniorum Régis mentio
qui ah imperio suo defecerant, est 2 Reg. xx. 12. et Esai»
classe eo vectus ad obsequkim xxûx. ejusdem nomen in
reduxit, Sed t» hos misit Rex Berosi Babylonicis extitisse,
Assyriorum, Phcenicenque om- testatur Josephus, Antique
nem hello incursavit : mox ta^ historis lib. x. cap. S. Hero-
men, pace cum omnibus factUy dotus prœlii illius in Mageddo,
rediit rétro, JEtiam descivere a quo Necbao Rex uSgypti Ju-
TyrUmim imperio Sidon, Arce, daeos vicit, (quœ historia est 2
Palœtynu^multœqueurbesaliœ, Reg. xxiii. 29. 2 ParaL xxxt.
quœ se Assyrw Régi dediderunt, 22.) meminit dicto libro ii.
Cumtamennonohidsedederent 159. bis verbis : ¥i«ù l^ô^9wt
T)frii,As8yriorumrex bellumeis fn^ji ô Ni»«f ^vftQaXitf U M«^
rursus intulit ; cum accepisset a ^ok^ luxti^i. Et cum Syris (ita
Pkœnicibusnavessexaginta,re' semper Judœos vocat Herodo-
miges octingentos : in queu in- tus, ut et alii) Necos coU'
vecti TyrU navibus duodecim, gressus in Magdolo eoe vicit.
diyectis hostium navibus^ homi- » Nabuchodonosort] De hoc
nés fecere captivas quingentos. Berosi locum nobis servavit
Aucta hmc apud 1\irios rerum Josephus, Antiquœ historis x.
omnium pretia, Cum abiret Bex 11. et adversus Apionem, lib.
Assyriorum, constituit custodes 1. §. 19. conferendus cum £u«
RBLI6. CHRIST. LIB. III. 183
phres ^gypti rex Jeremiœ^ <Apries est Hero
scbio; qni et in Cbronico drca itsêrdroit rnt BaCuX^viat ri-
hme tempora, et Pneparatio- itms &ir»itlXai* aùrit f , ivr» m
nb libio ix. cap. 40. et 41. i» tv ir«Xi/Eur Xm^vm^v to,- n
hune, et qui 8e<{uetur Abyde- BiiXn Uç«9 ^ ri Xêt^ri xe^ftweit
ni, locum producit : 'Ajté^af îk ÇiXarîfuitt, r^ ri vira^;^irr«»
4 wttriif mïrS SaCê^aXkm^m^, ^^^X^f iriXif »tû irl^ay l|a>Siy
hri i r%rmyiÂ,Wf lar^wnî t* W(c^;^açi^dfAt90f ^ &v»»am^ttÇf
rt Jkiyéntrif ntù rm i^à «^y v^of r» finnirt ^wa^^at rit
Si^«» rii9 MoiXtiv Ktû rti9 <!>«<<> ir»Xi»ç»Sfrat rif it9rafiof ^>a-
VAKfv» THrus àirâr»rnt yiyn*, r^ifdfrat Wt riif wiXtv Kara-
é IvN^iMf mùrif trt »««*<r«- fKttmt^uff wtfitCdXtro rçûf /lU
Bm, wtffnrat rSf vif N»Cir;^«^«- rîit tfiov friXuft inçtCiXitiy r^ûf
•Mm^ /vTi trt U hXtxif /liçfi }l rns V^ rérêtf, rèt /«i» JÇ
Ttfik rUt 2uvà/iitétf i^iiri/«^iy i^rrUt itXîvSn »a) &f<pàXrv, rvf
l«^ «^ir. Ivftfulat ïk NaCir;^«- ^ IÇ atfriif ^XitSu. K«} ruxi^M
2ffriiV{wf rif AiTêf^rp, ^ waç*- i^oXiyêtf rh* zriXtv, ««) rèf
TtJ^fiUtêtf abrS rt luu^itvftf ^ 9r»Xifat »wfM,w»$ U^o^^t^itt
rA» A^^' ^^f^X^f ^** ^*>* *^ ff'^«^««rir»it/«ri tms Tar^iK^if
r5 fiêurtXuetf Wûin^u T(f n fiawtXiiûsf ïrtça fiariXtm i^«-
«•r^] mûri ^mtCn N«C*<r«AX«- fitfm luiift^v, ùirtfciiçtifrm it^A-
9àftf^ nmrm rSm ri* Jimtçif â^- tnfut ^ t^v ^roXXh* «r«Xi;WXii««*
f t tf é ^mvrtf |y rn BaCuXêtfiâfv iri» fimxçà ^ ^^Mf trai, là* rtt ïl^rh
Xu ■fUrmX.XâH^i rn /3/«y, Im /3t- ynrtu' wXfi* Svra y ùfttçCoXm
Cm^tkunurt tftM^t Initt, AÎf^i- if fêtydx» ^ ôirt^nf»*» ftrnrî'
fH90t ït fur é ir»XÙ rw* rw Xi^^ fifitif»tt )<»« vrivrt, 'Ev }ï
wmr^ rtXtvrnv N«Cir;^«^>«r*- rû7f fiet^tXtiat rérot$ àtaXtift,"
fêgf ustrmf^af rà »arà riif fittrm Xi^tfet v^fiXà ivêtKoiefA^'
AÏyywr»9 wfdyfiMra mm) riif «*»#, x«) rti* S^^tv àfrûiif »fAot«m
ÏMwk* ;^«f«y, ^ ràf ai^futXm- rârnv ro7$ Sft^i, »arafvnùf»t
rwg *lMiMiê/9 rt »a) OMy/Mwy »et) ^iy^^iri trafTôiettrfiît i|i4^^«r«-
SVifw tuû r£f »mrk rn* A7' r«, ^ Marmrtttim^etf ri* «aXv-
ytfWTêf i^y«y ^tfvrd^at rtf) rit /«iv«y x^tfucri* fra^àhsrùV hk
^iXêfVf ftêrk rnt ^u*dfitàtt smi r« rnv yvvmjta aùrS IrtStffitîf
r^g Xêurng «^iXi/a» iita»»ft,i}^ttt rnt i(tias ^<«Si«'fa>f , »>$ riS^ce^-
ùg rii9 BmCuXêt9i»f, abrit i^f*^' /liffi* iv rtTg »ar« Mtîiiect riiTug»
0mg iXsyêtig maçtyinr* ^ik rîîf Mtrk r» a^^a^Bat rS xrçoiiân"
|M^ir tig BaCuXmtt, KmraXaCàtv ftivu ni^ug Ifâinrinf tîg àfjsf
M rk ^r^yfittriL hosKéfétim ùvr» Wcy, fétrnXXdJ^ar» r»¥ pttfy
XmXimiaitv^ ma) imrti^fiiftif rh* fitCa^iXtvKtîfS trti rt^^x^dxofr»
^riXiMiy vwi ri BtXriru tcùriv, rçitt, CWm audiaset pater tju»
*v^iÙ0mg i^ iXâttXn^ rns vrw NabopallasarutfeumfquiinJB»
rftKtif à^x^^i *^^f /**** tttXf^' gypto Syriaque Cœle et Phaniee
Xtirotg wa(etyt9if»i¥êt 9unra\t9 priepositus fuerat, Satrapeu de*
•Ifrttg àitotfMig iy rtitg lirtru'' fecUêei tp<e, /ereiuiia labmVtt»
R 2
184 H. GBOTIUS DB VBRITATE
éoto. Jam & Cyri, et successorum ejiis ^ad
4>er aiaiem impar,Jliio NaJm- aiiyecit,gtiperemineniem etalH-
.chodonosoro adhi^cjuveni tradi- htdine et omm spkndore, quem
dit partem eserciiusy ut deser- longutn sit exequi : st^cerit
iorem beUo peteret. Hic autem, dicere, hoc opus^ et magnihtdine
Ctti» eum aggressu» egaet prmkoy et omni rerum paraiu «artawtww,
^mtm cepit, regùmemque om- intra die» peffecium este qmin-
Mcm iterum sub imperium rede- decim» In hoc regia ex kipide
git, Sub id tempua evenit ut pa- tubUmUt estuHt ambuimcra, tpe-
"ier Nabopalkuarus, cum moT' ciemque dédit tnontibue perthm-
hum coTUrasistetf in urbe Baby^ lem^ omni» etiam geueris arhorir
lone de vita decederet; postquam bus ibi consitisy addito et parm-
regnarat annos xxix. Nabucho' diso penàli; quod uxor ^fUSy va
donosor post id, simul patris Medùe locis educata, tnoiMum
fnorbuminteUexit,rébu8jEgyp' aspectu delectareiur. Sedàfter
U incinarumque gentium beneor- hêec opéra morbo implieUmê mar
dinatiêf amicis quibusdam com- de vita excesaU, cuvik regfumet
misit càptwos ex Judœia Phœ- annos xliii. Uxor illa Naim-
^fticibus ac Syris et ex JEgvpti chodonosori est Nitocris He-
populiSfUnacumexerciturebuS' rodoto, libro ejos primo, §.
pie tdiis servari dignis repor" 185. ut docuit magnus Scali-
tandos Babylonem: ipse cum ger in pnedara temporom
xomitibus paucis, breviore per Emendatomm appendice^ p.
desertum via, Babylonem se con- 14. Intei^retatur h»c Citrtiiu,
iuUt* Ibi cum reperisset res a libro y. 4. seqq. quem vide :
ChiddéBisadministrariyetipsum partim et Strabo, iib. xir.p.
regnum asservari ah eorum po- .687» A. et Diodonu, libro ii*
Hssimoy totumque patris quod 10. Berosus, ex quo hec et
fiurat imperium adeptus esset; alia . supra protulinms, Beli
captivis conspectis, jussU illis JSacerdos fait post Alexandri
idoneas per Babylonicum impe- Magni tempora ; oui ob divi-
.rium colonias assignari: ipse vc' nas prœdictioaes Athenienses
ro de betli manulriîs Beli aliaque publico ia gymnasio statuam
templaomavit,urbemqu€Baby- inaurata lingua statuere : me-
Jouis quœ Jam erat, nova altéra morante Plinio, Hbtoriœ Na-
jaddHa, vnstauravit eum in mo- turalis libro vii. cap. 37. li-
dum, ne passent posthac qui ad brum ejus Babyknùca vocat
jobsidendam venirent urbem ab- Athenœus, xiv. 10. p. 639. C.
actoflu7nineeamaggredi;terna' Tatianus, §. 36. (qui et ip-
,quemomiaurbiinterioriftotidejn se Nabuchodonosori Berbsiuii
^txterioridrcumdedit, partim ex meminisse affirmât,) et Cle-
jcocto IcUere et bitumine, partim mens, Chaldaica, Strom. i. p.
ex latere solo, Bene munita 14S. £x iis Rex Juba profi-
.utbe,portisque magnifiée orna- tebatur accepisse se quse de
tiSf éd patemam regiam novam rébus Assyriis scripsit ; ut notât
BBLI6. CHRIST. LIB. III. 185
Darium usque^ pleoi Grœcorum librl. Mul-
T^tianns. Meminere ejus et Horem fuisse; Mlofue usque in
Vitruvius, ix. 7, 9. et Tertul- Africam et ffispaniam iÙato, '
liantUy Apologetioo, cap. xix. quosindedeportaveratcoUocasse
et leriptor Chronioi Alexan- md destram Ponti oram, Pra-
driniy drca initinm. Nabo- tetea vero narrant de eo Chah
chodonoflori mentionem alte- dteif qwmdam cum regiam con'
XMa ex Abydeno Assyrionim scendisset, nstmine alipto ajta'
•criptore oobis tradidit Eose- twn eum hœc^prœdisisse : Ego
binsy tam in Chronico, p. 41. Nabuehodrosorus, O Babylonii^
tom in fine noni de Ihrœpara- imminentemvobis pranuntioca^
tione. Verba h»c stint. Ms- kamtatem; quam ut arceant
ymgBinn %i ^rt NaCir;^«^^r«^y, ParctB, nunquam eas aut Belus
*HfMiA.I«f àktufiêtrun yt-yoïtêra^ generis nostri auctOTy aut regina
itti n A^vnv um} iSnçtn* r^- Beltis permovere poterunt, Per-
JTwrm* vmfirat }lï ^ufêtr/i/it*»», skus veniet mulus s pàfVestris
àtiimrfêiv myriâtt ùt «-« iilêk Dus auûnliantibus, servitium
«TV n«»T» nmrtui^m. Mira ïi imponet : hm^us mali aé{jutor erit
XiyîTut Vf*! XaXWm», vs Amh> MeduSy Assyriorum ghriatio,
Cks iflr) vk ^mïïtXmm uarurxi» Utinam eum, antequam cives
Bun Oi^ tlrt^ in" ^^ly^afttwf prodaty Charyhdis aut mare àb-
%\ iTfl^ir iruf *B.yù NaCv;^«- sorptumfunditus tnterimat ; aut
ifirtfêf, £ BaÇyXmsMf r^y fiix* ipse alio raptus erret per soli"
Xwr** ùfiûf fr(ôayyiX>M rvfêfs' tudines, ubi neque urbes neçue
mvf f^y Un Bnk»f 1/*$$ w^iytvêSf kominum ulla sint vestigia, ubi
fimriXtm BnXrtt àwr^i'^au ferœpascantuT,circumvolentque
fê^fUi wiîrmt ri^ivvr/. *'H^m Tli^ iibere aves, ut ibi ùnter rupes
ans ilfiîêfHt Totn i/uri^tn %ai» fauçesque solus vagetur : u/i-
ftêri x(^f****f r»fA/ui;(^»in* i«^ nam^ue et ego fekcetn esitum
é^ 7k éukêowfir i In rtnuiTi«$ sortihu fuissemypnusquamkttc
ïtmHn^tyT9*Arrv^99mS^nfut. animomeoobversarentur, Hœa
*X1( ij^f fM*f n-pirSiv n iînm rkg ubi «ffatus erat, statim disparu''
arêXt4r»t^ X^fuCit* vtf» n ^«- it, Confer haec postrema cam
Xsuram* tûit^fAtnif mfirm iis, qxub in Danielis libro de
wMtfiir a /U9 ÀkXms Sièf rfu- hocNabuohodonosorohabemus.
ft9ra ^i»wâai Itk rnt if**/*», Prima illa ex Megasthene eti-
7m £n «ruK Srt trartf Ai^^- am Josephns habet, libro x.
arê0f^ Bn^tf li m^«v tx^* *"* Antiqus bistoriœ, cap. 11. et
S^M^f •'XatÇtfM'M, h 71 irirçifri ait extare Indioorum iv. Ha"*
umi x'^t^C^* /uv»«ii àXéif*t9dr bet ex Abydeno etiam haec de
l^i Cl, trfif If y««y ^aXUBtu Nabuchodonosoro Eusebius,
«w«r«, ctÀMf âfu/9êf9t »vçnrm, P. £. ix. 4). Kiyîvm 2i vûvrm
*OfÙ9 ^ririrmt ^raçux^f^ npi^ /»)y l| ^;^«tf Z%Êt^ iImm, BâXmr»
mré'Megastken^auctorestNo' ra» »aXufii9nr BnXn ïk rfi»
buckodrotorum Hercule ipso for» wattrat^ X*'i^* ^«^f àW^nU
r3
186 Hv GRQTIUS DB VBftlTATB
taque ajia ad Judœorum gentem pertiaènitia
fÊMfra* »») ÉetÇv>M9» rtt^^u tri- irrigaretur ageK : ea tepta ap*
f^m?atr r^ %i»*y ^^ ^^fu^flify pellafU aquœduchnem normoê*
4^M#dîfMM* Tttx*^»* ^^ mS^ii Maris quoque Rubri ahtu h mem
M«E(Sv;^«^«vM'«^«y, r« fM^V '">< opçrihus circumdtUia rtprtuit;
lAmfu^ouM* Àpxnt httfudwv, i«» Teredonem condidit, ad repris
Xai^Mi9rvX9t, Famaestubinunc mendosArabuini%mpeiu9;regkan
ettBabjflonommaaquam/isisse, prtBterea instruxit arboribuê^
dictam Mare : id sustulûse Bc quas paradisos pentUea vacant,
imn, agrosque dûtribuisse viri- Confer Danielem, iv. 30. Stxs-
4iMf€tmœmacircumJecisseBa' bo, libro xv. p. . 687* A. ex
hifûmiy quœ tempus aboleverit : eodem Megasthene hoc affert ;
nova autem mcenia structa a Haoo^^^irêMf ït, ri$ tm^
Nabuchodonosoro ; eaqtte nuai' X«xia/Mf tuiom/^^nfr» 'H^-
tMseadknperiiMacedmmmtem- nXiuç ftiXktv, mm ïêtt mXÂrir
para, partis œneis. Postea: NaCn- Ixâ^m. NahuehodonoaorHW^ cv
X^»*i^9^ ii} ^u^tliâfi%*9ç vnv juaapudChaldœosfamaHercu*
i^hv, BeiSv^Jiv» fiU irti;^ift r^i- lem vincit, ad Cbhtmnas veniêse
itkf «ri^&Xy iv mvTtKaiit»» cum exercitu* Foere et alii
nfài^^t vit VI 'A^fiaxKXtif «"•> qui eji;i3 Régis historiam atti-
vofiov y^uyif iêvra xiçaç Ev- gère, sed quorum nunc nomi-
0çtivu^, vov vt 'A»^«»aMv. 'Tiri^ na tantum supersunt ; Diodes
}li vnt 'SifTirtt^nfiv iriXtds Xâ»- Persicorum secundo, Philostrar
nê» ùful^dfMftfy iriçifitvfiov fih tus tum in Indicis, tum in
Tu^uçâ»nv» iraça^ayyêMv, /Sic- Phœnicicis ; qui Tyrum ab eo
^•f lï i^vtiùfv tfx»ffiy vrvXas obsessam ût per annos xiii. ut
Iwirnrf, v»t »w<y»vvtf &^i9»oif Josepbus nos docet, tum Antt-
^i miUv maXiun S* aùvei$ «;^s- qu» historiée dicto jam looo,
wywfAtMtf, 'Efrtrttx*^* ^ ^ r*is tum adversus Apionem priore,
l^çSit BaXâéfftiç viiv WiKkvft», §. 20. et 21. ubi ex Phœuicum
1^ TiM^MB wiXif Hxvtfftf, xttrti Actis publicis h«c profert :
viU ■ AçtlCêtit tiffCcXeif va vt *Evt ElBêtCaiXav vu fi«nXim$
fianXvii'a 3iy^«Mf ^rxif^i, x^i- WoXto^Knn ÎJetSte;^^wâ(9S viif
fimf*ùt ira^aiii^cvf ift/tâo-aç, Tvçov tvn v^itt »$ù %%»•* Mi«w
Nabuchodonosortu, ubi in impe^ virâv ICa^iXtu^t BmmX îrn Ima,
Hum mccesserat, Babylana mu^ Mira vovvv ^ittoftà navttmm
nivit trims maenibus intra diet ân^af Ma) iViKorat abvti, 'Ew
quindecim ; et NamuUcam am^ viCe^kot Bet^kâ^M fâÎMct ^m»
n^m qui divergium est Euphra- XixÇns 'aC3«mi/ f^mf iimttf
tit,timulque Acracanumamnem "ACCttçcf àfx*^i**'f f-ntat vfug'
divertit, Tum in gratiam civi- Mvvyêv^t t^ Ti^tçmt vît 'aC-
t^utitSipparenorumfassameffè' ^Xi/t«ir itnafeù tvn 7Ç> £$ ^m»
oity quœ in ambitu haberet pa- vaû^ju iZei^iktwt BaXMVêfêf «w-
xasitngas xl. m altum vicies ttwiv ?««. Tévu vtXtwn^mttvêft
quantum paient sparsœ numus ; àv^rtiXafvtt fitvtirifêypmpvo Mif*
sgip09uitquesepta,quibusiqtertis CmJIm i» rnf BaCviiêifês* »m
:ftBUa« CHIUST. LfB^ IIU WJ
aSnri Josephus, ia Itlnris contra Âpionem ; qui-
\IUmkut^tî¥iiri00ëi^,'ïirur%r Hutoricis Gnecis. Clericut,'^
Xamrnfprny furvri/iA^tvt^ vit « j^t aliorum Chaldtetfum
mUx^ «MV Ejçatfuf, St i/S»- RegttmJSerostuwmntinu«,qH0m.
#«Xfiwft» jfm tiMTiir. *Eiri rwru ffebr^ iibri, meminerat] Apud
Km§t. Tli^m Uyméfiww»» /Mo- Berosum post modo prolato
éM& i^pua TVriof régnante^ Na- hœc sequebantar, Josepho duo-
hickodoièotorua T^yrum çbaedit \>ua quos indicavimiu looit
per wtmot xui. Post hune reg' id referente. Tni li ^m^tXumf
mufit Baal €umo» x. Po»t hune MÙ^t«f iy^Mi-c i uîàf ttvréu 'Evfk*
jmièoet cmutitHti autU s qui Ty- fAct^ahûuxH* Ovrt m^ùfit «^
fumrexereyEcnibaiua Baikuihi ir^y/iaraiv itiAftMs ^ à^i^yOt^
WÊeiuesduoêfChelbea^btUeimen- iinC»uXtv^iif v«r« tôÛ rn* à«A*
M» decemy Abharua Sacerdoa Çnv ïx^vros aùrou Hn^tyXi^n^
tummuintentes ire» : Mytgomu içt, ùimti^, fitt^tXtwetf ïrn ivtk
HQtragtraiUêAbdelimijudice» Mtrà ïi vi àveu^tâ^feu (rwvêVp
/itère per wmot ses ; sed medio hait^^aiiMvùt rnv »^z^9 i iviCir*
inier hos tempère muium uwum Xturug tumS NnçtyXar^oêfêt
etsm poiestate regia l)pro ptœ^ iC««<Xtf;riy îr*) ri^^m^, Twrov
JuitJBeJeOerus, Que mortuo, mi'- uiot XetC«^»ar«a^}^o^9f tKuçUun fâv
sereHyrUquiesBabyloneÀfer- r^f fiet^sXMtç, zrm$ «y, ^îîmic
hakum tuhocarent : regnavit is hUa* l^t^vXttt^U 2^» ^tà rà
muÊOS iv. Hoc quoque mortuo^ ^tXXk IfA^aint* xtuun^y iwm
mdvocarunt yrafrem ^us Iro^ rmv ^iXuv oL^rirufMran^n. *Atô»
tmcm, çttt regnamt annos XX. X«/iUou ïk rturêv, ^vnXâdvrtf m
Ht^us temporibus Cyrus apud UnZtvXtwatrrts ewrf tuiij rnv
Persas potau /kit, Uaec 8up-. fiuftXtiaf srtçii^xar N«C«»M9y
patatio quun pulchre oum m} tH* i» Bt^uXifPât, «m i»
sacrb Ubris oongraat, vide Jo* vîit aùrnt linvvrueuts, *£•■) ré»
scphum diçto contra ^ionem rw^ r» vn^ ri» ^«rofiis vi/^ti
Ubro, ^. SL. Sequitur ibidem vtif BaÇuXvuMv triXutf iÇ Hrrng
apud Josephiim de Hecataso^ trxifâw i^ u0f»?^9» MMrt»*^/»^»
^. 82. IlûXXÀi fiàf yà( nf*i*9 ^* Ousns ^l v^ç fi»^tXtuis «vri
^nftfy &fa^9'dçiig ut BûcCtfXi»» i» r£ ivmttuuiittartjt truy wçêi^
ni^m irçirt^ murif Wam^a^ XtiXvS^itf Kvç0f t» rîff Tliç^iiss
fu/^mius, Nostrorum Ule multa fttrà ^wâfAws ^roXXîisy g ««ta*
wûllia ait a Persis BabyUmem s-r^typeifitfûs rnv Xêsirh» *AfUn
tratulata, £t de bello Sennar Hvetrav^ tiçfitinv M rîîf B«C».
cberibiy et de deportatione per Xanas, Alv^ifcnt Hk UmCêvn^
Nabochodonosomm facta, vide rnv î ^«2«v avrSf àtravTwrat furà
I>emetrii lociim apud Cle- rîîs iméfut^g tuû ^raçarmj^/mtsti
]nentem»Strom. i. p. 146. [He- nrTv^its «f f^xv *^ ^^Y*^'
cêUô. auctoritas parum ad iXiyo^Tos, rtnrtxXiiVSn nV 'tm
rem facit, cum sit spurius. Btçrtrxvitm xriXn, KSft ^\»
Vide Ger. Jean. Vostium> de Bm^uXSna jutrmXmfiêfuifHf Mui
188 H. GROTIUS DB VEEITATB
bus jungi possunt^ ^ qua ex Strabone et Tiogo
irvtré^ttg Tk tl*0 rfit zriXutf cognitoy Nabonniduê occurrii
rti^n «««'«^««^/'«M ità ri kiav Toagno etipse exercitu; jurmUo^
aùrÇ wçetyfMtTtftnv 3^ 2v^aXatrêf que facto victuSfCumpaueis/U'
pttnifm rn» vaX/y, An^tu^tv M gityCtmchmtqueseinurbemÉor-
Bif^tirirov, IxTcktâfx^^M» riv sippenorum, CyruêOuiemyBabif^
HaCimti»», Tw U VetCwr^u i^ kne capta, comtUuit exteriùtn
ùtr^itv»fT9S Ttif zrâXiâçKtaVf ^jua titunimenta dùruereg qutd
à>X i7;^uf/r«vr«f «pr«y irpin- cwttatem videret ad rea nwmê
C*» XV*^f^**^ Kf;^0f ^tXttih- mobUem, urbem vero agri àifir
d-çmirtts, xtu iès «tKnrnfMv mvrf cUem : inde in Borsippumpro^
KMçptmviaVf l|iiri/»V'iy U rîif cùcitur, ad obsidendum NeAmè-
BmivXmviaç, NaC«yvii2«f fiiU Sf, nidum, Ferutn is obsidionit non
ri kêt^riv «'«v;^#«y«v hmytvo/iiffif tolérons se dedidit: Cyrus he-
|y l«i/w) r^ X»^ff9 hifçiyf^t riv nigne exceptuma JSabpionia ex-
fitn, Regnum accepit films t^us ire eum ad Càmumiam habitsm*
Etnhnaradochus. Hic cum ini- dam Jussit, jéique ibi NaboU'
pte ac per malam libidinem res nidus, transaeto vitœ catero,
administraretf petitus insidiis diem suum obHt, Abydeni, po«t
Neriglissoroori qui sororem ejus ea qnœ modo attulimos de
mmatrimoniohabebatyinteriit ; Nabuchodonosoro, yerba bac
postquam per annos regnaverat nobis servarit Eusebius dictis
duos. Eo sublatOy regni compas locis : 'O lï §1 wmt EMX/uaX«-
factus intetfector ^us Neriglis» çuxif iSariXtuat. Tn Yt i ntHiriit
soroorus imperium tenuit per itToxrîivat NtiçtyXt^^mçtn kûtn
annos quatuor. ffuJusfiHus La" lemhtt Km,^o99êa^(M%n, Twrw %
barosoarchodus, puer odAttc, àira^avivrof fitm^ f^Çft TUmCaf
regnum tenuit menses novem: filaxo* &iroitM*u9i fimriXUf
êày quia pranœ in illo indolis tr^a^nKéfru, «/ ùliv, T^ K ^tffst,
imUta signa apparerenty insidiis \xin BaCvXUvit, Km^futtint nyi"
asnicoTum trucidatus est. Hoc /Mvinf '^v^Ureu. Postkuncfiiku
nurtuo, cum inter se coiissent regnavit £vilfnalurucA»is. Hu"
^us facinoris partidpesy corn- jus interfector, qui affinés ipsi
muni consensu regnum detulere fuerat, Neriglissares,filium re-
ad Nabonnidum ex Babyloniis liquit Labossoarascum. Hoenio'
ummty qui et ipse in eadem con- lenta morte extincto, BabylonU
juraUone fuerat. Hoc regtumte, Nabannidachum regemfaciunt,
meliorafacta sunt ea quœ ad am- cum rege mortuo nulh Junctum
non erant exlatere et bitumine sanguine. Qfrus hune, cum JBa^
Babiflonis mania. Cum vero byhna cepisset, Carmaniœ prtS'
regni ^fus annus ageretur deci- fecit, Enlmaraducbus iste do-
fRtfj etseptimus, venit ex Persi- minatur, 2 Reg. xxv. 27,
de multo cum exercitu Cyrus ; De cœteris vide Scaligerom,
reUquaque Asia subacta, in Ba- in dicta Appendice ad Emeod.
byloniamperrexit. Adventu ejus Temp. pp. 14. seqq. Ista de
RXLIO. CHRIST. LIB. III. 189
6Qpra attulimas. Nos vero, qui Christiani su-
BabyloDC a Cyro capta con- Eusebiiu vertunt, qaod in He-
gnimnt cum istis Herodoti, i. brœo, Jeremis xliv. 30. «fi
190. OwTà» Kwç«f Ukaun M J/lDn : Fuit is Nabuchodo-
fib BmfiëXSiva* « h B»GuXtiwM nosoro coœvua.
Imtfmrw^mféêv^i- tfuut mirit^ z Apiie* est fferodoto] lib.
*£«^) R ïyinr» IXavwv ityx* ii. 161.
rSf «vXMf* ^vnCetXn n «/ B«- • Cyri] Vide loca jam al*
CttXmtêi, ^ UaiBiwtf ry f*ax^ lata : Diodorum Sicnluin, lib.
umntX^rmv tïç ri âru. Sic ij. 33. geqq. Ctesiam Persicis,
QfmsinBabyhnemnunnt : Ba- ^pud Photinm, cod. Ixxii. Ju»-
llfUm& autem educto contra «r- tinum, libro i. cap. 5. et seqq.
mtUueiÊmespectaTunt.Atpoat' Sub Cyro jacta Templi Hiero-
fuam QfTus urbi tqtpropmqua- golymitani fcindamenta, tub
iit; fugnanmt cum eo Baby Dario consummatum opus»
hnHftedprteliovicHin intima Beroso teste probat Theophi-
«rdi» se rec^ferunt. ' Cum qui- i^ Antiochenus, iii. «9.
bus confer Jeremiam, li. 20, b ^«^ Darimn usqué] Codo-
80, 31. de fuga ad Borsippa mannum. Vide eosdem, et
eaDdem Jeremiam, li. 80. De ^gcbylum Persis, et scriptoret
cxicoato amnis alveo Hero- renim Alexandri. Sub hoc
dotua consentit Jeremi», li* Dario summus Hebneorum
89. Verba Herodoti, i. 191. Sacerdos fuit Jaddus, Nehem.
T#f >^ wêrm/Mv iUiçvxh •'*'«" xii. 22. is qui Alexandre vie-
yttyin %i$ t«» xifAJtw iw*» U#f • t^jj \x\i obviam ; narrante Jo-
>i à^X**** piiS^tfi» îiflsCacT*» itvat gepho, Antiqu» historiée libro
l«^Mffn, inr99ôtwavr9$ ru «••«•«- ». 8. 5. His ipsis temporibus
fiM, Amnem diffidity parte tyus ^i^it Hecatœus Abderita, ce-
iniacumpalustremdeducta; ac lebratus Plutardho, libro de
^êic veierem alveum fecit per- Uide, p. 353. B. et LaSrtio, in
«<Mm, aqua^derivata. An ea, Pyrrhone, ix. 69. Is de Judieis
qns de Belesi Chaldœo narrât iibrum8cripsitsingularè]n;un-
Diodoms, lib. ii. 24. seqq. jg egregiam et urbis Hiero-
ad Danielem possint referri, solymorum et Templi descrip-
(cai nomen Chaldeeum fuit tionem deprompsit Josephus»
•^VKîrO'?3,Dan.i. 7.) cogite- adversus Apionem libro prio-
mns. [Veritas eorum, quae de re, §. 22. quem locum habet
Chaldœis Regibus in Scriptura et Eusebius, Pneparationis E-»
legUntur, egrçgie confirmatur vangelicœ lib. ix. cap. 4. U-
Chronologia Canonis Astrono- terque horum etiam Clearchi
mici Nabonassari ; de quo vide habent locum, qui Aristoteli»
Joan. Marshamum, in Chro- verbis Judaicam sapientiam
nioo Canone. Clericus:\ commendat. Laudatores eti-
7 Qui Vapkrea JEgypti rex am Judaeorum retumque Ju-
Jeremiœ\ Jte Septuaginta et daicarum testes Josephus die»
190 H. GROTIUS BB VERITATB
mus^ omnino non est quod de eorum librorum
fide dubitemus; cum ex illis pêne singulis
testimonia extent in libris nostris, quœ in He-
brœis itidem reperiuntur. Neque Christus,
cum plurima in legis doctoribus et temporis
sui Pharîsœis reprehenderet^ unquam eos ac-
cusavît falsimoniœ in libros Mosis aut Prophe-
tarum commisssB, aut quod suppositis mutatisve
libris uterentur. Post Christi tempora Scrip-
turam in iis qufe momentum habent vitiatam^
neque probari potest; neque vero credibile fiet, si
quis recte cogitaverit^ quam longe lateque sparsa
esset per orbem terrarum gens Judœorum illos
ubique libros custodientium. Nam primum ab
Assyriis abductœ in Mediam decem tribus, duœ
postea : et ex bis quoque, post concessum a Cy-
ro reditum, multi in terris exteris subsederunt.
^Macedones in Alexandriam magnis commo-
to libro Dominât Theophilum, Non paucu etiaan miiUa poH
Theodotum, Mnaseam, Ari- AlexândrimorteminJEgyptum
fitophanem, Hermogenem, Eu- et Phcenicen migrarunt, 06 ear-
emeram, Cononem, Zopyrio- orias in Syria seditiones, Adde
nem, et alios. Philonem, in Flaccnm, p.
^ Quœ ex Strahone et Trogo 753. B.^Ori k» itxiVta^t fitu^tm-
tupra eUiulimus] Libro i. 2a/v Ixurof rh * AXtletv^çuetf fuù
^ Macedones in Alexandriam vnv ;^^^ay 'IvW^i xavtxMrrtti
magnia commodis eos invita- &vù tv zrços AtÇvtiv xaretCmBftS
mntj Hecatéeus Josepho de- fiii^çt riv o^inv Al^t^vUt, Non
Bcriptus, in libro priore contra minus decies centcTtis milUbus
Apionem, §. 23. de Judaeis lo- JudœosinAiexandriaetregione
qnens : Ou» ixiytu Tt (nempe circumsita habitare, ab Afriat
(Au^iSy ex praecedentibus) ^ descensu ad fines ^thiopiœ,
furà Tov 'AA.f|svî^(t âayetrw iit Adde Josephum, libro xii. cap.
Alyinrv9v xai ^onUtif fitrirti' 3, S. et sequentibus ; lib. xiii.
tnuf, }ià rhf i' 'Zvçia r«#/y. cap. 4-— 8. xviii. 10. Et ha-
ABUG. CHRIST. LIB. III.
191
dis eos invitarunt. Antiochi sœvitia^ Asmo-
nœoram civilia arma^ externa Pompeii et Sossii
multos disjecerunt. Plena Judseis erat ^Cyre-
naica : plenas ^urbes Asise^ s Macedonise^ ^ Ly-
caoDÎœ ; etiam insulœ * Cyprus, ^ Creta, atque
aliœ. Jam ^ RomsB numerus eoruin ingens
vel ^ ex Horatio, ^ Juvenali, et o Martiali dis-
bebant Judaei Alexandrie jus
dvitatU: Josephus, xiv. 17.
^ Cyrenaicà] Josephus, An-
tiqnoi historiée libro xvi. 10. et
alibi. Act. vi, $, xi. 20.
f Urbes Asiai] Josephus, xii.
9. xiv. 17. xvi. 4. Act. xix.
t Macedoniœ] Act. xvii.
* Lyceumiœ] Act. xiv. 19.
* Cyprus] Act. xiii. 5.
k Cretà} Act. ii. 11.
1 Romœ] Josephus, xvîii.
Historiae Antiquœ, cap. 5.
Act. xviii. 2. xxviii. 17.
n Ex Horatio] Lib. i. Sat.
iv. fin.
.^— Nttm multo plures su-
mua : ac veluti te
Judm cogemus in hanc con-
cedere turbam,
Sat. V. 100.
— — - Oredat Judœus Apella,
Sat. ix. 69.
— — — HodU tricesima sabba-
ta, &c.
■ Juvenalt]
Qmdam sortiti metuentem
êûbbata patreany
Et que sequuntur, Sat. xiv.
• Martiali] iv. 4. 7.
Quùdj^funia aabbaiariorum.
Et alibi : ut vii. 29. 5. et 84.
4. xi. 95. xii. 57. 13. Adde Ku-
tilioiDy Itinerarii libro i. 395.
Atque utinam nunquam Judœa
aubacta fuisset
Pompeii bellis, imperiogue
7'iti :
Latiuê escisœ pestis contagia
serpuntf
Victoresque suoé natio victa
premU.
Quod ex Seneca desumptum,
qui dixerat de iisdem Judais :
Cum intérim usque eo sceleror
tissimœ gentis consuetudo conva"
hiii, ut per onrnes terras recepta
ait, Victi victoribus leges dede-
runt, Locus est apud Augus-
tinum, de Civitate Dei iibio
vi. cap. 11. Sceleraiisaimam
gentem vocat tantum ob le-
gum, quœ Dei unius cultum
damnabant, neglectum, ut su-
pra notavimus : quo nomine
et Socratem culpabat Major
Cato. Adde latissime sparsi
Judsei nominis testem Philo-
nem, in Legatione, p. 791. F.
ïxttrev fuaf X'^i^f ^^ àirûxt"
»Xn(vfAivns avTù! f*ovijt vtfiCê'
A.«f, àXX* ixiyu 2uf <péiveci vaer»
n âÎKft/tiim' »î;^tfTai yàç «»« ri
Tot§ fifrtifitç xa) vnfvt dirtifat,
Mg TMV al^iytfûv /fi) ^«Xkéjt vi»)
icfiûv IXetrria-S'M, Quanta illa
gêna eat hominum numéro ; quani
192 H. GEOnUS DE VSErrAlS
catar. Tarn dissitis inter se cœtibus impoat
oulla arte potuit; nec magis" ipsi in falsum
convenire. Adde quod, Ptrecentis ferme anté
Cfaristum annisy cura iËgypti regum, Hebrseo-
rum Hbri in Grascum sermonem ab hi% qui
LXX. dicuntur^ vers! sunt; ita ut jam et
a Grœcis^ sermone quidem alio at sensu in
summam eodem^ possiderentur, eoque minus
mutationem reciperent. Quin et in Chaldai-
cum, et in Hierosolymitanum translati sunt
iidem libri; ^partim paulo ante, 'partim non
multo post Christi tempora. Secutae deinde
versiones in Grœcum alise^ Aquilae^ Symma-
chi, Theodotionis ; quas cum illa interpre-
tum LXX. Origenes contulit, et post eum alii^
nulla historiœ aut rerum pondus habentium
diversitate. Philo Caligulœ œvo floruit: Jose-
phus ad Vespasianorum tempora provixit. U-
terque ex Hebrœorum libris ea afferunt, quœ
nos hodieque legimus. His autem ipsis tem-
non ut cœteras una continet at- P Trecentis ferme ante Ckrit'
tributa regiOf sed paulo mmua tum annis] Vide Aristonm ; et
terra tota. Diffusa enim est per Josephum, libro xii. 2.
terras continentes perçue insulas i Partim paulo anté\ Ut ab
fjmnesy ita ut videri possit ipsis Onkeloso, forte et ab Jonatha-
indigents non multo minor, Dion ne.
Cassius, libro xxxvii. 17. de * Paastim non multo p<^st']l]t
Judseorum génère: KeXwBiv a scriptore Tbargumi Hiero-
^y zrokXeiKiç, ttv^nBiv ït It) solymitani ; et Josepbo cccOy
zrXùçof' 4vri »»i trapprio-ia* rvf aut quisquis ille est qui Jo-
tùftîffMs t»)n»nffett. Cohibita sœ^ bum, Psalmos, Prorerbia, et
pe,nihilominusauctaplurimuin: quœ Hagiograpba dicuntof)
ita ut et libertatem Institutorum vertit ; unus, sive plures.
suorum evicerit.
BELIG. CHRIST. LIB, III. 193
poribus magis magisque spargi cœpit Christiana
religio: quam profitentium ^multi Hebrœi
erant^ ^multi Hebrseas literas addidicerant ;
quibus proinde promptum fait, si quid a Judœis
faki (iiisset admissum, (in parte, inquam, insig-
ni,) id ipsum collatis libris antiquioribus depre-
hendere apertumque facere. At non modo id
. non faciunt ; sed etiam plurima adducunt en
veteri Fœdere testimonia plane in eum sensum,
quo apud Hebrœos extant : quos sane Hebrœo$
cujusvis potius criminis, quam, non dicam felsi,
sed vel negligentise circa hos libros convincas ;
^ cum eos summa religione describere ac con-
ferre soleant, etiam ut literas quoties quœque
occurrat numeratas habeant. Addatur ultimo
loco et hoc minime spernendum non mutât»
per Judœos de industria Scripturœ argumen-
» MuIH ffebren erant] Âut sœculatransiertnt;neinotmtad'
▼icâii Hebneis ; ut Justinus, dere quicquam, aut demere, oui
qm fîiit Samarita. mutare tûiquid est ansus. Vide
* Multi Hehrœas literas ad- legem, Deut. iv. S. Thalmu-
Hdicerant'] Ut Origenes, Epi- dem, titulo Schebuoth. [In«
phaniusy maxime vero Hiero- telligenda hœc sunt de tempo-
nymus. ribus, qua; Massoretharum e-
B Cum eos summa religione tatem sequuta sunt. Alioquin
describere ac canferre soleanf] antea, et stante Republica et
Jotephusy priore contra Apio- post eam eversam a Chaldaeis,
nem^ (. 8. An>.«v S* Sr/v <l(yVi i>on tam diligentes fuisse,
zrif hftus rtiit ïhiotf y^âiifULvi quam vulgo creduntur, liqnet
«nr/rtviMs/Miy. Tt^urit yàç atH' cum ex I^. Cappelli Critica
9H Hin WK^tf^nttirot, Srt zr^of Sacra, tum ex virorum docto-
SiTm»/ Tt$ iïh, irt a,<ptXt7f «û- rum commentarii» in V. T..
rifp irt fMTo^itfeu rtrcXfd.fi»tf, adeoqne ex ipsis Grotii adno-
Qwmiam vero fidem nos scriptis tationibus. Nos quoque ad W^
tipud nos receptis habeamus, re- bros historicos V. T. rem de-
iu ipsis appareU Cum emm tôt monstravimus. Clericus,']
s
194 H. GROTîUS DE VBRITATE &C.
tum^ quod Christian! ex iis ipsis quos Judœi
legunt libris évinçant^ et quidem^ ut confi-
dunt^ valide, suum Magistnim Jesum esse illum
ipsum Messiam, qui Judœorum majoribus jam
olim sit promissus. Quod vel maxime ne fieri
posset cavissent Judœi, post ortum inter ipsos
et Christianos certamen ; si unquam in eorum
potestate fuisset, mutare quee vellent.
9
HUGO GROTIUS
DE
VERITATE
RELIGIONIS CHRISTIANJE.
LIBER QUARTUS.
§. I. Refutatio spedqlior Religionum a Ckristiana
discrepantium :
QuARTUS liber (înitîo facto ab ea volup.
tate, quam plerique homines capiunt ex spec*
taculo alieni periculi^ cum ipsi extra periculum
positi suDt) ostendit, summam Christiani homi-
nis in hac vita eam esse debere ; ut non modo
de reperta veritate sibi gratuletur, sed et aliis,
qui in variis errorum anfractibus palabundi
versantur^ opem ferat, et eos tanti boni parti-
cipes faciat. Quod nos aliquo quidem modo
conatos facere libris prioribus^ quia veri de-
monstratio in se contineat erroris refutationem :
sed tamen^ cum singula religionum gênera
s2
196 H. 6ROTIUS DE VERITATE
quœ se Christianis opponunt^ Paganismus puta,
Judaismus^ et Mahumetismus^ prœter id quod
inter se habent commune, proprios quosdam
errores habeant, et peculiaria queedam argu-
menta quae nobis soleant opponere ; non abs re
fore, si specialem adversus heee singula dispu-
tationem instituamus, rogatis lectoribus, ut et
a studiis, et a longa consuetudine, tanquam
bonas mentis impedimentis, judicium libèrent,
quô œquiore animo de iis, quœ dicenda sunt,
cognoscant.
§. IL Ac primum Paganismi. Unum tantum esse
Deum : Mentes creatas bonas esse^ aut malas :
Bonas non coUndas, rnsi ad prœscriptmn
summi Dei.
Ac primum adversus Paganos dicimus: si
plures Deos statuant seternos et œquales, îd
jam primo libre satis refutatum; cum docui-
mus, unum duntaxat esse Deum rerum om-
nium causam. Quod si Deorum nomine vo-
cent mentes creatas homine superiores, eas aut
bonas esse aut malas. Si bonas dicant, pri-
mum constare ipsis deberet hoc, an bonse sint;
A ne forte periculose labantur, inimicos pro
• Ne forte periculofe laban- rSv Uavrîm ^ h a^rartt yviTtUt
tUTy inmUcoi pro amicis, trans- ixnXtTrui, Turtit y»( f^uiXir»
fugcLs pro legatis reciptentes] ^ rov irçùtr^T» avrSf uanfiScny
S Cdr. xi. 14. Porphyrius> se- «/ rot *»»» h» rSv yttiruS*
cundo de abstinendo ab ani* wéiftis fMTug-î»t i9rtrtihu»ifT»$'
matis^ §• 41> 43. As» ft.it ru Srt yàç Ixattoi isk rîit Ttpam^-
RBLIG. CHRIST. LIB. IV» 197
amicis^ transfugas pro legatis recipientes : tum
vero ratio exigit^ ut evidens aliquod in ipso
cultu discrimen sit inter Deum summum et
has mentes, Deinde sciendum esset, quis in-
ter eas mentes sit ordo^ quid a quaque boni
expeetari possit^ quo quamque honore affici
velit rex summus: quœ omnia cum desint in
ymg &irarnrm. A/ avrSv ^ikrça ir«^ oufA^ttTAv^at ^vvavraïf fAtili
juû ifêfTSMà x»Tttf»tua^iifit ùi iïiiveu rmur»' àkX» »m»â^x^
rérêtr ntù fuiktr» n ettrécrti, T» &^i»»vftiv»is* wX^^ttç tè ttvat
yà^ ^ffwicç réruf cUttùr fié- rv^v, j^;^a/^Ciy«r^0rf {$S^V0'i«tif.
Xêrrmt yk^ tï»iu ^ut, ^ n Vf»^ IIÛ vero ilhtd quidem estra con-
tr«r« ^wmfut uvtHv ^oxûv â^cf troversiam pomint, esse genu»
{Sfmi. Per illoa oppositos Dits gnoddam spiritttum omni ftau"
owmis ors maiefica perficitur, dulentia interviens finulii/ormef
Niam qui per malas artes aniinis versutum ; quod modo Deoa si'
Uhtdere ac res pravas efficere mulat, modo DœTnonas, modo
studentf iUos spiritus et eorum tnartuorum animas : eoque modo
prœsidem maxime coluni : pos^ omnia eos posse immittere, qwB
tuni enim Mi prodigiorum specie àona quœque mala habentur t
imponere. Per hos philtra et ad vera autem bona, quœ in
«Ua ad amores pertinentia mise" animo consistunty nihil eospotee^
ri hamines sibi quœrtmt, Omnis neque eorum eos habere noHtiam ;
enim mala libido, et opum spes sed mole uti otio, ludificari ei
et gioriœ ah bis maxime spiriti- vmpedire eos qui in via sunt ad
but; prœcipue vero fraudes, virtutem: plenos esse fastut^
Mendiachtm enim bis proprium : gaudentes nidoribus ac victimis^
ZXisiquidemessevolunii etqui Arnobius, libro iv. adYerso»
eorum princeps est^ Deus ipse Nationes, p. 127. SiMagi, ha"
Attheri. Idem, Epistola ad Ane- ruspicum fratres, suis in action
boaem ^gyptium, §. 24. 0/ ^ nibus memorant antitheos sœpe
ùnu /Ec^y 7^Sf y ri^tvreu r» vir- obrepere pro veris : esse autem
4»â«* yU»s »9ram>.nf (pôo'tMf, hos quosdam materiis ex crassio^
fr««T«/cM^^» Tf ««} wrêXvrç»ir»f0 ribus spiritus, qui Deos se fin*
i^ê»^ifc/a9êf »mt ^iç ^ ^«</c«4- gunt. Idem sensus est, ne ni-
9»t (^ ^vxiùî ri3'y*}«0TMy* ^ h» mium multa transciibam, a-
cSt« wé^ra ^wur^eu rif ^««vy. pud Jamblichum, de mjrsteriit
rên Aym^Sv n netxm iTyai* \vrù ^gyptiorum lib. iii. cap. Sl«
tit rà yt Srrmt àyu!^», »in^ et libro iv. capp. 7» 13.
83
198 H. 6R0TIUS DB VBRITATB
ipsorum religione ; satis hinc apparet, quam ea
nihil in se certi habeat^ quantoque facerent
,tutius si ad uniUs Dei summi cultum se trans-
ferrent: (quod sapientis hominis esse officium^
^ etiam Plato dixit :) eoque magis ; quia, cum
bonsB mentes Dei summi ministrie sint, ^ non
possit eas non sibi addictas habere qui Deo
utatur propitio.
§. IIL Mahsspmtus adoratos a Pagams proba^
tuTy et ostenditur quam id sit îndignum.
At vero non bonas sed malas fuisse mentes
qui bus Paganorum cultus impendebatur, non
levibus constat argumentis. Primum, <* quod
cultores suos non rejecerunt ad cultum summi
Dei j imo eum cultum quantum poterant sustu-
lerunt, aut saltem omnibus modis se summo
Deo in cultu sequari voluerunt. Secundo, quod
unius summi Dei cultoribus mala maxima pro-
curarunt, concitati3 in ipsorum pcenas magis-
tratibus et populis. Nam cum poëtis impune
liceret Deorum parricidia et adulteria cancre,
et Epicureis divinam providentiam e rébus
tollere, neque ulla esset religio alia tam ritibus
dissona quse non in societatem admitteretur, ut
^ Etiam Plato dùcit'] Mtrm propitio] Puldure hoe exe^-
fÙ9 Ai0f n/*iif «AX«/ Tt fAtrèt &X» tiir Amobius, libro iii. init.
X«y hufiofitf, Cum Jove nos: ^ Quod cultores suos non r^c
cum aliis Dits alii» Citât Ori- cerunt ad cultum summi l)ei]
gènes, contra Celsum viii. 4. Bene hoc exequitor Augusti-
c Non possit eas non sibi ad- nus^ de Civitate Dei libro x.
dictas habere yui Deo utatur cap. 14, 16, 19*
RBLIG. CHRIST. LIB. IV. 199
iEgyptiaca, Phrygia^ Greeca^ Thusca sacra
Romœ ; soli Judaei passim ^ deridiculo erant,
ut ex Satyris et epigrammatis apparet, ^inter-
dum et relegabantur : s Christian! vero prœter-
ea etiam atrocissimis afficiebantur suppliciis.
Cojus rei non alia potest reddi causa, quam
quod lise duee sectœ unumDeum venerarentnr ;
cujus honori recepti Dii adversabantur^ noi>
tam inter se quam illius œmuli. Tertio, ex
modo cultus, qui bonam honestamque mentem
non deceat ; ^ per sanguinem humanum^ i per
Dudorum hominum in templis cursationem>
per ludos ^ et saltationes plenas spurcitise:
qualia nunc etiam conspiciuntur apud Ameri-
cœ et Africse populos, Paganismi tenebris obsi-
tos. Imo, quod est amplius, et olim fuerunt
et nunc sunt populi, qui malas mentes ado-
rant, quas taies norunt ac profitentur; ^ ut
•
• Deridiculo erant"] Utcurti, St latut mediam tulcu* didu"
recutiti, sabbatarii, nubium et cit arenam,
oœli adoratores^ clementâ in ^ Per setnguinem humamim^
porcos. Vide qiue hÂc de re dicta lib.
f Interdum et relegabantur] ii. 18.
tonius, Tiberio, cap. xxxvi. Plntarchus, Antonio, p. 921.
f Chriatiani vero prœterea e^ B. et alii.
tiam atrocissimis afficiebantur ^ Et saltationes plenas spur^
suppliciis] Tacitus, Annalium ci/ûr] Ut in Floralibns. Ovi-
XV. 44. quo et illa pertinent dius, Ffestorum iv. 945, seqq.
Juvenalis, i. 155. et y. 188. Mqq. Adde Tatia-
Tépda lucebis in illa, num, §. 88. Origenem, octavo
Çua stantes ardent gui fixa contra Celsum, §. 60.
gutture fumant , ^ Ut ^Mmanium Perso'] Plikn.
200 H. GROTIUS DB VERITATB
Arimaniam Persae^ Grseci Cacodœmonas^ ™Ve-
joves Latinf, et nunc alios ^thiopum et In-
dorum quidam: quo nihil potest magis im^
pium exeogîtari. Nam cultus religiosus quid
est aliud, quam testimonium summœ bonita-
tis, quam agnoscas in eo quem colas ? qui si
malo spiritui impenditur, falsus est ac mendas,
et in se continet rebellionis crimen ; cum de-
bitus régi honos non modo ei subtrahitur, sed
et in desertorem ejus atque bostem transfertur.
Stulta autem est persuasio, qua fingunt, Deum
bonum id non vindicaturum^ quia id a boni-
tate alienum esset : nam ° elementia^ ut justa
sit^ suos habet limites; et ubi scelera modum
ezcedunt, pœnam justitia ex se quasi necessario
producit. Neque minus culpandum, quod me-
tu adductos se dicant malis mentibus prœstare
obsequium : cum is^ qui summe bonus est, sit
etiam summe communicativus, ac proinde etiara
naturarum caeterarum productor. Quod si est,
sequitur, ut in naturas omnes^ tanquam opi-
ficia sua, jus supremum habeat; ita ut ab ea-
rum nulla aliquid possit fieri, quod ipse plane
impedire cupiat, Quibus positis, facile coUi-
tarchus, de Iside et Osiride, iii. 84. de Natnra Deorum:
p. 869. £. Diogenes Lafirtius, GeUium, v, 12.
in prsfatione, §. 8. [Vide ^ Clementia, ut justa sit^ mot
Thomam Staûleimn, de Phi- habet limites] Quomodo dUiges,
Ipsophia Penarum t et qu» nos nisi timeas non tUUgere ? Ter-
in Indice ad Tocem ^irimanes tullianns, advenus M^rdonem*
DOtavimus. Clericus.'] i. 37.
» V^ooei Latiai] Cicero,
RBLIG. CHRIST. UB. IV. 26l
gitur, ei^ qui Deum summum ac summe bo-
num faventem habeat^ malos spiritus non am-
plius nocere posse^ quam Deus ille^ boni ali-
cujus causa^ velit pati ut fiât. Neque vero a
roalis spiritibus quicquam impetrari potest,
quod non rejiciendum sit : quia ^ malus^ bo-
num cum simulât, tune est pessimus; et Phos-
tium munera insidiœ sunt.
§• IV. Contra cultum exhUntum haminïbus vita
functiSf in Paganismo.
Fuerunt et Pagani, et sunt nunc etiam, qui
▼ita functorum hominum animis cultum exhi*
bere se aiunt. Sed primum, hic quoque cultus
distinguendus notis conspicuis fuerat a summi
Dei cultu : tum vero, inanes sunt ad illos pre*
ces, nisi ab illis animis aliquid nobis tribui
possit; de quo nihil cultoribus constat, née
quicquam est, cur magis id dicant fieri, quam
non fieri. lUud vero pessimum, quod quibus
hominibus hune honorem habuerunt, ii com-
periuntur magnis vitiis fuisse insignes ; ebrîo-
sus Bacchus, mulierosus Hercules, impius in
fratrem Romulus, in patrem Jupiter: ita ut
illorum, honos ad Dei veri, et probitatis ipsi
• Mahuy bontan cum simulât, 674.
htnc est pessimus] *Syri mimi *Ex^^* £itfç» 2«f«» »* «v»
▼er. 408. éd. Francof. 1610. ifn^ifim,
P Hostium munera ùuidiœ IhanmoM ab hoste dona, ^itk
mmi] Sophocles, in Ajace, ver. nec dona sunt.
202 H. GBOnUS DE VBRITATE
placentis ignominiam redundet ; 4 dam vitiis^
satis per se abblandientibus^ addit ex religione
commendationem.
§.V, Contra cultumexkibitum€Lstri$f€t elementis,
f Vetustior isto fuit cultus astrorum, et, qoœ
elementa dieimus, ignis, aquœ, aëris, terrœ:
ne ipse quidem magno vacans errore. Nam
cultos religiosi pars maxima sunt preces ; quœ
adhiberi, nisi stulte, non possunt nisi apud na-
turas intelligentes. Taies autem non esse eas
quœ elementa dicimus, sensu quodammodo
apparet. De astris siquis aliud affirmaverity
nihil habebit quo id probet ; cum ex astrorum
operationibus, quœ naturarum sunt indices,
nihil taie possit colligi: imo contrarium satis
aperte coUigitur ex motu, non vario qualis est
eorum quas voluntatem habent liberam, ^ sed
rato atque prsescripto. Jam vero alibi osten-
4 Dmn vitUSf stUis per se ai- iim> p. 221 . Itaque faduM, vt,
biandientibuSf addit bx religione pro gratia quas oî homimbut df
commendationem] Exempliim betur divine prooidentiée^ origQ
Tide iiii Eunucho Terentiana, et ortus sacrUegio panderetMf,
Acta iii. scena 5. 43. Cypria- Vide locum totmn.
Hus, epistola ii. %. 6. Deoa >* Vetwtior'] Sunt ntiones,
Mfos quos venerantur, imitantur, quae saadeant Idololatriam car
]^unt miseris et reUgiosa deUc- pisse a cultu Angelomm et A'
ta, August. ep. ccii. Nihil ho' nimomm bumanonun ; qots
mines tam insociabiles reddit vi- vide in Indice Philotophic
Ue perversitate, quam illorum Orientalis, ad vocom lêoUtf
JDeorwn imitatio, çuales com^ tria, Clerif^.
mendantttr et dkacrihuntur Ute- ■ Sed rato atque pr^ser^]
rjfcorvm. Chalcidius^adTimœ- Quo urgumento motos qui-
RBLIG. CHRIST. LIB. IV. 203
dimus^ astrorum cursus ad hominum usus esse
tempérâtes : unde homo agnoscere debuit^ se
Deo et similiorem parte sui potiore^ et cario-
rem esse ; ac proinde nobilitati suse injuriam se
facere^ si se iis rébus subjiciat quas Deus ipsi
donaverit : cum contra pro illis Deo gratias
agere debeat; quod ipsse pro se non possunt^
aut posse non docentur,
§• VI. Contra cuUum animantîlms mutis exM"
bitum.
lUud vero indignissimum, quod et ^ ad bes-
tiarum cultum delapsi sunt homines, ^gyptii
prsesertim. Quanquam enim in quibusdam
aliqua se ostendit quasi umbra intelligentiae ;
ea tamen ipsa nihil est^ si ad hominem specte*
tur : cum nec internos conceptus distinctis vo-
cibus scripturaque expiicent^ neque opéra di-
versorum generum faciant^ neque ejusdem ge-
neris opéra diverso modo; multo minus nu*
merorum^ dimensionum^ cœlestiumque cur-
suum cognitionem assequantur. u Contra vero^
dam rex Peraaniu negabat So- tria, voktcria animantium pro
km esse posse Deum. Vide ZHis habent, Adde loDgam ea
historiam Incarum. de re Dissertationem, lib. i. 88.
* ^d bestiarum cultum delapsi seqq. Diodori Siculi. •
ntnt komineSf ^gyptii prœaer^ ^ Contra vero, homo validitsi'
tim] De quibus Philo, in Lega- ma qtueque ammtmtia, ferais
tione, p. 788. D. Oi «^v«f, ^ aves, pisces, capit solertia ingê*
Xvtiut, g kiovretff ^ »ço»9itikut, mi m] Ettripides, iEolo; ex
^ iXXm «'XiwMt Bwi» e^ tvviça ^ Plutarcho, de Fortuna, p. 98.
Xt^mm ^ wrifMK àtêitXMfiwts, £. de Solertia Animaliiim, p.
Qui canes, lupos, leones, croco' 959. D. et ex Stoboo» Serm.
i&ios, aUaqùe aquatica, terre»' Ui. p. 860. init.
204 H. GROTiaS DE VBRITATE
homo validissima quaeque ani(nantia^ feras^
aves^ pisces, capit solertia ingenii sui ; partim
etiam sub leges »uas subigit^ ut elephantas,
*AX>.à woixiXieus v^entilttt X^^^f'** l'^^Çvf rns «vi rZf
èkafii ^vXa «royrv, fM/idrttf atvriff iratt mira «y-
X^«NA>y r «i^Mw» ri atcm^iv- atPM/itf if »tù rd /mi iy^ rUf
ftetra, ^*wy. AvX« Sf vrâtra ri XêytàS
Vis exigua est, quamcunque (tiu, xa) rns ÇwMnt aM Mn4-
homini ftêiç »«rir«iv«ny • ^/um^is»
Naiura dédit : sed consiUis Vel hinc videos, quam vaUdutm
Veariis itrtes, quœ nota mari nobis auxiUum daium e»/ iniel'
Et quœ terra cœloque, do- lectvu : quantoque prœatet mnni-
mont, bus armis, quibus instructaa fe^
Antiphon, apnd Aristotelem : ras videmus. Nos enim, corpora
T%X*V ^"^'''V/Kiy uv (pùsîi »çet' habentes multo imbecUlioraf et
vifttâ-et, immensum nUnora aUquorum
Natura quorum superat, arte aninumtium corporibus, hontm
hœc vincimus. tamen potimur vi mentis, et ek'
Non maie hinc explices, quod phantes illos tantos venamur:
est Gen. i. 26. et Psal. viii. 6. quœque sunt ita nota ut mansU'
Latiorem hac de re dissertatio- escere possint, ea nostrœ natura
nem qui desiderat, videat Op> mansuetof subdimuss quœ vero
pianum, initio quinti de pis- aut talia non sunt, aut nuliam
«atu ; et Basilium, in Hexaë- ex mansueiudine utilitatem no-
meron Homilia x. Origenes, bis promittunt; ea cum nostra
contra Celsnm libro iv. 78. securitateitatractamus,ut€ym.
Ktti UretuB-et ïk ofaç, nvk rçiircf lubet ea teneamus conchtsa; uèi ^
£ ^int fiiya ficnSinfMt riftlv 2«- eorum came ad victum tHêUgt'
iorat, x»i trafTôs asrXy xçtTrrôv mus, ea non minus facile quam
S ^»u ?^t/y Tff ^çia, 'HfjuTt mansueta animalium interficiar
yim, M VùXX^ rSg ffeiftan rm mus. Apparet igitur a summo
{tmif &aB^viftç9t, r<M)y lï xai itt opifice facta cuncta serva <ait-
èinçCêkfi9 li^et^vvt^, xçurS/Atv manti ratùme utenti, et agnato
^ rnv fvnffn ru* ^çiêtv, xtà ei intellectui, Claudiiu Neapo-
rit vfiXtxMTits ixi<px¥T»f Bfiçtû' litanus, apud Porphyrium, de
êfuf r» 'fÀi9 «rtÇvxor» rtBa^» non esu animantinm ' primoy
^tvwBut, vvTùra^^wrtç r^ n^M- §. 19. sic de homiDe loqin*
^4^ fifttçirtirr xtcr» ïï rSit fih tur: "O; rif àxiyatv ^unr^t»
mlpimirén, ^ ft.ii iexvvrtv fifuv trâvr/tv, is « 6<«f àfB-çmruw^
;^av iraçixM i» 'rnt ftBat^' Qui mutis anhnantibus o mni bt i^
TSat, Sri* fiîrâ rnt fifctriçat dominaUir,non minus quam ?"^'^-'
SftifAtBa i^aXuuf, &ti Srt fiïf minibus Deus,
fi^ifuBm, ix'fu* rd T»uwra
KBLIG. CHRIST. LIB. IV. ' fK)5'
leones^ equos^ boves ; ex iis, quse maxime sont
noxia^ utilitates sibi deducit^ ut medicamenta
ex serpeotibus; hune certe usum ex omnibus
habet, quem ipsœ ignorant^ quod eorpornm
compagem situmque partium speculatur^ et^
tum speeies'tum gênera inter se comparans,'
hic quoque suam dignitatem discit^ quanto
humani corporis perfectior cœteris nobilior-
qoe structura est : quae si quis recte consîderet^
tantum abest ut pro Diis animantia colat cœ«
tera, potius sese illorum quasi Deum quen-
dam sub summo Deo constitutum arbitrabi-
tur.
§. VII. Contra cultum exhîbitum ils rebuSj quœ
substantîœ non sunt.
Adoratas legimus a Graecis, Latinis^ atque
aliis etiam, eas res^ quae non subsistunt^ sed
aliarum rerum sunt accidentia. Nam (ut scœva
illa^ 'Febrim^ Impudentiam^ et similia^ omit-
tam) Sanitas nihil est aliud^ quam parfium
corporis recta temperies : Fortuua bona, slmi-
litudo eventus cum hominis desiderio: A£Gsc-
tus vero^ (quales Amor, Metus, Ira^ Spes, at«
que alia^) ex consideratione rei^ vel bouée vel
malae^ facilis vel difficilis^ motus quidam in ea
animi parte, quœ corpori per sanguinem maxi-
me connectitur; qui sui juris non suAty sed
Voluntatis tanquam Dominœ imperio subsont,.
* Febrimf In^ntdenHam] Cicero, de Legibuf, ii. 1 1.
T
206 B. GEOtIUS DB VSAITAtS
certe quod durationem ac directionem eoram
attinet. Virtutes vero (quarum diversa sunt
somioaji circa utilis electionem Prudentia^ io
periculis subeundis Fortitudo^ in abstiqentia
^ieni Justitia^ in roluptatum moderatione
Temperantia^ et porro alia) pronitates qoedam
sunt ad rectam in animo longa exercitatione
adtdtœ; quœ ipsae at augeri^ ita et neglectu
minui, imo et interire in hominc possunt.
rHonor vero^ cui et ipsi templa dicata legi^
mus, aliorum est de aliquo tanquam virtute
praedito judicium ; quod sœpe et malis contin*
git, et bonis non contingit, ingenita hominibu»
errandi facilitate. ^Hœc ergo, cum non sub»
J Honor vero, cui et ipH pœnis adficere potest. Sum"
templa dicata legimUs] Cicero, lia de ceteris dici qneailt, ut
^cto loco $ LmuSy lib. xxvii. de Amore, Metu, Ira, Spe, qu«
25. Adfectut sont ; quot Deus io"
« Hœc ergOy cum non tubêis- citare, aut cohibere potest: vel
iantf &C.] Posflfet forte aliqub de Firtutibugj qu» sunt io
caltum hune Ethnicorom sic Dirino Nomine perfects, .et
interpretaii ; ut diceret ab iis quarum tenues tantum adtam"
non tam res, quse Tocibus brationes in hominibas TÎde-
Tulgo significantur, quam risà mus, ex Ideis earum VirtU'
divinam unde manant, aut tum, quœ consummatissime
Ideas quasdam quœ sunt in Deo sunt, prognatas : dequtf
Dei intêlléctu, cultas fuisse. Honore j qui non tam est eX'
%c Febrim coluisse dici pos' istimatio hominum, quiun Dei
sent, non eam quœ morbus ipsius suffiagatio, qua Virtu'
est et in corpcnre humano se' tem in honore esse apud ho*
dem habet ; sed rim immitten-* mines tuU. Scd Ethnici ipsi
dsB et sedandœ Febris, quœ Deo numquam sunt rem ita inter*
ibest: Jmpudentiam, non vi- pretati; et «bsurdum est, sub
lÂum hominum animis inbœ- nominibus obscuris et iffM
rentem ; sed Dei mentem, qhœ plebem fallere possunt, Dti
patitur Impudentiœ hominum adtributa et Ideas, quasi per*
aliquando quidpiam non maie sonas quasdam, colère. Sim-
cedtre, eamque coCrcere et pUciut et reetiu* siiUto fvit
RSLIG. CHRIST. UB. IV. 207
sistant, ac proinde rébus sabsistentibûs dignitate
comparari nequeant, neque ptecum aut vene-
rationis intellectum habeant ullum, pro Diis
colère a recta ratione alienissimum est; cam ob
hsec ipsa is colendus sit^ a quo hœc dari con-
senrarique possunt.
§• VIIL Soktiio objectioms PctganorufOy sumpim
a miraculia apud ^as ;
Soient a Paganis ad religionis suée com-
mendationem tniracula afferri: sed adversHS
qnse multa excipi possint. Nam^ qui sapien-
tiftsimi inter ipsos Paganos faere, multa horum^
* ut nulla idonea testium fide suffulta^ ^ plane-
que conficta, rejiciant. Quœdam^ quee facta
dicuntuf; contigerunt in recessu, nocte, coram
uno aut altero; quoram oculis falsa rerùm
specie per astus sacerdotnm imponi fÎEUïile poi-
tuit. Sunt et alla, qu8B admirationem tantum
sui conci venin t apud ignaros rerum natura«
ipsum Numen, sine ambagi- Molto satius esset in hae re-
bot, venerari. Clericuê. sponsione adqniescere^ quant
• Ut nulla idonea teathan fide concedere miracula, ant ea
m^ulta, planeque conficta, r^i' qas a miraculis secemere
ciuni] liriiu, initio : Qiuean' Tulgo homines non poterant,
te comUtam condendamve urbem ftbcta esse. Talia sunt oracolay
pôëticia magi» décora Jabulit y prodigia, et carationes mor-
fttam incorruptis rerum geata" borom ; qus, si focta essenty
rwn monumentis traduntur ; ea a verit miracalis tîx distingilî
nec ajffirmare, nec re/ellere in quivissent, certe a vulgo ho-
mémo eêt, Datwr hœc venia an- minum. Vide hae de re dicta
Hquitati ; ut, ndscendo kutnana a nobis in Prolegomenis Hitt.
éiviniif primordia urbium aw £oclesia8tics> sect. il. cap. 1.
gmttiora/aciat. Ctericui»
¥ PkKÊefue cm^icta^ &c.]
t2
^08 H. GROTIUS DB VERITATE
littiD^ prœcipue occultarum proprietatum ; qua-
le quid accideret^ si quis apud populos ejas rei
ignaros magnëte ferrum duceret: <^quibus ar-
tibus Simonem et Apollonium Tyanseum va-
Ittisse^ a multis proditum est. Non negem^
conspecta et qusedam his majora^ quœ ex caa-
sis naturalibus sola humana vi non potuerint
elici: sed talia tamen quœ vim vere Divinam,
id est, omnipotentem non desiderarent ; cam
ad eas sufficerent Spiritus inter Deum homi-
nemque interpositi, qui pro sua celeritate, effi-
cacià, atque solertia, facile possent dissita trans-
ferre, et quamvis diversa componere ad efiectos
taies qui homines in stuporem darent. Sed
Spiritus, per quos id effectum est, bonos non
fuisse, ac proinde nec bonam religionem, jam
ex iis, qu6e supra diximus, apparet : tum înde
etiam, ^ quod certis carminibus invitos se cogi
c Quibus artibus Simonem et Çç»^9ot tùx'ks
Apollonium Tyanœum valuisse, "Hv SynrÂly ^vffig tv^ Btif
a multis proditum est] Tatianud, ùira^vfiio^vviftri.
§. 16. £iV) ftif Sf xeù 900-01 Kcû Advenio precibu* MgrimOim
«Wriii vîff Iv nfiûf Sktis* ^MfAong ind^etata^
)) avr«} rwrtfv rets mtriaç^ itrii- Quas getius humanuinmonitu
)«y wufâfimv90t*f ï»vro7f vçoe» reperere Deorum,
y^m^wn, Sunt enim morbi et Item :
dusidia quadam in materia hoc Ti^rrt fc ài) ^tinrH ^«r* lu-
notira: ea cum eveniunt, dœ- B^t^os tS^i j^uri^tw
monea eorum causas sibi ascri- BuciàfiMt '£»«nf» f» di«»
iunt, itrihi^etf àv»y»^\
^ Quod certis carminibus in- Cujus egens Hecatenme susnr
vitos se cogi eUcerent^ Oracu- mo ex œthere tractstm
lum Hecatesy apud Porphy- Carminé wna:istiy superos C¥i
rium, in Ensebio, P. £. ▼. 8. cogère f as est î
"aXii^ êUatw» rvi$ fraXti- Et Apollinis apud eondem :
HSLtG. CHRISt. LIB. IV. i^09
dîcerent; cum tamen intereapientissimos etiam
Pàganorum constet, in verbis nullam talêm
riih esse posse sitam^ sed suadendi tantaro^ id-
que pro modo significationis. Est et illorum
nequitiœ indicium, quod ^ iû amorem saepe ha-
jus aut illius hune illumve renitentem se piel-
lectaros suscipîebant ; aut vana pollicitatione
aut effectu injuriosi^ ^ cum hoc etiam human»
leges tanquam veneficium interdicant. Ne-
que est quod miretur quisquam, passum esse
summum Deum ut mira qusedam a pravis Spî-
ritibus ederentur; S cum deludi talibus prae-
stigiis meriti essent, qui a veri Dei cuitu pri*
K^uB^i fitv ix XBiXùfTêiy l^ti ilUus hune illumve renitentem
fi lir'ùfi^eK Kvayxif. sepellecturossuscipiebimt'] Vide
Invitum me audiy qucmdo me Phannaceatriain Tbeôciiti et
lege ligasti. Virgilii. Vide Porphyrii con-
Hi rant secretarum arttum ri" fessionem apud Ensebinin, lib.
iuSf quibus ii^fintur nescio qua» ▼. Pneparat. cap. 7. et apiid
potestcUes ; ut Arnobius loqui- Augustinum^ libro x. de Civi-
tur, libro ii. p. 49. fin. xar^ tate Dei, cap. II. Vide eun«
iiv«y»4Mr/iiiyirf %éX9ç rettt ifr*>- dem Porphyrium, lib. ii. 43.
hût wt9r9tti»»Tttf quari eas silri de non esu animantium ; et
•famulas carminibus fecissent; Origenem, contra Celsum lib.
ut Clemens explicat, Protr. p. vii. 69.
18. init. Mioarum formula est ' Cum hoc etiam humanœ le-
apud Jamblichum, in Myste» ge» tanquam veneficium intet'
riit iBgyptiorum, lib. vi. cap. tUcant"] L. ejnsdem. §. adjectio*
5 — 7. Habet eadem Lueanus, D. ad legem Comeliam de Si-
lib. ix. 158. seqq. in verbis Mi- cariis et Venefids. L. si quis
noris Pompeii; et ex Porphy- aliquid ex métallo. §. qui ab-
rio Eusebius, lib. ▼. cap. 10. ortionis. D. de Pœnis. Pau*
Praeparat. Alias formulas oom- lus, sententiarum lib. t. tit.
minationum habes, apud Lu- xxiii.
canum, ubi de Erichtho, vi. S Cum deludi talibus prasti'
780. seqq. agit ; et Papinium, gOê meriti estent f qui ^ veri
ubi de Tiresia, Theb. iv. 500. Dei cultu pridem defecerani]
•eqq. Deut xiii. S. 8 The«< ii. 9|
* In amorem sape ha^tis aut 10. Epht». \À.. %> ^%
210 H. 6R0TIU8 DE VERITATE
dem defecerant. Tum vero impotentias eo-
rum argumentum, quod eorum opéra nullum
insigne bonum secum afferebant. Nam et si
qui visi sunt in vitam revocati ; non permanse-
runt in vita^ nec viventium functiones exercue-
Tunt, Quod si quid aliquando a divina pollen-
tia procedens in Paganorum conspectu appa-
ruit; non tamen praedictum est^ id eventurum
ad probandam ipsorum religionem : unde nihil
impedity quo minus divina ef&cacia causas sibi
longe alias propositas habuerit. Exempli cau-
sa^ si verum est per Vespasianum cœco viiSum
esse redditum ; factum id est^ ^ ut is hac re ve-
nerabilior Imperium Romanum facilius adipis-
ceretur^ lectus quippe Deo judiciorum ipsius
in Judaeos minister: similesque aliorum pro-
digiorum causée existere potuerunt^ >quœ cum
Religione nihil haberent commune.
^ Ut ta hac re venerabilior tonium ride paulo aiite,^ cap.
Imperhtm Romanum facilius a- 5. Josephus de eodem Vespa-
dynsceretur] Tacitus, Historia- siano, libro belli Judaicr iii.
rum iv. 81. Multa nUraeula cap. 27. Tîi ^tH htyti^âvrêt »»•
evenere, quis cœkatis favor et rh* ùt fiyt/Mfutw 4hi, xtû r»
guafdam in Veapa^ianum incli- ffxn^rçet ït irifm* m/uiên 9^
natio mtminum ostenderetur, htxwvrcs, Deo jam illum er-
Dixerat ante, Historiarum' i. citante ad principatumt aliûque
10. Occulta legefati et ostentis etiam signis ei sceptra prϝg'
ac responsis deatinatum Vespa' mjicante,
siano liberisque t^jus imperium^ i Qiub cum Religione^ &c.]
postfortunam credidimus. Sue- Sed vide examen miracuk»-
toinus eadem miracula narra- mm, quae in gratiam Vespa-
turos sic praefatur, cap. 7. ^u- siani et Hadriani fiacta fingnn-
ctoritas et quasi majestas qwe- tur, Histor. Ecclesiastic» dm-
damy ut scilicet inopinato et trse saecul. ii. ann. 138. Cfe-
quati navoprincipif deerat : hmc ricut»
fupque accessit» Éundem Sue*
RELIG. CHRIST.* LIB. IV. 211
§. IX. Et ab oracuUs.
E^em ferme omnia aptari possunt et ad id
solvendum^ quod de oraculis opponunt; prse-
cipue quod diximus^ meritos eos homines ut
sibi illuderetur^ contemptis illis notitiis, quas
cuique ratio aut vetustissima traditio suggerit.
Tum vero^ ^ verba oraculorum ferme ambigua,
et quse facile interpretationem ex qualicunque
eventu acciperent. Quod si quid definitius
prasdictum ab ilHs^ non tamen necesse est ab
omniscia mente profectum: cum aut talia sint
quœ ex causis naturalibus jam existentibus prœ-
sentiri poterant, > sicut Medici quidam venturos
morbos praedixerunt ; aut probabilîter ex eo
quod plerumque evenit conjectari^ ^ quod et
^ Verba oraculorum ferme in libro de Oraculis. C/.]
ambtgua] Vide Œnomai bac i Sicut Medici quidam ventum
de re loca apud Eusebium, ro» Morbos prœdiserunf\ Chal-
lib. y. cap. SO — 26. Hinc cidiuB, ad Tinueum, p. S75.
Phœbus dictas Grscis A.»^iat, Aut erUm alitum volatUy aut
FlexUoqua et obscura oracala extis^ aut oraculis homines pra-
Apollinis dicit Cicero, de Di- monentur.'prœdicentecUiquopro^
yinatione, ii. 56. Utrum eorum pitio dœmonCi qui sit eorumom'
accidisset, inquit, verum oracu~ nium quœ deinceps sequuntur
htm Juisset, [Molta oracula scius; perinde ut si Medicus^
post eventum forte ficta sunt, Juj:tad4sciplinammedendi,(licat
nec paocae sunt rationes sus- vel esitium vel sanitatem. Et
picanidi multas fraudes adhi- terre motus Anaximander et
bitas a vatibus. Qua de re Pherecydes. Plin. lib. ii. cap.
elegantissimum libellum Gral- 79.
lice scripsit D. de Fontenelle, *" Quod et a rerum civiUum
quem vide; ut quae ad eum peritis factum sœpe legimMis"]
defendendum dicta sunt Bib- Scriptor yite Attici, §. 16.
liothece Selectœ Vol. xiii. et Ei rei sunt indicio {prœter eos
qxut Latine, ante omnes, ea libros, <» quibus de eo /acit
de re scripsit Anton, yan Dale nunihnem, [Cicero] quiinwU
212 U. 6EOTI0S BB VBftITATE
a rerum civiliam peritis factum sœpe legimus,
Quod si quando etiam apud Pagaoos aliqao*
rum vatum opéra usus est Deus ad ea prœdt*
cenda^ quas causa3 certas nullas extra Dei va*
luDtatem habere poterant; non id pertloait
ad confirmaDdam religionem Paganicam^ sed
magis ad eam evertendam: qualia sanf^que
apad Maronem extant Ecloga quarta, ex Si-
byllinis carminibus deprompta ; ^ quibus ille.
gusjam aunt editi) sexdechn vo- sed habeo oRa t^na^ qum oImt-
luminaepUtolaTunifabCofhnda- vem. Sic^Solon pnedbât •
tu ^us usqtie ad extremum tem- Manychia maxima mala A-
fnu ad Atticum missarum : qtue thenû fore : Thaïes, in rioo
qui légat, non multutn desideret tnnc despecto forum ali<{aaii»
historiamcontextamiUorumtem- do Milesionim fatarum. Fia»
porum» Sic enim omma de stu- tarchus, Solone, p. 84. F.
diù principum, vitii» ducum, ^Quœ apud Marontm estant
mutationibus reipublicae per- Ecloga quarta"] Vide Augiuti-
scripta sunt, ut nihil in iis non num, de CiTÎtftte Dei lib. z*
appareat; et ftwile existimari CEip. 97*
possity prudentiam quodammodo ® Quibus ille, id nesciens, &€.]
esse divinationem. Non enim SibyUarum vatidnia omnia ant
(Xcero ea solum, quœ vivo se dubia, aat conficta esse jam
acciderunt,/uturaprœdixit; sed satis constat. Ideoqae noUan
etiam quœ nunc usu veniunt, Vii^ium, Sibyllae interpre-
eecinit ut vates. Cicero vere tem, quasi vaticinia p^ im-
de seipso, Fam. libri sexti épi- pnidentiam fandeatem hi^w-
stola sexta : Qwo in bello nihil ri; ut Caipham, qui nescius est
adversi accidity non prœdicente vaticinatus. SibyÛa nescio que,
me, Quare quuTn, ut augures aut potius qui sub ejns lanra
et astrologi soient, ego quoque latebat, œtatem auream prc-
augur publicus ex meis superio- dixerat redituram; ex eoram
ribusprœdictis constitué apud te sententia, qui omnia renoYSr
auctoritatem augurii et divina- tum iri putabant, et simiJia
tionismeop; debebit habere Jîdem iterum eventura: qua de re
nostra prœdictio. Non igiturex vide quae dixit Grotius, lib. ii.
alitis involatu, née ex cantu 10. et notas ad eum' locom.
sirùstro oscinis, ut in nostra dis^ Itaque nec SibyUa hac in n
ciplinaest,necex tripudiissolis-^ vates fuit, nec Virgilius wtl»
tinUs oui somsUit tihi augurar; dnia de Cbristo exscripsit.
RELIO. CHRIST. LIB. IV. 213
id nescienSj Christ! adventum et bénéficia no-
bis depingit. Sic in iisdem Sibyllinis eral^
Ppro rege agnoscendum qui vere rex noster
esset^ et <i ab Oriente venturum qui rerum om^
nium potiretur. ' ÂpoUinis oraculum ^ apud
'\^de Servium ad locum, et 'Ahifi n ««Xir^Mf .
Is. Vossii illius Eclogœ inter- Qui primumfifunt mortcUem,
pntationem. Clericu», Adamque vocavit,
P Pro rege agrwacendum qui De ipso Jesu Hécate» oncula
vere rex noster esset] Cicero sunt duo; qus ex Porphyrio
meminit, ii. 54. de Divinatio- transcripsit Eiuebius, in Evan-
ne. g^lica Demonstratione, lib. iiU
4 Ab Oriente venturum qui 7.
rerum omnium potiretur"] Sue- "Orn fàv â^«M^rif >pv;^h furà
tonius, de Vespasiano cap. 4. rifé» vç^Cmim,
Tacitus, Historiarum y. 13. Ttymrxu f^iif ririnfAt^H'
' ApoUinis oraculum apud kXXm yt ypv^^ii
Porpf^trium legitur"] Vide Au- *Avi^»i tvnCiif cr^«^f^Kr«ni
gostinum, de Civitate Dei lib. Irh Ui/mt.
xix. ci^. 23.' et Eusebium, Morte carere animas exutat
Pneparationis ix. cap. 10. I- corpore novit
dem Porpbyrius, in libro de Quemcunque exomat sapien^
Oraculis, apud Eusebium, P. tia: sedpictate
E. ix. 10. Tîfy iï tv^trtf a ^i«r Est anima iUius quœ longe
Aîyt»rri$tt l/ut^ruçnift, ^aifilli r< excelktit omnes,
^ XuXimuff A.t^»iç ri ^ *ECçaU "Si/ut ftlv al^yiriv fi»0afotf
»if, Vetœ viœ repertores Deus miù vr^^iiknrtw
(Apollo scilicet) esse testatur ^vx^ ^ ihriUênt tis i^dnw
^gpptUfSfPhœnicaSfChaldœoSy iriXaf ï^u,
LifdoSy et Hebrœos. Parœneti- IUius invalidos corpus tuUt
cas ad Grœcos, inter Justini usque dolores :
opéra, hoc citât oraculum, §. Ast anima ascendit cœlestia
11, 24. templa piorum.
mSvm XftXWtfi r«^/«y Aa;^*», Eorundem meminit ex eodem
HY &( *EÇçtûâtf Porphyrio Augustinua, libro
AÙTôyiftiTêf avaxrm nC«{«- xix. cap. 23. de Civitate Dei ;
fiufât âùv âyfUf. ubi et aliud a£Pert oraculum,
Soli Chaldœi sapiunt, et Hc quo Apollo disent, legem
brœa virûm gens, omnium Deorum esse patrem.
Qui purohaudgenitumvenc qoem valde sancti honorant
rantur pectore numen, Hebrsi.
Et illud, §. 88. •ApudPorphiprium'] Possunt
'O w^ôtrêt vrXirut /M^iirm, h«c recte did in Porph^frium^
214 H. 6R0T1US DE VERITATB
Porphyrium legitar; quo ait^ casteros Deos
aërios esse SpirituS| colendam auteih unum
Hebraeorum Deuni : cui dicto si parent Apol*
Unis cultores, jam taies esse desinunt; si non
parent^ suum Deum mendacii accusant. Adde
jam^ quod, si Spiritus illi suis oraculis consul-
tum voluissent humano generi^ an te omnia ge-
neralem proposuissent vivendi normam ; et cer*
tam fidem fecissent remunerationis, quse ma-
neret ita viventes: quorum neutrom ab ipsis
factum est. Contra, ^ laudati saspe eorom car-
tninibus reges, quamvis improbi; ^ pugilibns
decreti honores divini ; ^ pellecti homines in
amores etiam non legitimos^ y ad mala lùcia
captanda^ ^ ad caedes faclendas : quae multis
exemplis demonstrari possent.
eoRque qui paris de iîs Oracu- « PugiWms decreti Momret
lis sentiebant ; et quasi argu- divinQ Ibidem, cap. 34. et
mentum ad hominem, ut lo- Cleomede. Habet hoc et Orir
quuntur Dialectici, proferri. gènes, contra Celsam iii. S.
Sed, cum ficta non esse haec *■ Pellecti homimet in tamnt
oracula non constet, imo yero etiam non l^^mot] Oftendi*
graves sint rationes credendi mus jam supra, §. S.
commenticia esse, apud Chris^ y Ad mala lucra captandt]
tianos vim nullam habere pos* Vide Eusebiuro, Pneparationis
BÙnt. ClerUms, lib. v. cap. 29.
*■ Laudati seepe eorum cartm^ ^ Ad cœdea fadendatl OB-
nibtis reges, quamvis i7nproH\ nomaûs oracola hvQUS gencni
Vide ea quœ affert Œnomaûs, récitât ; qu» reperiet dicto
apud Eusebium, Praeparationis jam Eusebii Ubro, cap* 19. ^
Erangelicae lib. v. capp. 33. et 37.
j^5.
1USLI6. CHRIST. LIB. IV. 215
§• X. Rejidtur Paganica religio ex eo, quod
sponte defecerit^ simul hoc kumana atuciUa
dejuerunU
Tum vero iDgens nobis^ prœter ea quse supra
suDt allata, argumentum suppeditat contra se
Pagana religio; eo quod, ubicuuque humana
vi destituta est, plane concidit, tanquam sub*
lato quo uno stabat. Nam, si oculos circum-
feras per quotquot sunt Imperia Christiano-
rum aut Mahumetistarum, videbis Paganismi
Dullam nisi in libris memoriam. Imo docent
historiée, etiam illis temporibus cum Impera-
tores aut vim et supplicia, ut priores, aut eru-
ditiooem et solertiam, ut Julianus, adhiberent
ad sustentandam religionem Paganicam, in
dies ei aliquid decessisse: non oppositavi ulla;
non generis fulgore \ (fabri enim filius a vulgo
Jésus habebatur;) non literarum flore, cujus
expers fuit oratio Christi legem docentium;
non donis; (pauperes quippe illi erant;) non
ulla assentatione, cum contra omnia commoda
spemenda, nihil non adversi ejus legis causa
subeundum dicerent. Vide quanta fuerit Pa-
ganismi imbecillitas, cum talibus auxiliis de-
structus sit. Neque tantum credulitas Paga-
norum evanuit ad illam doctrinam ; sed et ipsi
Spiritus ad Christi nomen ^ excesserunt e cor-
^Exceuerttnt e ccrporibus, compresserunt vocem] Actor. ▼. 16,
viii. 7. zri. 18.
316 H. CROtiUS DB VBEITATB
poribas^ compresserunt vocenii et interrogitti
de silentii causa ^ dicere sont coacti^ nihil se
posse ttbi Christus invocaretur.
§. XI. Responsio ad id, quod rel^ionis ortui et
interitus astrorufn efficadœ ascribiturm
Fuere Philosophie qui ut ortum ita interi-
tum religiouis cujusque astris ascriberent.' Sed
ipsa, quam isti scire se profiteutur, sideralis
scientia tam diversis sub normis traditur; <^ut
nihil in ea certi reperiatur^ prœter hoc ipsom,
certi esse nihil. Non de illis loquor efièeti-
bus, qui ex naturali necessitate causarum se-
quuntur: sed de his^ ^qui ab humana proce-
dunt voluntate ; quse ita suapte vi libéra est, ut
nihil ei necessitatis extrinsecus imprimi possit.
Quod si ex impressione tali necessario sequere-
tur actus voluntatis, jam vis in anima delibe-
randi atque eligendi, ^ quam sentimus ipsi,
^ Dicere sunt coacH, nihil se eue nihU] Vide egregiam bac
poBse uhi Christus invocaretur"] de re Bardesanis Syii Dianr-
Tertullianos, Apologetico, c. tationem ; quam reperiet MpoA
23. Vide et Lucianum, Pseu- Eusebium, Pneparationis lib.
domanti, §. S5, 88. ApoUo in vi. cap. 10. et eam, quam ia
Daphnc : Nix^Âly rà x^V** ^ Philooalia de Origene ocdtodiy
A«^Mf fitrir xeû Tvr« x*0kvu cap. xxiii.
T«v xfV^t*^*' I^^**^^'^ ^^ Daph" ^ Qui ab kunuma p roce dm U
ne plenus mortuis: id oracula voluntate; çwg ita suapte vH-
impedit. Mortui illi erant Ba^ bera est, ut nihil ei necessitatii
bylas et alii Christiani mar- extrinsecus imprimi poui^Viàt
tyres. Vide Chrysostomum, Alexandri AphrodiMÛ bac de
contra Grentiles, t. y. p. 460. re librum.
13. * Quam sentimus ipsS] EuM-
c Vt nUdl in ea certi repe- bium vide, Prsparat. ETang.
riatur, prœter hoc ipsum, certi lib. vi. cap. 6.
RBLIG. CHRIST. LIB. IV. 217
frustra esset data; ^omniumque legum pree-
miorumque ac pœnaram sequitas sublata, cum
neque culpa neque meritum esse possit in eo
quod plane sit inevitabile. Tum vero^ cum
actiones voluntatis malœ quœdam sint^ si certa
necessitate ex cœlo procédant, eo quod cœlo
eoélestibusque corporîbus vim talem Deus at-
tribuent; jam sequetur, Deura, qui perfectissi-
me bonus est, s malitise moralis veram esse
causam : et (cum lege posita profiteatur se de-
testari malîtiam, cujus vim effectricem atque
inevitabilem inseruerit ipsis rébus) velle eum
duo, quae inter se sunt contraria; ut idem fiât,
et non fiât: et peccari in eo, quod quis agat
divino impulsu. ^ Probabilius ab aliis dicitur,
' Omniumque legum prtB' ut qui malus est puniatur juste,
sniorutnque ac pœnaru7H œqtùtas quippe sua culpa factus impra-
suhlata] JustinuB, Apologetico hùsi qui vero justus est laude-
ii. §. 43. El fMi vçûat^icu Iktu- tur, ut qui eadem libertate car
Biptf vçif ri ^tvytif rà utrxç» verit divina violare prœcepta,
*M4 aiûM^m Tm *a>.à iwtctfuv Adde Chalcidii hac de re dis-
t^u ri avS^çiu^uâv yUâç, uvai' putationem in Tiuueo, pp.
riiit \tt rm ««'««'^«'«ri Tr^«rr«- 935 — 280.
ftMêÊf, Nisi enim eteclione H' f Malitiœ moralis veram esse
Aerafacultatetnhabet humanum causam"] Contra quam dixit
gtmuy ut turpiafugiat, honesta Plato, de Republica x. p. 763.
tumat ; in neutram partem ipsi £. Atrim iXo/Aiw Sià; ï «v«i-
atcrihenda actionis causa. Vi- rétf. Causa pênes optantem :
de et quœ ibidem sequuntur. Deus extra culpam : ut vertit
Tatiantu, §. 7. 'Ektv^tçl» rtif in Timaeo Chalcidius, p. 345.
w^êtu^ifMt — îl^ois /ui» ^AvXût quod cum Mose congraere ait
\i»miêti »âXu^nr»t, h' etùrèv yf Justinus dicto loco, §. 44.
y»f^t é**}C^Ç'f' ^ ^' yucettag ^ Probabilius'] Sed omnium
ÏTeuftirtUf »arêi t« ecliTi^èffsaf verissime qui iufluxus illos
TV Sitf fAfi tretçatCxf r« fiuXtifi». pemegant, nec quidquam in
In hoc data vobiutati libertas : Astris a^noscunt ; prœter ca-
218 H. GROTIUS BB VERITATB
astrorum influxibus iterem primum, deinde et
çorpora nostra contingi ; et qualitates quasdam
imbtbere^ quœ pleramque in animo excitent
respondentes sibi appetitiones : ab bis autem
volantatem illici, et ils obseqoi ssepe. Verum
hoC) ita coneessam^ nihil facit ad eam, quam
tractare cœpimus, quœstionem. Nam Christi
religip, cum homines vel maxime abducat ab
iis quœ corpori placent, ex corporis afiectibas
ortum habere non potuit ; ac proinde nec e vi
siderum, quae, ut diximus, in animum non
agunt nisi per eos afièctus. Prudentissimi As-
trologorum ^ eximunt a siderum legibus viros
vere sapientes ac bonos : at taies rêvera fuere,
qui primi Christianam religionem susceperunt;
quod vita ipsorum probat. Quod si eruditioni
quoque et lit^ris aliquam vim damus, adver-
sus corporis contagium; fuerunt semper inter
Christianos etiam, qui hac laude florerent.
Tum vero siderum effectus, ut doctissimi faten-
tur, certas mundi plagas respiciunt, et tempo-
rarii sunt: hœc autem religio jam per mille
sexcentos annos durât ; nec in una, sed" in dissi-
lorem, ac lucem, quibus ad- p. 2. éd. Ven. 1593. Mi^ nyt
dere licet totius molis pon- ttS^avt rh» iifi»çf*ivtt9, Faitm
dos. Atqui hase ad animuin augerenoli. Ptolemœnsy ILaf-
preprie nihil faciunt. CUri" trf , s. p. 904. Aînarmi i Iwr
eus, fnfAM^ ^oXXecf aTârçi^ar^mi h-
^ JEximunt a siderum legibus tçyuag rHv «r(^*>y. Potest w
viros vere sapientes ac bonos'\ sapiens multas astrorum efficient
Zoroaster, in Oraculis, fol. 10. tias avertere.
RBLIG. CHRIST. LIB. IV. 210
tissimis mundi partibus^ et quœ longe sub alio
sunt siderum positu.
§• XII. Ostenditur prœcipua Christianœ religionù
probari a sapientibus Paganorum : et^ si quid
in ea est difficile creditu^ paria apud
Pag^nos reperiri.
£o vero mÎDUs Pagani habent quo Christia-
nam religionem oppugnent^ quod ejus partes
singulas tantœ sunt honestatis^ ut suapte luce
animos quasi convincant; ita ut inter Paganos
quoqae non defuerint qui dîxerint singula,
qiue nostra Religio habet universa: utpote
^ Religionem non in ritibus^ sed in animo esse
■
^ ReligUmem non in ritihua^ Non posait magni MeasaUt
9ed in aàHmo eaae poaitam\ Me- Hppa propago ;
nander, q>ud Clem. Strom. ▼. Compoaitumjua/aaqueanimi,
p. 858. Eiiaeb. P. £. xiii. 13. sanctosque receaaua
&tâf le Sm hti riXuf l/««u«f £», Mentis, et incoctum generoao
Hn Xofurfêf Af rtjf ^^XatfAu» pectua kÊneato ?
wt9 ê0f vfi KM^m, Hoc cedOf ut admoveam tem^
Dm aacrijlca aemper ingénia plia, et/arre litabo,
probo. Qui yenns respicere videntar
yieu tu albmn veatem magia Pythiae oracolum, qaod est
çuam morea induaa, apud Porpbyrium, de aon esv
' CicerOy de Natura Deorum ii. animantium gecundo, §. 16.
88. CuUua autem Deorum eat ubi aliquid a viro pio oblatum
vpOmaiafidemquecaatiaaimuaat'' Hecatombis alterius pnefer»
fueaanetiaahnua pleniaaimuaque tar. £odem libro, §. 19. b«e
pietaiia; ut eoa aemper para fin' liabet paris argumenti Por-
tegrOf htcorrupta et mente et phyrius : Ntl» il USUru fda
voce veneremmr. Idem, de Le- ^^m/av^ùv xat^l fifta ftii tcm^n^
l^bus ii. 10. Caate jubet les Ufit^naftifûtt, v» d^MM ff/û'
mdire md Deoa : animo videlicet, ^«mv zrçig ri rm ^tmmt ûyvif^
in fuo aunt omnia, Persius, Sa- Sruv iï ro rmfMt fur» riis iar^n»
tjrtk ii. 71. rif rntt kêtfur^tnmfUPâi, fêii mi*
Quin damua id auperia, de S»^y »««*>» riit i^v;^*f» ^K***
nutgna-ptoddare lance rif, 'itan w^ài ▼•« ârvtWt^^^
U 2
220 H. GROnUS DE YBRITATE
{)O8itaB0i : ^ adulterum esse etiam^ qui adulte^
2iafi^ 94ft4^wtr «wrtri^ i rSf ac ne Ule guidem intemus, H er
Sii«r«r^. rSit U npûf xai^ra animi perturbatiombua viiûim
fÊukir» ri* Qtiv Imac/^iv^ jmb- contraxerit, Itemm ilndem,
^m^^ £rt fmyy%nt mtÇmun. §. 46. Ov y»^ ^ i» ^9 «Ifwk»
*f » ySf'ETiiavçijt T^oÈy'ty^vrrif ùir* dtâ^^iiirêtt ^uùf »fm^i^fiiwis,
/ lifrtt a»nXiit/rm trihXM' iwTkrf mf
"EfifitfMf ayviiti Y tffi, Pf' ri vmr^ii^ r^ «ir/wf» rur^, ri»
mTv «tm. fr;^«r«» ^ izrig itftm x*^*^
JNkmc vero candida quidem rit it^/utrtfif ix àyf»9 «mt-
tméetoa vegie, sed corpore hn- nxu 3ii«rif^y, ^ fu^ iyim mi-
/wr«, idoneos negant ^i pure rçiCut U rf Mt^ rS •mmr^
êocrificent : ubi vero et corpore Neque enim convenu^ ut m m
et vestitu tUtente» quidam ani- tempUSfqtue homme» IMûtRea»
mum intérim a malts purum non runt, etiampedum vincuia pmra
habent, et sic ad sacra accedunt; requirantur, et sine macula ad-
idnihU referre existimant : quasi cei; in templo vero tummi Par
non Deus maxime delectetur, eo tris, Mundo hoc sciUcet, non o-
miod innobis dhnnissimum est porteai puramservareiUameX'
bene se habènie, ut quicum ipsi temam nostri corporis uiUmam
f>< cognatio, At vero in Epi- e pelUbus vestem, eaque qUbm
dmtri^fhnphprœscriptumerat: castissima versari in ilio PaUis
Qui^pdorativeniasadlimi- templo. Ne hoc quidem. ci
na templi, eodem libro omittam» §• 60.
Fas jubet : ut castum est, Ilu0^}§ ^, Sn rwrmt X€**^ ^
sancta/m/ere animo. I;^imv •* ^ui, t*s ^ ri i^
Et aliquanto post, sectione ««'«CXiWtf'i ri* 'm^mrsut fU'
sdlicet 84. Qtf fùf r£ lirt yin» ^itriuf XmfAÇtiv0»nf riif
tfo^tVf ùf riç ûiniç ro^if I^Uj içBiiv ^tf* aùrif rt mù rit
fti^f ri» atff^nriv fAnrt dv- xrfoyfAârêif 2/«An^«y* mit m
fuivrtf, ftnru i^oufAÔ^ÊWtg, ret^^t, ^ •ftt, ^ l^iMUtf ifw;
OtfSiy yâ^ Inv îfvXn, S /en rif Qui vero persuasua est, véetimis
duX^ tb^uf itif d»ââ»çrâ9, Ati iUisnonegereDeos,wà mitodr
&k Xiyof rUTif i xarù ^ttfhv mum spectare ^erentiBi opO^
tinuêg' itt tvhw, 0r«y zrà^u tnumque eis eenseri êturifiàktm,
^v-^ns y fAt/MXuffciwg, Deo ei rectam tumdediis iumde rébus
^ super omnia est, ut vir qui- aententiam; quomodononistem-
dam sapiens dixit, nihil eorum perans, piu8,Justusque évadai ?
quœ maieriam habent aut ado- Ubi tria ista nota, qu» apud
leri, aut indigetari débet, M- Panlum^Tit. ii. 19. fm^^imt,^
hil enim est materiœ particeps, hxuwt, {$ wiCig, temperanter,
quod non impurum sit materia Juste, et pie, Zaleucus, in le
carenti, Quare nec sermo illi gum anteloquio, apud DiodcH
coÊwem$, qui voce exprimitur : ram Sicnlum, xii. 80. "Ex»»
RBU6. CHRIST. LIB. IV. 221
rium committere voluit : ^ non reponendam
iDJariam: '^uni marito unam uxorem jangen-
«^» ^f'ttxh* MaB»^9 Wêienf *»- 8. Incesta est etiam sine êiupro,
iumf* if Tmt d-i«y av ^tuçivr^tf guœ cupit stuprum, Philoso-
«w» wêftifSv B^v^imç rt xai ^«- phus, de Benefic. iv. 14. Non
wd9mf, &kkM Têig rm dya^St immerito in nwmertmt peccan-
Àf^fm it»»/mf ri »mi ttaXatt tium refertuty quœ pudidtiam
Urtrnkîmn. Omnis malitiœpu' timori prœstiHty et non sibi,
ra mens esto : negtte enim gau- "* Nonreponetutam injuriam\
dentDHpravorumhominumsa' Plato, CritODe, p. 36. £. Ma-'
créais et impendUs, sed jnsHs ximus Tyrius, Dissertatione
et konestis bonorum actionibus, secunda. Menander, apud Sto-
SenecAy Lactantio prolatus, bsnm, Serm. y. init.
Hb. vi. Institutionum, cap. Oureg x^arttig W &>h^y Z
ft5. 8. Vultisne Deum cogitare Toçyi»,
magmtm et placidum et mqjes- "Oçtt a^tKtTr^m zrXûr io*/-
tele leni verendum^ amicum et recreu fiçarû»,
semperinproximo? Nonimmo- O Gorgia, ille vir virorum
iéUionibus et sanguine multo CO' est optimus,
Itndum; sed mente puruy hnne- Qui melius aJOs collet ferre
Hoque proposito. Non templa injurias.
iiUf congestis in altitudinem Ariston Spartianus, apad I^u-
êaxiê, extruenda sunt: in suo tarchmn, Ap. Lac. p. 918. A.
euique consecrandus est pecto- Dicenti cuipiam, regium esse
re. Sensum eandem babes apud amicis bene, inimicis maie fa-
Dionem Prosaeensem, Oratiohe cere ; imo, inquit, amicis bene
tertia, p. 45. éd. Lutet. 1604. facere, inimiços amicos redde-
Thncydides, lib. i. 70. Mnrt re. EtapudeuDdem, p. 978. F.
U^ritw âXkê rt hyur^âu, n ro Dion ille, Siciliœ libérator, phi*
ri iiâfra tr^«|«i. Neque diem losophici stndii veram demon-
/hhtm aUud quid putare, quam strationem in eo ait positam,
ofidutn/acere. Diogenes : 'Avhç non ut quis in amicos benignus
àya^i§ êv rraruf hfii^»v ïoçrhv sit ; sed si quis, injuria affec-
kyûrm ; Vir bonus nonne omn tus, sit exorabilis et clemens
mem diemfestum habet ? in eos qui peccarunt.
1 Aêulterwm esse etiauiy qui ^ Uni . marito unam uxorem
mdt^erium committere vo/anY] jungendani\ Vide qus supra
Ondius, Amor. iii. 4. 5. ex Sallustio et aliis ad banc
ÇlMP, quia non licuit, non fa-' rem attulimus. Euripides, An-
cit; illafacit. dromache, ver. 177.
Utjam servaris bene corpus^ ovhh yèi^ xukiv,
adultéra mens est : Av»7v ywteuxM âfiç ?/ nfmt
Omnibus exclusis, intus adul- t;c'**'
ter erit, *AXX' tU f*»»* ^A/tr^vrif «^
Seneca pater^ Contr. vu ded. vaîav xrnr^a
tj3
/
222 H. GROTIUS DB VBRITATE
dam : ^ fœdus niatrimonii debere esse perpe-
tuum : P hominis officium eçse homini cutrô
beDefacere, 4 prsesertim egenti: ' juramento,
quantum fieri potest, abstinendum : * contentes
Sri^Wiy, Uit ftii Mattit m- ^ Prâfsertim egenH] Hon»
Ktif SiXi). tiiu, lib. ii. Sat. 2. 103.
—«-non etenim decet, Cur eget kuUgnus y i ri i i yt r— i
ZJhum imperare feminis binia te ditfUe ?
mrum: In Mimo, ver» 94.
Omtentus uno conjugis vivat Bona comftarat prœâéUa mir
* torOf sericordia,
Çuicunque cupiet rite cura- ' Juramento, fuantum Ji/en
totn domMim, potest, t^ténendum] Pythago-
In e|asdeni tragœdiœ choro, rasjinvitaapudJamblichuiiiyl.
▼er. 464, seqq. plura sunt in 47. Mnhù jM»r«;^^r«rd«i vw»
hune sensum. eiÂly liv aptur «AJLm rêtént
o Fœdus matrimomi debere v(«;^fi«<ÇirS«i Xiyutf &t% mm
esse perpetuum] Quale fuit a- x*'Ç*f ^Ç**^ '^""^ véirég, Inju-
pud Romaoos, ad annum ur- r^urawio nuUo Deo abuU :JtM
bis Ticesimum et quingentesi- vero guemque termone «<i, ut
mumj Valerio Maximo te^rte, nec jurato fibi credatur. Qnod
lib. ii. cap. 1. 4. Ânaxandridea ipsuni late ad aureum cannea
in hune sensum, apad Sto- explicat Hierodes, pag. 99*
baeum, serm. Ixxii. init. seqq. M. Antoninus, Ub, iîL
'O yàf ytmukât irn att'xvytif 5. in viri boni descriptiçne :
»;^«>v. Mnri of»9 îttf^tMf. Qd jura*
JReciprocumÙer hoc tntnfuam mento uti non Ht oput» Sopho-
vacat infamia, clés, Œdipode Coloneo, ver.
P Hemimi qficimm eue komi-- 677.
mcuivi»ben^fkcere},TereBtia», Ou tm r* vp* S^n y, «f mm^
Heautontimorumeno, L 1. 25. xi», wtrtfff*»;
Homo sutn : kumani nikil a Nolo te adigere Jur^furandê,
me aUenum arbitror, ut mtU»m,
Inter nos cognationem quandam Clinias Pythagoricua trinm tft-
natura constituitf ait Florenti- lentonim litem perétere
nus Jurisconsultns, L. Ut vim. luit, quam jurejurando
D. De Justitia. Eodem spectat veram affirmare. Nanwt Bar
^royerbiwai, Elomo homini Deut, silius, de legendis Gneçoram
apud Erasmum, Adag. Ch^l. i. libris, t. i. p. 498. B. éd. Paris.
Cent. i. 69. ex Plinio, N. H. 1638.
i.i. 7. Cicero, de Officiis primo, • Contentas nos i» victu et
§.16. Hominibus inter ipsos, vestitu esse debere ad naturstm
omnifius inter onmes, socleta- necessariis'] Euripides» apud A*
tett este ait. tb^moeum» ir. 1 5. Stob. Sem. t.
RSLIO. CHRIST. LIB. IV« 22^3
nos ÎD victu et vestitu esse debere ad naturath
necessariis. Quod si quid est in Christiana
religione creditu difficile, apud sapientissimos
Paganorum ' païia inveniuntur: quod de ani-
moriun immortalitate^ et reditu corporum in
vitam supra ostendimus. Sic Plato^ a Chahlseis
edoctus, ^ divinam naturam djstinguit in Pa.<-
trem^ Mentem paterpam^ (quam et Dei ger-
men vocat, Mundi opificem^) et Animam qua
*£«^ r/ Ii7 /3^«ri vkhf yon Opificem^ item FiUum : A-
ïvMf ftivêff melius, A.cy»v, Ut videre est
AnfiuiTft itvfii vrA/MTOi y apud Éusebium, libro xi. cap^.
i3c*i;C«»; 17—19. Vide et CyriUum,
'Am^ ir»^tçtj ^ iri^vx ^f^t libro contra Jalianum iii, it»
r^fw. et viii. pagg. 97, 145, 274.-
Homim quid est necesse prœ^ Chalcidius, ad Timaeum, pag»
terquam duo, 277. primum nominat aunt"
Céréale germen at^te Um- mum Deum ; secundum, Meu'
phantmlmtes? iem, vel ProtndenHam; terti-
Qmat tunt parata sempety et rsat, Animam Mundi, Tel Men^
vitœ gatis. tem secundam, Mox tria base
Locamuy iv. S81. ne discriminât: Jubens, Ordi-
— i&i^tf est populU Jhtvhu» nans, Intimons, De secundo sic
çve Ceresque, idem, p. 135. Ratio Dei Deug
Aristides: 'Efhiirêt yk0, Jtfuu, est humanis rébus constilens; qtstf
nmi mimis, ^ r^ph àtofM^m, causa est hominihus bene beaie-
Opuê ntmirum hahemme veste, que trivendi, si non concesam»
tecto, et aUmesftis, sibi munussmnmo a Deo negU-
^ JDivinam naturam distin' gant. Pythagorici temarium
gwUf] Plato, epistola ad Dio- nufnerumpetfectumsummoDeo
u f ûvÊ B, p- 1269. F. Vid» et ofj^Mm^, ait Servius, ad Eclo-
Ptoclom in Timsum, Ub. iii. gam ix. 75. Unde non abit
Theol. Platon, cap. 18. seqq. quod habet de iisdem Pytha-
Primum principium Plato vo- goricis Aristoteles, primo d*
ot Patrem; secundum prin- Cœlo, in ipso initio. [Copio,-
oipinm, enimaiMm Causam et sius de hisce egit Tir longe
Prmgidem ; in epistola ad Her- doctissimus Rod. Cudworthut»
miam, Erastum, et Coriscum : Anglici Operis, de Systemat*
idipcum Mentem Tocat Plo- intellectuali mundi, lib. L cap.
tiau*, libro -mtfi r^Hf «^;^i*My 4. quod consuhiisse aoi\ ^qk.-
Mr«f'«#'i*>9; Nnmenius, Afl^v^ nitebit. DericM.
<&^ H. 6ROnU8 DS VERITATB
coDtineantur. Cum humaoa natara
«fimaam jungi posse^ ^ Julianus, tantus Christia-
Qoran hostis^ credidit; et exemplum dédit in
iBscolapio, quem volebat ad tradendam bo-
wmbas medendi artem de eœlo venisse.
Cmx Christi multos ofTendit: at qiue deDiis
OOQ narrant Paganorum auctores? alios famnlos
r^um fuisse; fulminatos alios, dissectos^ val-
neratos. Et vero, lœtius esse honestum quoties
magno sibi constat, sapientissimi ipsorum dixe-
re. ^ Plato de Republica secundo, quasi prœ-
^Julianus, tantus Christiano' habent, p. 594. B. Mttrty^-
rum hostisj cr€didit'\ Libro vi. rm, f^sCx«^t<rc/, ^t^im, U-
p. 900. A. 'g yâç Zivç^ h /ceiv xav^vimt rit lip^aJ^^M/r ri-
T»ts vanratÇf i^ Iftvrv riv 'Ao-xX*)- XturUvy iravr» fut»k rmBinf
in«f iyiwn^tV ùç 21 riiv ytiv, dvao-x**2vXtvB^rtTmi, Unde Ci-
}/« TÎif ^x/« yovifiit i^nsy î»(^*i- cero illud sumpsit, et in ter-
M». OvrtSf *«ri yîis l^ içetw ^otn- tium de Republica librum
ftifAtfat srçùôiavf itâu^ig fùv srt^t retulit : Bonus ille vir oexe-
riiy *£«'/^ai;^«y i^«yi}, &c. Ju- tuTyrapiatur; manusei denique
piter, inter ea quœ intellectu efferantufy effodiatUur ocuti;
percipiuntuTydeseJEsculapium. damnetur, vmciaiur, unUur,
genuit: eundem terris cemi de- LactaDtius memorat, lib. t.
ditiperSoUsvitamgenitabilem* Institationnm, cap. IS. 5. I-
JIicvero,excϕointerretmpro- dem, libro vi. cap. 17. SB.
gressu /acto, unica specie apud hune nobis locom Seneœ
Epidaurum apparuit, Porphy- servavit : Hic est iUe homo ho-
rius, verba ejus referente Cy- nestus; quiysivetotocorporetoT'
rillo libro quem diximus Tiii. menta patienda sunt, sive/Uat^
p. 287* D. vUùt iTfxi rt S^ti*, ma ore recipienda est, swe ear*
es 2fi ^ Tçiitt^S^at x»rù xeii^ùt tendenda per patibultannumusy
tî$ àv^^tims, Genus quodditm non quœrit quid putiatur, sed
Deorum esse, quod suo tempore quam bene, Talem nobis et
m homines mutetur. Quae bac Euripides ob oculos ponit istis
de re fuerit JSgyptiorum sen- versibus, in Syleo ; apud Phi-
tentia, vide Plutarchum» viii. lonem, Quod omnis probus H-
Symp. quœst. 1. Adde bis lo- ber, p. 673. F. et Éusebium,
cum Actorum, xiv. 11. P. £. vi. 6.
*^ Plato de Republica secundo, Hifi^ûéty xarat^ eâ^xasf i^
quasi prœscius, ait"] Graeca sic «rAfif-Snr/ fut
RSLIG. CHRIST. LIB. IV.
225
scius, ait, ut vere justus exhibeatur, opus esse
ut virtus ejus omnibus ornamentis spolietur;
ita ut ille habeatur ab aliis pro scelesto, illuda*
tur^ suspendatur denique. £t certe, summfle
patientise exemplum ut extaret, aliter obtineri
non poterat.
ZI/mt» mXmmv miftM* ir^^i
rn^m Xoyt*.
Vire hœc cremaque membre,
et impletor met
PoiOHs rubentem aanguinem :
in terramprius
Descendet œther, terra se in
cœlumferet,
Quam noster unquam sermo
aduktur tibi,
IVdi vere convenit illud JEs-
chyli, Platoni memoratum
dicto loco :
BaJ^«y «LXmmi lia ^^t»«f tu^
XtvfMtTa,
Namque allaborat esse, non
credi optviHUs;
Sulcos projundos corde de*
mersos gerens,
Unde illa sese pulckra conci-
lia exerunt*
HUGO GROTIUS
DE
VERITATE
RELIGIONIS CHRISTIANiE.
LIBER QUINTUS.
§. I. Refutatio Judaismiy incipiens ab allocutione
ad Judœos.
vjUALE est, quod ex obscuro specu enitenti-
bus paulatim se ostendit, înter lucem tenebras-
que médium; talem se nobis ex densa Paga-
nismi caligine gradum moventibus Judaismus
offert, pars et primordium verî. Quare Ju-
daeos compello, ne nos aversi audiant. Cog-
Ditum nobis, ^esse ipsos progeniem sanctorum
vîrorum, quos Deus et per Prophetas et per
Angelos suos invisere solebat: ex eadem gente
* Eue ipsos progeniem sanc- qus seqirantnr, ex Rom. ix,
toTMm virorum\ Sumpta haec, et x, xi. Âdde Matth. xr. 94.
228 H. GRonus db veritatb
natum Messîam, et primos Christianismi doc-
tores: Ipsorum esse arborem, cui nos sumus
inoculât! : custodes esse ipsos oraculorum Dei ;
quœ nos non minus ipsis veneramur, accum
Paulo auspiria prô ipsis ad Deum emittimus,
crantes ut quamprimum veniat illa dies, cum^
ablato ^ velamento quod vultui eorum im-
pendet, clare nobiscum visuri sunt ^ comple-
mentum legis; cumque, ut habent veterum
jraticinia, nostrum, qui alienigense ^umus,
quitlîbet <^Hebrsei viri paenulam apprehendet,
rogans ut concordi pietate colamus unicum
illum Deum, Deum Abrahami, Isaaci, et Ja-
cobi.
§. IL Ostenditur, Judœos debere miracula Jesu
habere pro mfficienter probatis.
Primum ergo rogantur, ne iniquum existi-
ment in causa aliéna quod in sua aequum judi-
nent. Si quis Paganus ab ipsis quœrat, cur
elràRnt miracula a Mose facta; nihil dicant
aliud, quam inter suos adeo perpetuam con-
stantemque ejus rei fuisse famam, ut non po-
tuerit, nisi ex testimonio eorum qui vidissent,
proficisci. Sic.^ab Elisœo auctum apudyj::^
^ VtUiifMniô\ 2 Cor. iii. cbariae viik 20. et sequenti-
14 — 16. bus: Esaiœ ii. 2. xix. 18. et
<• Onnplementum legis] Rom. 24. Michœs iv. 2. Ose» iii.
iii. 21. viii. 4. x. 4. xiii. 8. 4, 5. Rom. xi. 25.
Gftl. iii. 24. ' ^b Elis€eo auctum ajmd
^ Hebrœi viri p€nmlanî\ Za- viduam oleuni] 2 Reg. ir.
RELIG. CHRIST. LIB. V. 229
duam oleum, ^purgatum subito a mala scabie ly^"^/
Syrum, shospitaç iilium ad vitam revocatum,^/^^^^^/
et similia alîa credunt Judsei; non aliam sane
ob causai»^ quam quod testes bonsB fidei id
proditum ad posteros transmiserunt. ^De Elise
vero in cœlum raptu, unius Elissei, tanquam
▼iri omni exceptione majoris, testimonio fi-
dem habent. At nos de Christi aseensu in
Y;œlum » duodecim proferîmus testes vitœ in-
culpât»; *^de Christo post mortem in terris
viso, multo plures : quee si vera sunt^ verum sit
necesse est et Christi dogma: planeque nihil
a Judaeis pro se afFerri potest, quod non et
nobis pari aut potiori jure possit aptari. Sed,
ut testimonia omittamus^ res prodigiosas a
Christo factas ^ ipsorum Thalmudistarum et Ju-
dœorum. confessio est: quod ipsum sufficere
débet. Neque enim potest Deus dogmati pfr .
hominem promulgato auctoritatem efficacius
conciliare, quam miraculis éditis.
' Purgatum subito a mcda Actor. cap. i.
scabie Syrum] Ibidem, cap. v. ^ De Christo post mortem in
t Hospitœ JUiwm ad vitam terris viso^muito plures"] Mstth,
revocatum] Dicto cap. iv. xxviii. Marc. xvi. Luc. xxiv.
'' De Éliœ vero in cœlum Joh. xx. xxi. 1 Cor. xv. 6.
raptii] Diito libro, cap. ii. ^ Ipsorum Thalmudistarum et
^ Duodecimproferimus testes] Judœorum confessio est] Vide
Marc. xvi. 19. Luc. xxiv. 58. qus allata ad librum ii. 4.
230 H. Gsonus de teeitate
§. IIL Sofettur, quod objidunt facta hœc mira^
cula ope dœmonum ;
At, ope Dœmonum facta ab eo prodigia,
dixeruDt alîqui: ▼«nun haec calomnia supra
jam refutata est; eo quod ubi Christi dogma
ionotuit^ omnis potestas Dœmonum confracta
est. Quod addunt aliqui dîdicîsse Jesom in
^gypto magicas artes; speciem veri mnlto
minorem habet quam similis Paganorum ad-
▼ersus Mosem accusatio, ™ quam apud Plinium
^ et Apuleium videmus. Nam fuisse Jesum
unquam in ^gypto, non constat nisi ex disci-
pulorum libris; qui addunt, infentem adhuc
inde rediisse : at, Mosem magnam œtatis ad*
ultœ partem in iËgypto exegisse^ ^ et ipsius P et
aliorum narratiône certum est. Sed ^t Mosem
et Jesum valide purgat hoc crimine lex utrius-
que^ ^ taies artes diserte vetans ut Deo invisas.
Tum vero si Christi et ejus discipulorum tem-
pore usquam aut in iËgypto aut alibi exti-
tisset ars ulla magica, qua possent ea fieri quae
de Christo prœdicantur, muti omnes subito
* Quam apud Plinium] Li- monis, Lysimachi |pad Josf
bro XXX. cap. 1. phum contra Apionem pri-
" Et jipuletum] Apologeti- mo ; Justini, Tadti.
00 ii. p. 318. éd. Lugd. Bat. 4 Taies artes diserte vetatis]
1594. Exod. xxii. 18. Levit. xx. 6,
o Et ipsius] Exod. ii. iv. et 27. Nun^ xxiii. 23. Deat.
sequentibus. xviii. 10. 1 Sam. xxviii. 9'
V Et aliorum narratiône cet' 2 Reg. xvii. 17. xxi. G. Act.
tum esf] Manethonis, Chsre- xiii. 8—10. xn. 18. xix. 19*
RBLIG. CHRIST. LIB. V. 231
sanarij claudis gressio, cœcis visus darl ; Impe-
ratores, 'Tiberius, ^Nero, atque alii, qui ad
inquirenda talia nullis impendiis pepercerunt,
haud dubie eam deprehendissent. Et si ve-
rum est ^ quod tradunt Judœ!, senatores magni
Synedrii gnaros fuisse magicarum artium^ ut
reos possent convincere ; sane (cum iidem Jesû
inimicissimi fuerint^ et honori ejus maxime pet
miracula crescenti invidentes) aut opéra similia
ex eadem arte edidissent ipsi, aut certis argu-
mentis apertum fecissent ipsius opéra non ali-
unde proficisci.
§. IV. ^ut vi vocum.
Quod vero Judœorum nonnulli prodigia Je*
su ascribunt nomini cuidam arcano, quod a
Solomone in Templo positum duo leones per
mille et amj^Iius annos custodierint^ quodque / /
abJei^u sublectuni^ sit ; non mendaciter modo^ "^"^ ^'
sed et impudenter confictum est : cum de illis
leonibus, re maxime insigni atque admiranda,
nec libri Regum, nec Paralipomena, née Jo-
sephus quicquam prodant; sed nec Ronmnij
' Tiberiui] Tacitus, Anna- impensiuê favit, Ad fuec non
Kum vi. 90. Snetonius, ejot opes illi defitertf non vtreà, non
▼ita, cspp. bdii. et Ixix. diêcendi ingenhtm. Mbz narrât
• Nero] De quo Plinias, U- magicis oœnis initiatam a Ti»
bro zxx. cap. 3. in Magi» ridate rege.
hittoria : Non citharœ tragUn- ' Quod tradunt Jud^ Thal-
quecaniuê libido illi mqjor/ùit, mud; titolo de Synedrio, et
Povtea ; Nemo unpiam ulli arti titulo de Sabbato.
X2
,^ /^
232 H. GROTIUS DE VERITATE
qui cum Pompeio Templum intrarunt ante Je-
sji tempora, taie aliquid compererint. '
§• V, Ostenditur, divina fuisse Jesu miracula ;
quia is docuit cultum unius Deiy qui
Mundi est opifex,
Verum posito^ a Christo édita esse prodigia ;
(quod Judsei fatentur;) dicitnds, ex ipsa lege
Mosis sequi^ fidem ei adhibendam. Dixit enim
Deus, Deut. xvîii, futurum, ut post Mosem
alii quoque Prophétie a Deo excitarestur^ iis-
que obediendum a populo; nisi id fieret^ gra-
ves pœnas denuntianâ. ^ Certissimœ autem
Prophetarum notœ sunt prodigia: neque e-
nim iliustriora alia animo concipi possunt. At
Deut. xiii. dicitur, si quis Prophetam se ferens
prodigia ediderit; ei non credendum^ si po-^
pulum ad noA'ûm Deorum cultum pelliciat:
nam illa prodigia ut fiant, in hoc tantum a
Deo pcrmitti, ut experiatur an satis constans
sit populus in veri Dei cultu. Ex quibus locis
collatis inter se ^ Hebraei interprètes recte col-
ligunt^ omni. ei y qui miracula faciat creden-
. " Certissimœ autem Prophe- nassis, quaestione iy. ad Dea-
tarum notœ sunt prodigia] Et teronomium.
futurorum praedictiones, qu» / Qui miracula faciai'] Cn-
et.ipsae prodigiis recte accen- jusque prœdicta impleantor.
•entur. Deut. xviii. 23. Hoc argumente valide pugnat
. X Hebrœi interprètes] Vide Chrysostomus, v. adversus Ju-
Mosem Maimonidem, et alios deeos, p. 360. fin. et seqq.
productos in Conciliatore Ma- et sermone Christum esse De-
RBLIG. CHRIST* UB. V, 2tô
dum, extra quam si a veri Dei cultu àbdacat)
quia in eo solo casu prœdictum sit, ne miracQ-
lis qùamvis speciosis .fides habeatur. Jésus
autem non modo falsos Deos coli, non docuit ;
2 sed contra hoc tanquam crimen gravissi'^
mum diserte vetuit, docuitque nos et Mosis
et qui eum secuti sunt Prophetanim scripta
venerari: quare nihil est^ quod miraculis ejus
objici possit,
§• VI. Solutio objectUmis sumpUB ex discrepantia
inter legem Mosis et legen^ Jesu : îdn
ostenditur lege Mosis perfectiorem
aliam dari potuisse :
Nam quod quidam objiciunt, legem Jesu
aliqua in parte a Mosis lege discrepare ; id non
sufBcit. Nam ipsi Hebrseorum doctores nor-
mam hanc ponunt; &ad imperium Prophetœ,
id est, miracula facientis, qualecunque prœcep-
tum intrépide posse violari, excepto illo de
unius Dei cultu. Et sane potestas leges con-
dendi, quœ pênes Deum fuit cum,^per Mosem
mn, p. 630. seqq. in tomo vi. cunque prœcepiuni intrépide
SaTiliano. posse violon] Ponitur hsc re-
2 Sed contra hoc tanquam fpoiHh in Thalmude, titnlo de
crimen gramasintum diserte ve- Synedrio. Sic ad pneceptom
tmt] Marc. ni. 99> 83. Joh. Josus riolata lex Sabbati, Jos.
xrii. a. Act. xr. SO. 1 Cor. vi. 14, 15. Et extra locum lege
V. 10, 11, 13. vi. 9. X. 7. xii. praescriptum sacrificanint pro-
8. 9 Cor. vi. 16. 1 Thess. i. phetœ; ut Samuel, 1 Sam. vii.
9. 1 Joh. V. 91. 17. xiii. 8. et Elias, 1 Reg.
* j4d imperium Prophetœ^ id xviii. 38.
m/, miracula facientiSf quale-
234 H« GROTIUS DB .VBRITATB
daret prffîcepta,! postes ab eo non abiît: nec
quUquaiD, qui suo jure leges dedit^ eo impedi*
Xnr aliaa etiam pugnantes dare. Qùod Deum
esse immutabilem objiciunt, id nihil est: non
enim de intrinseca Dei natura, sed de operibus
aigitur. Lux tenebris mutatur, juventus se^
nectute^ œstas hyenie : quse omnia Dei sunt
opéra. Adamo olim Deus poma csetera per-
misit, ^ unius arboris fructu interdixit: nempe,
quia ita libuit. Prohibuit generaliter homines
occidere : ^ Abrahamo imperavit^ ut filium
mactaret. Victimas seorsim a Tabernaculo'
^ alias vetuit, alias accepit. Nec sequitur, si
bona fuit lex per Mosem data^ nullam dari
potuisse meliorem. Soient parentes cum in-
fantibus balbutire^ ad œtatis vitia connivere^
erustulo eos ad discendum allicere : at ubi
processit aetas; corrigitur sermo, instillantur
virtutis prœcepta, ostenditur quae sit honestj
pulchritudoy quse ejus praemîa. ^ Non fuisse
autem ejus legis prsBcepta summe perfecta vel
eo liquet^ quod multi illorum temporum viri
sancti vitam secuti sunt illis prœceptis excel-
lentiorem. Moses, qui ultionem doToris par*'
tîm manu partim judicio exîgi permittit, îpse,
atrocissimis iujuriis vexa tus, ^precatorem &e
*» Unius athoris fructu inter- Diximus modo de hac re.
dixii\ Gen. îi. 17. *• Non fuisse autem ej^us tegU
^Abrahamo itnperavit^ ut fi- prœcepta sumnie perfecta\ Heb.
Hum mactaret'\ Gen. xxii. 2. viii. 7.
*' Alias vetuity alia* accepit"^ ^ Precatorcm m ptt» tnnrtictc
RBLIO. CHRIST. LIB. V. 235
pro inîmicis constituit. Sic 6 David defectori
filio parci vult, ^ maledicta in se jacta fert pa-» '
tienter. Dimisissé uxores viri boni nusquam
leguntur, cum tamen id lex permitteret. Ni-
iriîrum, >ad majorem populi partem aptantur,
leges: itaque m illo statu par fuit quœdam
dissimulari^ ad perfectiorem regulam reducen-
da illo tempore, quo majore vi Spiritus popu-
lum novum ex eunctis populis Deus sibi erat
coUecturus. Etiam prœmia lege Mosis aperte
proposita ad hanc vitam mortalem spectant om-
nia: unde fatendum est, ^legem aliquani il)a
lege meliorem dari potuisse ; quse seterna prœr
f David defectori fiUo parci r*»f wwi/Xwwr*/,) vùfAo^trwir n
vuii] S Sam. xviii. 5. r/f, top 4-vr*>y iraçet^içttv vofim^
b Maledicta in se jacta fert uwrçitrit (iiiv ; Quodsi ilU^ re-
patienter'] 2 Sam. xvi. 10. spicientes ad vitam illam quœ
' j4d nuyorem populi partem aecundum naiuram est et média
aptantur leges"] Origenes, ad- vocatur, et ad ea quœ capiant
venus Celsum iii. 79. *'Xl^«'fp hommes^ (qtti extema, quteque
%Xtyi nç rZv v9/AaB'tr£v, vçoç in corpore sita sunt, bona ma-
Tê» XfttrZyrùt tt ris KKkkiçuç laque esistimantf) leges condi-
ÎB^tTô TMç vêXireuf foftug' on i dere; in quo lœdit vitam, qui ta'
T^f %a:^iTa% xaXkirvff à,XX* libus legibus meUus aUquid ad"
Zp iivfttro rvf xuXXÎrvf. Quo* Jicit ?
modo quidam Ugum conditor ^ Legem aliquam itla lege
dixit, interroganti an optinias meliorem dari potuisse ; quœ €e^
dedisset leges civibus; non om- tema prœnda non sub umbris,
nium dédisse se optimas, sed sed aperte proponeret : quod lege
quantum feri poterat, Porphy- Christi factufii vidanus] Hebr.
rius, lib. i. 28. de non esu ani- vii. 19, 22. vui. G. 2 Tim. !•
mantium, de legum conditori- 10.
bas : Ei ïi Srttf «"^«f r«» xark
2SG H. eROTIUS I>£ VERITATB
Eiiia Don sub umbris, sed aperte proponereti
quod lege Christi factum vîdemus*
§, VIL Ab Jem in terris observatam legem Mo*
sis ; nec post cAolita rdsi ea pfœcepta, quœ in^
trinsecam boniiatem non habebant :
Notandum hic obiter, ad vincendam iniqm*
tatem Judœorum qui Jesu coœvi fuerunt. Je*
sum pessime ab ipsis tractatum^ et supplicio de*
ditum; cum nullum ejus admissum adveniii
legem posset afferri. iCircurocisus erat: ™d-
bis utebatur Judaicis^ "vestitu simili : <^pargatos
scabie mittebat ad sacerdotes: Ppascbata, et
alios dies festos religiose observabat. Si quos
sanavit sabbato ; ^ ostendit, oon tantum ex lege
' sed et ex receptis sententiis, talia opéra sab-
bato non interdicta. Tum vero primum cœ-
pit promulgare ^legum quarundam abrogation
nem, cum, morte devicta in cœlum evectus,
etiam Spiritus sancti conspicuis donis ornasset
suos ; iisque rébus ostendisset adeptum se ^ po-
1 Circumcisus enU] Luc. ii. 56. xii. 1.
SI. ^ OstendUf non tantum es le-
"■ CiUa utebfUw Judaici8'\ ge"] Matth. xii. 5.
Ifal. iv. 4, 5. ' Sed et ex receptis sententUsy
^ Vestitu similt] Matth. ix. talia opéra saiAato non inter-
SO. dicta] Matt. xii. 11.
^ Purgatoa scabie mittebat * Legum quarundam abroga-
ad sacerdotes"] Matth. viii. 4. tionem] Actor. x. Coloss. iL
Marc. i. 44. Luc. v. 14. 14.
p Paschata^ et aUos dies festos * Potestatem regiam] Actor.
religiose lUtservabatl Luc. ii. ii. 36, Apoc. i. 5.
41, Joh, ii. 13, 23. vu. St. ^.
RBLIG. CHRIST. LIS. V. 2^7
testatem regiam> ^ in qua continetur legis con-
dendœ auètoritas : idque secundum Danlelis
vaticinium, capite iii. et vii. collato etiam ca*
pi te viii. et xi. qui prsedixerat fore, ut, paulo
post destructa régna Syrîœ et iEgyptî, (quo-
rum poster! us sub Augusto contigit, Deus
regnum daturus esset ^homini qui plebeius
videretur, in omnis tractus sermonisque popu-
los, et quidem nunquam desiturum. Pars ve-
ro illa legis, cujus nécessitas a Christo sublàta
est, nihil continebat sui natura honestum ; sed
constabat ex rébus per se mediis, ac proinde
non immutabilibus. Nam si eae res per se ali-
quid haberent, cur faciendte essent; y omnibus
populis non uni eas praescripsisset Deas^ et ab
initio statim, non postquam bis mille, et quod .
excedit, annos vixerat humanum genus. A*
bel, Enoch, Noë, Melchîsedec, Job, Abra-
ham, Isaac, Jacob, omnes viri pii et Deo eximie
« In qua continetur legis con- ad unum Judœ» loGum, quo
dendœ aucioritas] Jacob, i. 25. certe omnes g'entes coire non
s Homini qui plebeius vide- poterant. Vide Exod. xxiii,
retur] Dan. ii. 45. Vii. 13. 19. xxxiv. S6. Deut. xxvi. S.
Nam filins hominis Hebrœis vi- et seqq. Item Dent. xii. 5. et
litatem qnandam tignificat. Et seqq. xiv. 23. «t seqq. Item
sic vocantur Prophetœ, oom- Exod. xxiii. 17* xxxiv. 22-—
parati cum Angelis : ut et lac- 24. Deut. xvi. 16. De sacrî-
chiadœ notatum, ad Dan. x. ficiis legem eodem modo in-
16. terpretata est vetustissima con-
}' Omnibus populis non uni suetudo. Soiis Hebneis, non
eas prœscripsisset Deus"] Id au- et alienigenis, datam Mosi»
tem tantum abest, ut leges legem dooet Thalmud, in ti-
aliqnot, puta de primitiis, de tulo de Synedrio» et titnlo Cha-
decimis, de congregatione ad giga; Maimonides, ad Dei(t« .
fettos dies, expresse se référant xxxiiû et 9açlm,
2S8 H. GROTIDS DB VBRITATB
cari, hanc legis partem ignoramot, aut totam
ant ferme totam; neque eo minus acceperunt
testimoDium et sus in Denm fiduciœ, et amo*
ris divini in se. Neque Moses socernm Je-
thronem ad bos ritus suscipiendos adbortatos
est, neque Jonas Ninevitas ; nec alii Prophet»
Chaldœos, iEgyptios, Sidonios, Tyrios, Idu-
mseos, Moabitas, ad quos scribunt, ob eos non
susceptos reprehendunt, cum peecata ipsorum
satis exacte enumerent. Peculiaria ergo eraot
hœc praocepta; ^^ive ob vitandum aliquod ma-
lum in quod proni erant JudaBÎ, sive ad expe-
riinentum obedientise, sive ad rerum futurarum
significationem introducta. Quare non magis
mirandum est, ea aboleri potuisse ; quam si quis
Bex municipalia quœdam statuta tollat, ut toti
imperio jus idem statuât. Neque vero quic«
quam afferri potest, quo probetur Deum se
astrinxisse ne quid ejus mutaret. Nam si dicas,
prœcepta hœc vocari perpétua; ^eadem voce
utuntur sœpe et homines, cum signifléare vo-
lunt, quœ sic jubent non esse annalia, ^aut cer-
tis temporibus, puta, belli, pacis, car» anndnœ,
■ Siue ob vitandum aliquod pnediis, libro xi. et alibi avpe.
mtJium in quod proni erant Ju" >> j^utcertistemporibuSfjmtaf
dm(] Rituales supra moduin, bellif paciSf cane annome, ac-
eoque ad idololatriam proni. conunodata^ L. Valeriut apnd
Oitendunt id passim Prophe- Lirium, )ib. xxxîv. 6. Quas
ts : maxime Ezechiel, xvi. tempera aligna desiderant legeif
• Eadem voce utuntur sœpe et mortaleê^ et temporibu» iptia nw
hmnines] L. Hac edictali. Cod. tatas video : quœ in paee hdœ
de Secundit nuptiis. L. Hac ntntjplerumquehelhtmàbrogati
io perpetuum. Cod. de Diversit quœ in bello, pax.
RELI6. CHRIST. LIB. V. 239
accommodata : qùo tamen non impedhintur,
quo minus novas de iisdem rébus constitutio-
nes edant, ubi id publica utilitas exçgerit. Sic
et Dei prœcepta data Hebrœis alia erant tem-
poraria, <^quandiu in locis desertis ageret po-
pulus; <^alia astricta habitationi terrœ Cana-
nœœ: ab his ergo ut illa distinguât, perpétua
vocat; quo inteliigi possit, non debere ea us-
quam aut unquam Intermitti, nisiDeus contrariœ
voluntatis daret significationem. Quod loquen-
di genus, cum omnibus populis sit commune,
60 minus mirari debent Hebraei ; qui sciant in
lege sua ^jus perpetuum et servitutem perpe-
tuam vocari, quœ duret a Jubilœo ad Jubi-
Iseum: ^Messiae vero adventus ab ipsis voca-
tur complementum Jubilsei, sive magnus Jubi-
lœus. Quid quod Novi Fœderis olim ineundi
promissio apud Prophetas Hebrœos extat? ut
< Quandhi in locis desertis ^ Messiœ vero advenHts ab
ageret popuhul Ut Exod. xxvii. ipsis vocatur complementum Ju-
Deut. xxiii. 12. bilœi] lu Pereck Chaleck, et
* Alia astricta habitationi alibi; idque ex Esaia, Ixi. 2.
terrœ Cananœai] Ut Deut. xii. [Pereck Cheleck est cap. xi.
1, 90. xxvi. 1. Num. xxxiii. Libri Thalmudici de Synedriis.
59. Verum illic non occurrit quod
• Jus perpetuum et servitu- habet Grotius, oerte îd textu
tem perpetuani] Exod. xxi. 6. Mischnae. Accuratioret hasce
1 Sam. i. 92. Et sic vocem citationes esse oportuit. C/.]
t:rh^}h in lege rituaU accipi Sed verba Elise in hiyus-
posse sensit Josephus Albo, ce capitis Gemara Orotius
lib. iii. Fundamentorum, ca- respicere videtur; qui, cum
pite 16. Etiam sacerdotium lxxxv. Jubiliaeos numerave-
Phineie dicitur X=h^V "tJ^, rit, addit : p ^nn^H ^nvm
Pial. cvi. 30, 31. ùt rèt miimti H3 HH. Et in Jubilafo ultimo
Sirachids xlv. 34. It^ém ml- veniet filius Davidis, Vide p.
tnim^ 1 Macch. ii. 64. S46. fin. éd. Cocoeii. O.
240 H. GROnUS BJB VERITATE
S Jeremiœ xxxi. ubi ppUicetur Deiis Dovam m
pactum initurum, quod ipsis meotibus sit in-
scripturus; neque opus habituros faoïhiDes, at
religionem alil ex aliis discant, apertam enim
omnibus fore: prseterea veniam se daturnm
ante ddictorum. Quae res ferme ita se babet;
ac si rex aliquis, post graves civium inter se
iDÎmicitias, ad pacem stabiliendam sublata le-
gum varietate, communem omnibus eamqae
perfectam legem imponat, et in posterum se^
emendantibus polliçeatur omnium commisso*
rum impunitatem. Hsec quanquam sufficiant;
euntes per partes singulas sublatœ legis osten-
demus eas taies non esse, ut aut Deo per se
placere possent^ aut semper durare deberent.
§. VIII. Ut sacrificiay quœ nunquam per se Deo
placuerunt;
Prsecipuum, et quod maxime in oculos in-
currit, sunt saerificia ; de quibus multi Hebrœi
sentiunt^ prius ^ab hominum ingenio ea ex-
9 JeremÙB xxxi.] ver. SI. entiOy sacrijicium illud «ktuUt,
et seqq. In Responsis ad OrthodozM,
*» Âb hominum ingenio ea ex- in operibus Justini, ad Inter-
cogitata] Chrysostomus, xii. de rogatum Ixxxiii. Oû^Euf riw
Statuts, t. TÎ. p. 543. de Abele ^waiyratt Ta iX^ym Bvviaf rf
locutus : Oh yàç vet^ei rtvag QtM zar^ rSf vifia nttrà m ^um
ficAin^ m vifiM zrtçi ira^x.'^it iieiVei^v ISiwi* xuv Çstiurm I
"^tetXiyoftivu ravrec àxwagy àXX* Qtof ratvrnv ttçofh^fuv^tf r?
«7)MSf » »ai zn^à rv fftniitirêt raurtit &9rûiox7 ^"«v^» ^** ^
hiax^^tU, riiv ^vffiat Ixiivtif ffapra ttmçtm.ttùrf. Nemo eo»
Mnyxt. Non enim ah ullo rum, qtii ante legempecudetJDeê
edoctus, non*lege accepta quœ obtulit, diûino id Jusau /ecHj
de primitiis aliquid constitucret, quanquam patet talia acceptufte
sed apud se mapte motua consci- Deum^ et ucceptando oftendkêe
REU6. CH&IST. LIB. V. 241
cogitata quam a Deo jussa. Certe id apparet,
Hebraeos multorum rituum fuisse appetentes:
^ ita ut satis causœ fuerit, cur Deus plorimos eit
injungeret; vel ob hoc, ne ad falsoruiQ Deo*>
rum cultus memoria ^gyptiaci incolatus re*.
dirent. At cum eorum poster! plus œquo hœc
œstimarent, tanquam per se Deo grata et ver»
pietatis partem ; reprehensi sunt per Prophetas.
^ Sacrificiorum causai inquit Deus apud Davi*
dem Psalmo qui est apud Hebrœos quinquage-
simos, ne verbum quidem tecum velim commu-^
tare: nempe ut holocausta alia super alia mihi
mactes; utjuvencoSy atU hircos accipiam de tuis
septis, Nam certe quicquîd animantium per saU
tus pasdtury aut per montes errât, meum est. In
numerato habeo et volucres et ferais : ita ut, ri
esurirem^ nihil opus esset m%H te convenire; mOi,
iwpmm, cajus est hoc Unioersum, et quicquid in
carum sibi esse eum qtà offerehat, ptasi Deus talia proprie sihi de"
[Copiosius hac de re egit Joan. sideraverit; gui tant tnanifiate
Spencerus, de Leg. Ritualibus exclamât : Quo nUM multitudi-
Jud. lib. iii. diss. S. quam vi- nemsacrificiorumvestrorumf et
de. C/.] quis exquisivit ista de manihus
* Ita ut satis causof fuerity vestris? Sed illam Dei indus'
cur Deus plurimos eis injunge^ triam sentiaty quapopulwnpro'
ret : vel 06 hoc y ne adfalsorum nam in idololatriam et trans'
Deorum cultus memoria JEgifp- greesionem ejusmodi oj/îciis reli-
Haci incolatus redirent] Hanc gioni suœ voluit astringere, qui-
îpsain causain legis de sacrifi- bus superstitio steculi agebatur^
ciis affert Maimonides, in Duc- ut ab ea avocaret illos ; sibijw
tore Dubitantium, lib. iii. cap. bena fieri quasi desidertmti, ne
82. Tertullianus, advenus Mar- simulacris/aciendis delinqueret,
cioiiem ii. 18. Sacrijlciorum ^ Sacrifidorum, &c.] Para-
quoque onera et operationem, phrasis bsc ett Grotiana Psal.
et oblationum negotiosas seru- 1. non traiulatio ad verbum.
p^htitttteê nemo reprehendaL Talia sont «t «ftc^^VÀiu Cl.
242 H. GROTIUS BB VERITATB
eo conspicitur. Putasne vesd me came pingtâ,
aut bibere hirœrum sanguinem ? imo laudem Deo
mcrijkay et vota redde. SuDt inter Hebreeos
«qui hœc eo dici aiunt> quod qui sacrificia illa
offerebant animo vitaque impuri essent:. at
aliud docent quœ attalimus verba, rem scili-
cet per se nihil habere Deo gratum. Et, si
seriem totam Psalmi considères, pios illis ver-
bis alloquitur Deus. Dixerat enim : Congre^
gâte mihi pios: deinde, ./hdi, popiile mi: liaec
docentis sunt. Postea, (finitis, quse attulimus,)
ut fieri solet, ad impios sermo convertitur : /m-
pio autem dicit Deus. ËUDdem sensom osten-
dunt loca alia, ut Psal. li. Sacrificia ut tibi derOy
gratum tibi non est; neque luohcaustis délectons,
Sed quod vere tibi placet sacrificiumy est animus
culpœ suœ sensu dejectus : mentem enim quasi
fractam atque contiitam, O DeuSy non despids.
Simile est illud, Psal. xl. Victiwa et oblato Ubo
non delectaris. Sed me tanquam perfossa aure
tibi mandpas ; non exigeas aut hohcaustumy aut
victimam piacularem. Itaque respondiy En ad-
sum: ac tanquam expactoconscriptofaciamquod
velis ; quœ voluptas mea est : lex enim tua cordi
meo inhœret. Mquitatis tuœ laudes non iatra
cogitationes meas claudo: sed veracitatem tuam
4ic benignitatem prœdico ubique : prœsertim vero
ndsericordiam ttiam atque fidem celebro in numC'
roso cœtu. Apud Ësaiam, cap. i. sic Deus lo-
quens inducitur : Qiio mihi tôt victime ? Satias
RELIG. CHRIST. LIfi. V. 243
me tenet hohcaustorum ex arietibuSy et adipit
quanvoispinguissiim. Nec amo sanguinem^ sive iUe
juvencorum est, sive agnorum, skie hœdorum; ut
cum €0 apud me appareatis. Nam quis hoc de
vobis exegitf ut eo modo subdialia impuraretis ?
Apud Jeremiam vero^ vii. locus est huic gemi-
nns, et ejus interpres. Sic ait Dominas Angeh^
nmif Deus IsraëUs. Holocausta vestra congerite
cum victimis, et ipsi earum came vesdmini, Nam
quo primum tempore majores vestros eduxi ex JE^
gyptOy nihH exegi aut prœcepi de hohcaustis et
xnctimis. Sed hoc est quod iUis séria edixiy ut
mïhi obedientes forent : sic me fore Deum ipsorum^
ipsos vero meum popubim, Utque ea incederent
vioy quam ego ipsis eram imperaturus. Sic omnia
ipsis prospère eventura. Apud Oseam hœc sunt
Dei verba, cap. vi. Ben^centiam in homine$
muUo ^ acceptiorem habeo^ quam sacrifidum : de
Deo recte sentire^ supra omnia est holocausta.
Apud Michaeam vero^ cap. vi. cum quœstio
esset instituta, quomodo quispiam Deum sibi
optime conciliaret, arietum ingenti numéro,
▼i magna olei, an vitulis anniculis; respondet
Deus : Dicam tibi quid sit vere bomim, mihique
gratum: nimirum, ^ut suum cuique reddas^ ut
^ Acceptiorem haheo y quam sa- cepta nnmero I3 cii. ab Esaia
crijiciuni] Ita et Chaldœus in- contracta in sex, xxxiii. 15. a
terpres bu ne locum exponit. Michœa boc loco in tria : ab
"* Ui guum cuique reddas, ut Esaia in duo, hri. 1 . ab Aba»
hene aliia fadas, et ut Deo hu- cuco in unum, ii. 4. item ab
wùlem ac tubmisswn te proebeas] Amoso, v. 6.
Itaqne aiunt Judsi, legis pne-
y2
244 H. GROTIUS DB VBRITATB
bene àlm fadas, et ut Deo hu/mUem ac submissum
teprœbeas. Quibus ex locis cum appareat^ sa-
crifiçia non esse earum rerum in numéro qnas
Deus per se aut primario velit; popolus vero^
irrepente paulatim, ut fit^ prava superstitione,
in illis posuerit potissimam pietatis partem^ et
Tietimis suis erediderit peccata satis compen-
sari ; quid mirum est^ si tandem Deus sustulit
rem suapte natura médian), sed cujus vam
jam in vitium fluxerat; ^ cum Rex quoque
Ezechia a Mose erectum sereum serpentin
confregerit, ideo quod populus eum réligioso
cultu venerari cœpisset ? Neque vaticinia de-
sunt, quœ sacrificia illa, de quibus controversia
est, desitura praedixerint : quod facile quiins
intelliget, qui modo considérant, secundum
Mosis legem sacriiicare soli Âaronis posteritati
concessum, idque duntaxat in solo patrio. Jara
vero, Psalmo ex. secundum numerum Hebrœ-
um, promittitur rex latissime dominatnrus, in*
itio regnandi facto ex Sipne ; qui rex idem et
sacerdos in perpetuum futurus esset, idque in^-
star Melchisedeci. Esaias vero, cap. xix. dicit,
altare visum iri in iEgypto; ubi non tantum
^gyptii, sed Assyrii quoque, et Israëlitœ Pe-
um sint culturi: et capite Ixvi. ait, futurum
ut longissime dissiti et omnium sermonum po-
puii, non minus quam Israëlitae, munera Deo
^ Cum Rex quoque Ezechia tem confregerii] 8 R^4 cap*
a Mote erectum tBteum ^erptu- xtml. x«t. 4«
RBLIG. CHRIST. UB. V. 245
offerant ; et ex ipsis quoque constituantur^ qui
sÎDt sacerdotes et Levitœ : <> quœ omnia^ stante
Mosis lege, iieri non poterant. His adde, quod
apud P Malachiam, cap. i. Deus, futura prœdi-
cens, fastidio sibi esse ait HebVaeorum munera :
ab ortu ad occasum^ apud gentes omnes no-
men suum celebrari ; sufEtumque sibi fieri ; et
purissima sibi offerri. Daniel vero^ cap. ix.
Gabrielis Angeli de Christo oraculum refe-
rens, abolebit, inquit^ sacrificium et murms*
Neqoe verbis tantum sed et rébus ipsis satis
significat Deus, non amplius probari sibi prae-
scripta per Mosem sacrifîcia; cum jam, per
annos amplius mille quingentos, patiatur Ju-
dœos esse sine Templo^ sine altari, sine certû
generum censu unde constare possit^ qui sint
qui sacra facere rite possint.
§. IX. Item dborum discrimeriy
Quod de sacrificiorum lege ostendimus, idem
ostendamus et de eà^ quà ciborum cèrta gênera
* Qêue omniof stante Mosis poterat ut mares omnes se ter
l^gff fi^ fion poieratU] Adde Jerosolimam conferrent, ex Le-
locum Jeremiœ, iii. 16. In die" ge, Exod. xxiii. 17. ab omnibus
bus illiSf dixit Dominas, non terris quas colebant. £a kx
dicent ultra, Arcafaderis Do- scribi non potuit, nisi popuio
wini; negue ejus rei veniei in non magno, eique a Tentorio
cogitationetn aut memoriam ; non admodum remoto. Clericus,
neque visitabunt Arcam ; ne- P Malachiam, capite i.] Vide
çue ultra, ut nunc,Jlet, hujus loci luculentam para-
Ibid."] Ne ipsi quidem Ju- pbrasim apud Chrysostomum,
daei legem suam observare am- ii. adrersus Judsos^ t. t1. p.
plias potutrunt, ex quo late 835.
sparsi sunt. fleri cnim non
ira
246 H. GROTI0S BB VBRITATB
interdicuntur. Constat ergo^ post magnum dU
luvium ^No» ejusque posteris a Deo jus da-
tum quolibet victu utendi: quod jus proinde
non ad Japetum tantum^ et Chamum; sed
et ad Semum, ejusque posteros Âbrahamum^
Isaacnm, Jacobum transiit. Sed cum postea
populus în j£gypto pravis superstitionibus ejus
gentis imbutus esset ; tum primum Deus quœ-
dam animantium gênera edi vetuit : ' seu quod
fl Nom ^iuque posteris a Deo y%n rw «XffdwS BtS ri wr ^
Jus cUitum quolibet victu utendi] B^^titrê/p yifSt ù^rMnvmt m
Obstare Tidetar mentio ani' ^itlah luù rk i^»»rtxmfrt^ mti
malium mundemm et immuii^ ày^imrtfaj »m &X.ket wmutçyi'
doram in diluvii iiistoria. Sed rt^* ^ »nwn avr» xr^it • fi^
aat id x«r« rrfaXifi'4'*^ dictum X^vt», arc ^X»frew n ràt fmif
est, ad eos quibus nota lex ; vttoias riv vêsSvh Çmwv r^««>
aut immunda intelligi debent vn M rkf zrrnmf tua xtfnmg
ea, quae hominum victus na- rduir^t* 7/ tivBçatvrM, hà tit l»
turaliter defiigit: quae profana rug iXoytis ^<vm; eiXj^xifUHt
àuàt Tacitus, Histor. iv. 60. fiavrtMvs, &mv f*i9 tw w^
Nisi malis munda accipere ^«vr« rk aX» fiv ^tiri^t, fM
quae herbis aluntur, unmunda rnv »<b3«^«v Btôvi^uat S|tr*>
quae aliis pascuntor animanti- T^wt* vilain li r^ Xoystftf Wi
bus. Tiiy ynv-f zr^s rès *Çt^% «^
' Seu quod illa potissimum içaxovrect, trt S* àXMirtM*t mù
JEgypHi Diis suis ôferrent, et Xu»uç, Ktù ykç vmçmnrifnrm
ejp illis aruspiciuTïi /acerent] O' rôts vi^) retvra ^livoîVy ôr» tu
ligçnes, Itbro iy. contra Cel- ifo^çifiett trçayui0tis ità rm
SQXBiy §. 92. Aai/Mvif rtns <petZX»t raittrt^v X*^^* yiyvwrat art /m
"1^ (7/ Srajg ivoftao-ai) TiravMo) n ivvetfiifMt rSv ^mfibiutf h rôts
yty«9rtiotf urtÇiTs zr^og ro «Xir- nf^içetripots riv ^Mtf» rttvrtVf
^Ss Stîov ^ r^s (v içeivijt àyyi- S^ot ivfatrttt it» r» v«^«'X»»
Xug ytyivn/Aivûty xeù zriffûvris i^ vttv <nis »»*/etSy «^ ^ jmmm»
i^avî/y ^ zrtçt r» vetp^vrtçu rif fit*, ôiovù T% xaxittv S^ttfy i» rttt
9êtftMraif ^ MuB^açra i^r) yns roiotvi) rSf ^tietv hi^yn^at rmh
KetXtôhéfAivity î^ovTig rt rt m^ rk ^Set, "'Od-iy, iTeti^ »XXê n
rm (iiXXovretf itafiartxov, (&rt MetvfiMS r^etvfittxttf «^ ri Tênt-
yvfi.991 rctf ymivotv vu/Aotretf ruy^ r»f ^»vfMtr»s «fr«^«y« a^uit ci*
;^cBMiirc<, J^ vtç) roiureuv içyat >eu' ort ^wtis xar»v»ntrat Çmm»
xasncytfofiHfêtf) (iftXéfttvot âiro- ^ttt^cçtSf tuù $tr iiri rS 9tk
RSLIO. CHRIST. LIB. Y. 24j
illa potissimum iEgyptii Diis suis offerrent, et
ex illis aruspjcium facerent ; ^ seu quod îd lege
fuiBitf rk tnçi mvrZv %oà rm aliis guœ diximus anhnanti'
iméi^Tf ^au^ ^vyyttit ^eufiifùiv^ bus, oà id quod ista habent vi'
tTrt ^ ttùrif ivattetneav r^ «-«^/^ tio HmilCy non vitium proprie,
U rri «ri^ ^tiùtv httra^Uf wreutr» sed quasi vitium. Quamoàrem,
fàf AxâSa^r» ï^n^t» tJpeu r» si quid aliud in Mose nUratus
90fuX»(At*M «*«(* Aiymrrlùtf xai sum, etiam hoc dignum nUraiu
vêtf Xotirûtç Âv^çtivrMç tltm fimjt- affirmabo : quod, cum perce
rtxxf if ifr/fr«y lï tSvm xa^at^ pisset naturas animantium dh
rà (th rotecvret, MaU quidam versas, sive a Deo edoctus ea
dtntumes, et (ut sic loquar) Ti^ quœ ad tmimantia et ad dûfmo"
tanici aut gigantei, qui impie nés animantium cuique affines
in verum numen et cœlestes An- pertinebant, sive propria ip99
gtlas se gessercy ideoque e ccs" scientia perductus ad noscendos
h ^ecti sunt, circa corporum animantium gradus, omnia ea
erasswra et imptiriora in terris impura pronuntiavit, qwe ab
se agitant; cumque babeant ali- JEgyptiis aliisque gentibus vim
quam circa futwra perspicaci- divinatidi habere censebantur;
tan, {ut qui a terrenis corpori* contra vero omnia ea pura, quœ
bms sint liberiy et in talibus extra illum essent eensum, Si-
negotOs multum versati,) hoc milia habet Theodoretus, Ser-
tmice studentes humanum ge- mone vii. adversus Grscos, iii-
nus ut abducaut a vero Deo, it. p. 103. Non plane alienum
insinuant se in animantium fera hinc quod Manetho dixit, a-
ac rapacia maaime, deinde et pud Josephum, contra Apio*
in callidiora; et ea, quoties vo- nem, i. 26. Nofuo^trn^at nui
htnt, quo vokmt moveut : aut 9'kttvru tlXXet, fiàXMra «vTf Ai^
Hiam talium animantium vim ytfirriâtf ttS^i^fiUâss Uupri»u/M*m,
knaginosam incitant ad hos aut Cum plurima constituisset aUa,
iUos volaius motionesve; ut ho' JEgyptiorum institutis pugnan^
mines, capti divinationibus qtuf tia : et quod Tacitus de Judiels»
per mutajiunt animalia, Deum Hist. v. 4. Profana iUis omnia,
cuncta continentem non qwt' quœ apud nos sacra* Deinde :
rant,nequeveramexerceantpie- Cœso aiiete, velut in contumc
tatem; sed cogitationibus suis liam Ammonis : bos quoque im~
décidant in terram, in aves, in molatur, quem JEgyptii Apim
draconeSf quin etiam in vulpes colunt.
et lupos, Observatum enim est * Seu quod in lege illa um*
harum rerum peritis, pr€edicti' bratica certis animantium gène-
ornes maxime notabiles per id ribus certa hominum vitia notoh
genus animantia Jleri ; noft va^' rentur"] Bamabas in Epistola^
lentibus, ut videtur, dœmoni- cap. viii. "Or^ ^ M»wns tîfnmt»,
bus tantum efficere in mansue- »v pûyt^^t x^V** ^^ ««rJy, bti
Us animantium, quantum pra» ô^virriên, iti uaçana, «)> trafrm
va ista animantia possunt in <;^Sûv «i k% Ix^ X««'iW. V% «m-
248 H. GRonus DS vejutatk
illa umbratica certis animantium generibus
rf' rçi» îXmCtv Sv r^ ^tnUu 2r« yk^ fm f^^ Têgmvrmt i^?*
^yftMTtt, Tli^uç y% tm Xiyu r^v*tiS» 'AXX' «Si «if» Smamw
Xêyùts ttVTMç Sff rtf Atun^tu- ^Yf ^ ft^f f^*» >**? f^xM*
^tf Kci luÊ^fivnrm trçig rw ^ f^^^tv, m ôfUiêAngif rwf
Xmm rvrn r» hjuui/imrti fiu, rttwratf, Tlçog ri ; rSrê yrn^ ri
'Afa i» Içiv UrêXh rv ei«, rè i»M9 «"«f ivuurrip àXXd^m rwr
ftik r^ytir Umvnt ^^ >y -emù- f vrnr, m) r«rf ^y «^/c» «"«ri
/MtTi iXàXfi9%, Ttf «J'y ;^«/(Mf ^ ^^» >/^r«M. 'AJUU jmI
«TMf rvrtf Jçnxtv* & ^^ xtfXAif. 'rnt yuXniÊ iiiirnn xmXStr i ftk
9i^, ^9^ivf if^^etxêtt rtiVroiSy >«(» 9^*^* ifcêUfSn^ nif tmv-
êXrtns ofMtâi ilsi X"C*ff' "Orav f«*Sf mv; âutéêfuv mpêfim» «*«!»>-
yitç g^araXSfttf iinXav^Kfof' f'^S ^îf TOfutrt ït mMmSmfrUnf
rat rS xv^iu ïeturZr cretv Ti v^ «•XA.ifS^rjr «'«7; rn* «wyriiw
«ri^SÂi^iv, tsTiyiM^tf'xytf-i «■•!> »i;. VêéWtug' ri yk^ ^SUf rwê «y
Hfx M?> TAV »vçtov' orav 2i VU' «**" A^c» Jy MAr0-îî; r^ia ^y/»mrm
fo^p, K^ayd^w kcÙ XaÇÀff «•«- » «rMf/^e«r« SXAX«#«ir « M mit
Xiv rutVf, OvSi ft.n ^»y%Sy fth- irtB^vfitmt rns ^m^ùg it 9tA
wi, ri* àtrif, iHi rov i^i^rrc- fiçtfûè-ùif Qi^tro. AâifilCdni H
f9ff ùTfi riv Urttay HSï rov »o- ruiv igyfidrttt yvi^tv At^&f ^
^«««. Ou fin, ^nn, »ûXkti^^ Xtyu ofiêistf Mmxm^g «n^, ^
âfBçmtûtç rôtir MSf olrtvtg oh» ^* Ivoçêù^ti iw /3«Xjp myCm** jm-
iCttut ^tk »««v »eù tiçSirog «"«- ^*»g m ix^i%g voçivmfrm* Vi yjM-
fi^w i»vro7g rh rçoÇh, aXk' «^ tig rà fiàSn* Kci gy df «-
»^»i»^t rà &XXoT^ia iy àvofii^ /u^rotXit Ùm tnr MMSmg m S*-
airôir, »eù iittrnçi^tf otg \v à»t- novfrtg ^•Cf7«'3ai rit tti^tn «•
feuofvfif vtfi9rarums' j^ »«dif- fMtçrituwtt ig o X**Çf ^^ ^^
fiUfa ofyà ruvr» ix^nrtt 9rig tut^i^^a Xoifuiv i» ïxdBurr «a-
àXXêrçîag va^xag KurecÇayiff ^g rà vtruuk rà xm^foom
Urat Xotfik rn ^romçitf otùriv, ùs içtrôiyn*, "E^tn rtXAui§ ^
K«< i Çayvg, ^nvi, vfiv^euvatfy ^'Ç* rîig yftinotg, 'AAX' Jîrt
è'Sï 9roXv9eoiaty iïi ^vriav. Où Mttsnc ^âyw^t ^âif It^nJ^y
(Mlf fn^t*9 oftotM^YéSy xùXXtifttvog *»' ftaçvxoifcuof. T/ Xiyu^ o
kn^fotvotg roiérotff o^rifig ttg rii9 rçoÇhv XufiÇaMtw ôHi rit
riXog ciVîy &fi€ûg ^ xtKçifAtfot r^^ovrat avrof^ xoù S*' mpt^
rÇ ^atfârif* ig xeâ retZrec rà àtetrotvéfiuog tù^ooun^Bmi 2t*
l^^vBia fiofot Urtxttraçecra î y rÇ xû, KaXig Cvciy Bxiirttw ri»
fitf^S vnx^^^^i M xoXvfAÇôitret ivroXnv. Ti Zv ^iyu\ jmXAâ-
mg rà Xot^rày ^AX* cy r^ yy ^B-oit fitrà rif foCMfttM/» rff
xmrà rôû /SvStfv xttroixû, 'AA- xuçior /itrà riv /uiXir*yr«y 3
Xà ^ rif ^a^uiroi» à ^^y^t îXaÇov haruXfui fnfutrog ly rn
^9riy« Ti^ig ri y ou fin yivp xa^ia» fjurà rût XeiXifron rk
wmtBêÇBooog, uSi ôfiotfS^ftf rotg hxeutitfAara xvçi», xai rn^ètrêtV
rotéroig. Ort o Xaynig x»r Syi- fitrà rit uiorê0t ort n fitXirn
m»rit wXiottxrù rnt à^ohv^tr t^»t irWy lo^^o^vtng, mai fffr
RSUG. CHRIST. LIB. V. 249
certa hominum vitia notarentur. Non esse
UÊf/utimv TA» Xiyov rêZ zvçitf T/ sunt impii, et morti servan»
21 ri ^i;^)}X«fy \ in é 2Uttt»f U tur : ncut pischtm ilii soli pd
r«i;rf «««/«f Vif/«'«ri7, »m,i riv damnentur in fundo notant i
iyin aima Ittii^trat. fiXstrtrt nec in summOy ut cœteriy ftmr
wSg iuficâirtm Matvnf »ttX£t, tant, sed in imo solo degunt»
Quod dixit Moses, ne vesdmini Sed nec dasypodem comedas,
porcOf neque aquila, neque oxy- inquit, Cur veto ? idest : nefioM
fttroy neque corvo, neque pisce puerorum corruptor, aut similii
qm squammia careat; in secre- taUbus, Lepus enim anno quo'
to inteUectu tria comprehendit que ad ^ectamenta alvi fit opu"
dogmata. Quo tendai, diserte lentior : quot enim babet annos,
ipse in Deuteronomio ostendit : totidem et cavemas. Sed nec
Et iestabuntur populo meojus^ kysenoy ait^ vescere, Id est : née
ta mea. Non igitur prœceptum adulter esto, aut sinUUs adulif
Dei proprie est y hoc vel ilîo non ris, Unde hoc ? hoc enim ani»
vtÊci : sed in spiritu divit ista mal quotannis mutât naturam g
Moses, De porco hoc est y quod et nunc mas fit, nunc foemina,
voluit : nolite conglutinari cum Sed et mustelam merito odio ha"
kominibus ilUs, qui porcis sunt buit, Nimirum hoc monet : noU
shniles. Nom, dum luxu diffiu- similis esse illis, quos audinmg
unt, obHviscuntur domini sui : ore in/amia patrare ; neque ag»
ubi autem res contra eunt, ag- grega tefœnwnis in eum modum
noscunt dominum, Nametpor' morigerantibus : nom oniTnal U'
cusy ubi comedity non curât do^ lud ore concipit. De cibis ergo
laéKum : ubi esurit, clamât : et loquens Moses tria dogmata in
rursum, ubi quod edat accepit, spiritu elocutus est : at ilU pro
tacet. Neque comedas, inquit, eupidine camis sua simpliciter
aquilam, neque oxypterum, ne de cibis ea aceepere, At trium
quemilvium,nequecorvum. Hoc illorum dogmatum cognitùmem
dicit: ne conglutineris homini" etiam David consecutus est, Di-
hus nfusmodif qui labore ac su- cit enim : Beatus vir, qui non
dore victum sibi nesciunt quo- ambulavit in consiHo impiorum :
rere; sed aliéna rapiunt ijyuste nimirum quomodo pisces ver'
fajctis suis, insidiasque ponunt santur in tenebris in profundo
specie sumpta bona fide ambu- abditi: Et in via peccatorum
lantium: sic et animantia illa nonstetit: nimirum ut illi, qui,
ptiosa, dum desident, speculan- cum videantur Deum timere,
tur qumnodo aHenis se pascant peccant porcorum instar : Et in
eamibusy nosia malo suo in- catfiedrapestUentiumnon sediti
genio. Ne comedas etiam nm" nimirum ut volucr es yquœraptwi
r(tnam, inquii, nec polypum, imminent, Habete et ea quœ ad
nec sepiam. Hoc dicit: ne ag^ scientiam pertinent, Dixit Mo'
glutinando similem te reddas ses: Edite omnebifidumunguHs,,
hominibus taUbus, qui perpétua et ruminons, Quidaitf qui d-
250 H. GROTIUS DE VEMTATE
/ // prœcepta hœc universalia, apparet exemple
y // g us quod constitutum est de carne bestiœ fato
' suo mortuae, Deut. xiv. ut Israêlitis quidein ea
< : vesci non liceret, ^ incolis autem liceret ; quos
,'., quidem incolas Judaeî^ïnnibus officiis^' tan-
quam Deo commendatos^^r^equi, jufeentur.
Veteres quoque Hebrsporum magistri aperte
tradiderunt, ^Messiae temporibus cessaturam
legem de cibis vetitis, et suillam non minus
puram fore quam bubulam. Et certe cum
éx omnibus populis unum sibi coUigere Dens
voluit; aequius fuit ut libertatem^ quam ut
htm sumit, agnoscitque altorem scilicet, sed Don circnmdsis :
«tfum, et in eo acquiescens lœta- de quibus agitur et LeTitid
twr, JBene dixit, ad prœceptum xxii. •^5. xxv. 40, 47* et in
respiciens, Quid igitur dicit? Thalmiidicis titulis de R^»
Adhœrendum iU^ qtù Dominum. et Synedrio ; et apud Maimo-
Ument; iis, qui in corde medi-' oidem, libro de Idololatria.
(antuTy quod accepere in verbis, « Messiœ temporibus cestttr
prœceptum; iis, qui loquuntur titram legem de cibis vetitis, et
Justa Deiy eaque servant ; iisy suillam wm minus puram jfort
qui norunt meditatUmem opus quam, bubulam] Ita R. Samoely
esse Uetitûe, et qui sermones di' in Mecor Cbaim. Thalmud, in
vinos ruminant, Quid vero bi- tituloNida, legem ait non mao-
fidum ungulis ? quia vir justus suram nisi ad tempora Messiae.
m hoc œvo ambuku^ eU alte- Notandum etiam quosdam Jn*
rum œvum expectat. Vide dsorum Magistros, inter quos
quam pulckre leges dederit Mo- est Bâchai, sentire leges de ci-
ses, Laudat hœc Barnabœ Ole- bis vetitis proprias esse terne
mens, Strom. y. p. 244. Habes Palœstinœ, nec extra eos fines
autem multa partim bis eadem, quenquam illis obligari : mnl«
partlm similia, in Philone, li- ta etiam animantium niMnina
bro de Agricultura; et libro, quid significent, aut ignotnm
Pejorem insidiari meliori : qnae esse Judœis, aut inter ipsoe oon*
lobgum esset transcribere. Si- troversum ; quod credi non de-
milia ex Aristœo babet £usebi- bet permissurum fuisse Deum,
u^ P. £. lib. viii. cap. 9.- si ad hune diem maneret ob^
< Jncolis autem liceret"] Piis ligandi vis.
RELI6. CHRIST. LIB. V. 251
servitutem in rébus talibus communem face»
ret.
§. X. Et dierum;
Sequitur inspectio festorum dierum. Hi
universim omnes institut! sunt in memoriam
beneficii a Deo accepti; cum ex iËgyptiaca
calamitate liberarentur, atque deinde deduce-
rentur in terram promissam. Jam vero Pro-
pheta Jeremias, xvi. et xxiîi. capite, ait, tem-
pus venturum, quo nova multoque majora bé-
néficia istius beneficii memoriam ita obscurent,
ut ejus vix ulla mentio sit futura. Tum vero^
quod modo de sacrificiis dicebamus, etiam de
festis diebus verum est; iis quoque confidere
populum cœpisse : tanquam, his bene observar
tis, non magni ducenda essent quae de cœtero
peccarentur. Unde, Esaise cap. i. Deus ait se
calendfts ipsorum, et dies festos fastidire^ et
oneri tanto sibi esse, ut vix queat sustinere. De
Sabbato specialiter opponi solet, esse praecep-
tum universale et perpetuum ; quippe non uni
populo datum, sed in ipsa mundi origine Ada-
mo omnium parenti. Respondeo, assentienti-
bus Hebrœorum doctissimis, duplex esse pr£&-
ceptum de Sabbato ; ^ prseceptum recordandi,
Exod. lOL. 8. y et prœceptum obse^rvaudi, Ex-
» Prœceptum recordand{] n^Dtt». PUtinctio est Moms
^O?. Oenmdentis, et Isaaci Arunae.
7 Et prœceptum obtervandi] . [Observare et recordari idem
jir
252 H. GROTIUS DE VBRITATE
od. xxxi. 13. Praeceptum recordandi impletar
religiosa memoria mundi conditi : praeceptum
observandi situm est ia exacta abstinentia ab
omni alio opère. Prius illud prœceptum ab
initio datum fuit ; atque ei haud dubie ' panie-
runt viri pii ante legem, Enoch, Noë, Abra-
ham, Isaac, Jacob: quorum quidem postre*
morum cum multae peregrinationes legantur,
A nullum usquam indicium est îtineris ob Sab-
batum intermissi ; quod post exitum ex ^gypto
perpetuo reperias. Nam postquam eductos ex
^gypto populus, et féliciter transgressus m-
brum mare, primum diem securum agit Sab-
batum, coque cecinit Deo epinicium; ex eo
tempore imperata est exacta illa Sabbati quies,
cujus prima mentio est in collectione mann»,
Exod. XXXV. 2. Levit. xxiii. 3. Et hoc sensa
causa legls de Sabbato redditur liberatio ex
^gypto, Deut. v. 15. Et simul bac lege coQ-
sultum est servis adversus dominorum duritiem,
nullam ipsis a laboribus respirationem indol-
gentium ; ut dictis locis videre est. Vemm est.
sont apud Mosem, in hoc ne- libro i. 16.
gotio ; ut ostendimus ad Deut. « NuUum utquam indkitm
r, 1. Vera tamenest res ipsa, est itineris ob Sabbatum inier-
quse hic agitur. Clericus.'] missi] Hoc sensu, illoram tem-
^^Paruerunt viri pii ante le- porum pios r«CC«r«r«i» id ot,
gem\ A quibus etiam ad Grae- sabbata observasse» negat Jua-
oos septimae diei veneratio ali- tinus cum Tryphone disputant»
quapervenit; ut notatum Cle- §. 19. et Tertnllianas, adFe»-
menti, Strom. ▼. p. S56. Vide sus Judseos, duobus locis» cqip.
quB hue pertinentia diximus, S, 4.
RBLIG. CHRIST. UB. V. 253
^ hac lege obstrictos fuisse etiam incolas 5 qoia
flcilicet una debebat esse totius populi quies-
centis faciès. Caeterum aliis populis Don datam
hanc exactes quietis legem, vel inde apparet;
quod .multis in locis vocatqjr signum, atque
etiam fœdus spéciale inter Deum et Israélitas^
ut Exod. xxxi. 13, 16. Jam vero, quse in me-
moriam exitus ab ^gypto instituta sunt non
esse talia ut nunquam cessare debeant, supra
jam ostendimus ex promisso majorum multo
beneficiorum. Adde quod, si lex de quiète
Sabbati fuisset ab initio lata, et eo sensu ut
toUi nunquam posset, sane prœvaluisset illa lex
in conflicta aliarum legum i quod nunc contra
se habet : nam ^ ci/cumcidi infantes recte |n
SabbatOi constat; ^ sicut et stante templovicti*
m» non minus Sabbatis, quam diebus aliis ju*
gulabantur. Mutabilitatem hujus legis ipsi
Hebneorum magistri ostendunt ; cum aiunt, ad
imperium Prophetœ recte opus fieri Sabbato:
quod probant exemplo captœ Hierichuntis die
Sabbati, imperante Josua. Messiœ autem tem-
poribus discrimen dierum sublatum iri, non
^Hac kge obttrtetéê fiùsae Hebrûcum: DH nîDT) n^*D
etùam incolas] Non etiam aU- p^^^^. CircunuisiopeiliiSab^
ot,^ extf» Judjeam praccp- ^^^^^ yj^ j^^ ^j 2^.
bMit. Ito tentiunt Hebnei. tinut non minus Sabbaiù, quam
• Cimtmcidi infantes recte diebus alOsJugulabantar} Nvm.
im SmUàiêfComstai] Proycrbium zxnii. 9.
254 n. GROTIUS DB VERITATB
maie eorundem nonnuUi ostendunt ex Esaiœ
loco^ Ixvi. 23. ubi prœdicitur, fore ut perpe-
tuus sit Dei cultus a Sabbato ad Sabbatum, a
novilunio ad Hovilunium.
§. XI. Ckcumdsionem quoque extemam:
Veniamuf adcîrcumcisîonem; quse saneMo*
se est antiquior^ quippe Âbrahamo imperata
ejusque posteris. Sed hoc ipsum prssceptam
inchoatio fuit fœderis per Mosem publicati.
Sic enim dixisse Deus Abrahamo legitur^ Ge-
// nés. cap. xvii. Dabo tibi et posteritaU iuœ ter^
V! ram, in qua peregrinus egisti; ierram, mquam,
Canariœam in pùssèaswnem duraturam. Th ergo
fœdus meum serva; tu, inquam, et posteritas tua
per sœcula. Hoc est fœdus inter tne, et vos, ve«-
tramqueposteritatem; ut circumddatur omms mas.
Âtqui jam supra intelleximus in hujus foederis
locum successurum fœdus novuni^ et quidem
commune populis omnibus; quam ob causam
cessare etiam debuit nécessitas illa notœ discri-
minatricis. Est et hoc manifestum^ in prse-
cepto circumcisionis contineri mysticam quan*
dam et excellentiorem significationem : quod
ostendunt Prophetae, ^cum jubent cor circum*
cidi ; quo spectant Jesu prœcepta omnia. Qua-
re et promissa circumcisioni addita simili modo
necesse est ad majus aliquid referantur: nem-
^ Gitn jubent cor citcunici(U\ \>«vxl.x. V€» xso. 6é Jer. ir. 4.
RBUG. CHRIST. LIB. V. 255
pe illud de possessiooe terrestri, ^ad revelatio-
nem possessionis vere seternœ ; quœ nunquam
apertius quam per Jesum facta est: et s de
Âbraliamo constituendo in patrem plurimarum
gentium, ad id tempus^ quo non pauci aliquot
popoli, sed innumeri toto orbe diffus! imitaturi
essent illam adeo memoratam Abrahami in
Deum fiduciam^ quod profecto non nisi per
Evangelium contigit. M irum aatem non esty
umbras destinât! operis auferri, opère impleto.
^Dei vero gratiam huic signo non astrictam
iuisse satis hinc discas^ quod non vetustiores
tantum^ sed et ipse Âbrahamus adhuc incir-
cunocisus Deo placuit; ^et toto tempore iti-
neris per Arabum déserta omissa ab Hebrseis
circumcisio fuit^ Deo ob id nihil expostulante*
* Ad revelationem possessionis data erat, non in opus Justiiiof.
vere œtemœ] Hebr. iv. Irenœus, lib. iv. cap. 80. init.
f De Abrahamo constituendo Quoniam autem et circumcisio^
in patrem plurimarum gentium, nemy non quasi consummatricem
ad id tempus, quo non pauci ali- Justititt, sed in signo eam dédit
quot populi, sed innumeri toto Deus, ut cognosc^iie perseveret
orbe dijfusi imitaturi essent il- genus Ahrahœ ; ex ipsa Scrip-
iam^ adeo memoratam Abraha- tura discimus. Dixit enim^ in"
mi in Deum fiduciam"] Gen. quit^ Deus ad Abraham : Ot"
xyii.5.RoiD. iv. 11, 18» 16^ 17. cumcidetur omne mascuUnum
Luc. xix. 9. Gai. iii. 7. vestrum,etcircumcidetiscamem
^ Dei vero gratiam huic sig^ prœputU vestri, et erit in sig-
na non astrictam fuisse'] ''Ort ttg num testamenti inter me et vos,
vtifêUûf h tnçtr9fiti eturn iihrm, * £t toto tempore itineris per
àkk* i^ *'f 7^7«* 2i»euô9VffiÇf Arabum déserta omissa ab He-
Mt Jnttinuf , Colloquio cum brttis circumcisio fiait'] Josus ^.
Trypbone, §. S8. Siquidem tV 4 — 6.
ta vestra circumcisio in signum
Z2
256 U..GaOTIUS DB VERITATE
§• XII. Et tamen in Ms quoque tolerandis
faciles fuisse Apostolos Jesu.
Certe erat cur magnas gratias agerent Jesu
et ejuë legatis Hebrœi; quod gravi illo rituum
onere per ipsum liberarentur^ certique su» li-
bertatis fièrent ^ per dona ac miracula Mosi
nihil cedentia. Sed tamen primi nostri dog-
matis publieatores ne hoc quidem ab illis exe-
gerunt, ut suam hanc felicitatem agnoscerebtf
sed^ si prœcepta Jesu omnis honestatis plenissi*
ma susciperent, facile passi sunt eos in rebiis
mediis ^ sequi quem vellent vivendi modum :
^ ita tamen ut alienigenis^ quibus lex illa ri-
tuum nunquam data fuerat, ejus observand»
necessitatem non imponerent : quod vel unum
satis est ut evidenter ostendatur^ inique a Ju-
da^is rejecta Jesu dogmata prsetextu illo legis
ritualis.
§. XIII. Probatio adversus Judœos ex eo,
quod in corfesso est promissum exirmum
Messiam.
Soluta bac objectione^ quœ prope unica mi-
^ Par dona ac miracula MoH 34. Rom. xiv. 1 Cor. ix. 90.
nihil cedentia"] Miracula Mes- Gai. v. 6. Coloss. iii. 11.
sis majora esse debere quam "* fia tamen ut alienigenit,
Mosis, dixit R. Levi ben Ger- ^ibus lex illa rituum fumfium
son : quod Tel maxime patuit datafueraty ejus obtervandés ntf-
in mortuis resuscitatis. cessitatem non imponerent] Act.
1 Se^i quem vellent vivendi xv. Gai. i. 6. ii. S, 14. iv. 10.
modum'] Actor. xvi. S. xxi. Ti. 13.
miUa. CHRIST. LIB. V. 357
raculis Jesa opponi solet; veniamas ad alia ar-
gumenta, quas ad Jadseos convincendos sunt
idonea. Constat inter nos et ipsos, in Propheta-
rum vaticiniis^ snpra multos qui Hebrœis divi-
nitas contigerunt magnorum bonorum auctores,
unum multo cœteris excellentiorem promitti ;
quem nomine communi quidem^ sed huic uni
eximie compétente^ Messiam vocant. Eum
nos pridem venisse asserimus : iili venturum
expectant. Superest^ ut de ea lite judicium
quœramus in iis libris^ quorum auctoritatem
pariter agnoscimu^.
§• XIV. Ostenditur eum jam venisse ex prœ-
sigr^fkatione temporis,
Daniel, ^ cui summœ pietatis testimonium
Ezechiel praebuit, neque nos decipere voluit^
neque deceptus est ab Ângelo Gabriele. Is
autem, Angelo dictante^ cap. ix. conscriptum
» Cui sumnuB pietatis iesti' trt xeû wr tuû tnirtçtvztt/Mv S|
moidum Ezechiel prœbuit] xiv. ahrmy tn ifuXu r^ eif. Om-
14. zxviii. S. Josephus de nia ilU supra Jidem, et quan-
Daniele, fine libri x. "Ot* r» tum maximorum Prophetarum
0iî«y tturf IlnvfMt ^vfMrd^tft, tUUySuccedebant: dumquevixity
Spiritus Dei ei aderat, Dein- in summa grutia ac honore fuit
de: "AtrarrA yèt^ altrf «r«^«* apudregesetpopuhtm; et,post'
ii^s àtf ifi nu tHv fityifMt tu- quam mortuus esty œterna ^^
WX*'^ ^(«(pnriir xtù iru^ rôt viget memoria, Leguntur enim
rns l^êAit xf «»«y rsfin rt mu %i^» apud nos in kunc eUem libri,
«r«^« rit fia^iTÀênt mm) vu irXif- quos a se conscriptos rekquit ;
^•vt, Htû nkttfrn^etg îï fiv^ftnv quorum testimomo credimus,yvh
•Ut9i»9 ïxu. T« yitç jS/ffXMty isse Danieli cum Deo commet^
•0» ^ 9vyy^'^àfu*t MtvêtXU dum.
t fx t
258 H» .Gsonus DB YEUrrAIB
reliqnit, post promulgatum edictom de inslaa-
nmda orbe Hierosolymorum non dapsnros an-
r.nos qoingentos; <>qain adesset Messias. Atqui
ûi banc diem elapsi suut ab eo tempore plus
bis mille anni; nec adest is, qaem Jodœi ex-
pectant: nec quenqnam aliom nominare pos-
snnt^ in quem id tempos qaadret: In Jesum
autem tam bene convenit, nt P magister He-
braeus Nehwnias^ qai annis qninquaginta eom
pnecessit; aperte jam tam dixerit, non posse*
idtra eos quinqaaginta annos protrahi tempos
Messise a Daniele significatum, Com bac tem-
poris nota congroit altéra, quam sopra attigi-
mus ; <i de imperio in omnes nationes dando
• Qwtii adesiet Metnat] Fi- j^mplUrime,menHoJitimTkëI'
liom hominû apud Danie- mudicis : ni fallor, est in tihUo
lem ease Messiam, consentiimt de Synedrio, Ottendit ishtm mh
magni JucUeonim magistri Sa- Ai locum olim Hagœ Stoctoxus.
lomon Jarchi, Rabbi Josoe ci- Puto tyus^fieri mentionem et in
tatus ab Abenesdra, et Saa- Abenada ad Danielem, Vide
dias. Sic et Rabbi José, qui Sarravii epistolas anno 1654.
excidiom Templi vidit, Mes- Arausioni éditas, pag. 53. Lo-
si» tempns adFenisse diœbat : cum, a Stoctoxo sic oculii
ut testatur R. Jacob, in Caph- subjectum, certe legit Noster,
thor. non fide acoepit : qnaesitum
9 Magister Helrinu Nehu- vero in Synedrio non reperi*
mita] Par fuisset Grotinm un- mus. Abenadam consulat ke-
de haec haberet si^ificasse. tor eruditus, cui vacet, et ]iber
A Judaeo quodam accepisse se sSt in promptu. O.
ait, nisi me £edlit memoria, in 4 De imperio in omnes natitf
Epist quadam ad firatrem Gu- nés dando divinitus"] Lapident
liêlm. Grotium. Clericus. illum, cnjus percussn ima^
Ipsa Grotii yerba, non ad illa imperioram figuram ha*
Fretrem sed ad Cl. Sarraviiim bens comminuenda esset, Mes-
scripta, hsec sunt ; 'Neœhumiœ siam esse, tradidit R. Levi bea
llius Magisiri Hebrtpi^ Vir Gerson : et regnum illud> es-
n.^.
RBLIO. CHRISt. UB, V. 259
divinitus 'postquam Seleaci et Lagi posteritas^
regnare desiisset : quarum posterior in Cleopa*
tra desiit; non multo antequam Jésus nascere-
tun Tertia nota est dicto cap. ix. apud Da-
nielem, quod post Messifie ^dventum excin-
denda esset urbs Hierosolyma; quod de excidio
nrbis vaticinium ' ipse Josephus ad suam refert
œtatem : unde sequitur, tempus Messiae adven* ^ .
tui praestitutum jam tum praeteriisse. Eodent' /
pertinet; quod apud Âggaeum, cap. ii. Deus // ;' >
Zorobabelem Ethnarcham et Jesum Josedeci*, / ,>
den Pontificera Maximum, niœstos quod videv ^
rent excitatum a se templum non respondere y^^- ^
magnitndini prioris templi, solatur hoc ipto^-f/: ,
misso; futurum ut major honos isti Templo,
quam priori, contingeret : quod profecto neque '
de mole operis, neque de materia, neque de
arte, neque de ornatu dici posse^ historia borum
tera régna absumpturam, esse ypayl^aç ««riXiiinv* Urt r»»f
r^num Messis, docent Rabbi àtaysvti^xtvTettf ^ rà ^ufiCufr»
Solomo, R. Abenesdra, et R. ^»«mTmt, Ibnufta^uf Ir) rj
Saadia: Filium hominis apud ir»^ Giv rt^tn rif Att*^3u9,'
Danielem esse Messiam, R. Le- JSodem tempore Daniel etiam de
▼i ben Gersom, et Saadia. Romanorum ecripnt imperio, et
' Pottquam Seleuci et Lagi fore ut ab eo gens nostra vast«'
potteritas regnare desUstet'] Vi- iur, Hœc omnta ille,Deo indi"
de qtue hac de re annotata ad cante,pencriptareliquit; itaut
librum primum, $.17. non ponint^ qui ista legunt et
■ Jpse Josephus ad suam re- evenius considérant y non admi"
fert œtatem\ Libro x. cap. 1 2. rari Danielem oh honorem a
T«9 mhrh IX xt**** ^»mXêt ^ Deoacceptum, Septuaginta an-
«1^} ri» *VMfiaiùtf nytfiuvtuf Aih- nomm hebdomadas finire in
iyC^tf mai Srt M altriv i^- excidio Templi secundi, etiam
fiêtBnnras, TmSr» wAvra UiT- lacchiades docet> ad Dan. ix*
260 H..OROTIU8 DE VBRITATB
temporam in sàcris literis et appd Josephnm,
coUata cum ea qute est de Templo Solomcmis,
iadubitatom facit. Âdde quod Hebrœonim
magistri annotant, duas maximas dotes defiiisse
Templo posteriori, quœ priori a£Fderant ; ^ con-
spicuam quandam lucem divinœ majestatis indi-
eem, et divinum afflatum. Sed quo Templum
hoc posterius priori prœstiturum sit, ibi qui-
dem breviter ostendit Deus; ^cum pacem âuam,
id est, gratiam et benevolentiam, in eo templo
se quasi fœdere certo stabiliturum dicit. La-
tins autem exequitur Malachias, cap. iii. Ecce
missurus mm legatum meum, qui mas meas prœ^
paret, Brevi veniet in Templum suum (vixit au-
tem Malachias tempore sedificati Templi pos-
terîoris) * Dominus ille quem vas desideraiis^ m-
temuntius ille fcsderis, deliciœ vestrœ. Venire
ergo debuit Messias, stante Templo secundo:
y quo nomine apud Hebrœos venit totum illud
^Conapicuam quandam lucem interpretum fangantnr tîm.
dimnœ mtnjeêtatis indiceniy et Venire deboisse Messiam in
divinum afflatuni\ In titul<^ de Templum secundum, sentit
Documentis. Gemara Hiero- Kabbi Akiba; multiqne aliiy
solymitana, cap. 8. teste Rabbino Solomone.
> Cum pacem suam, id est, * DwnimuiUe quemvotderi-
gratiam et benevolentiam, in eo derafis] Hune Malachi» locom
Templo se quasi fœdere certo communiter Judœi de Measia
stabiliturum dicit^ Notandiun exponunt.
est quod prscedit: Veniet de- r Quo nomine apud ffeàrteai ,
Hderium omnium Gentium, et venittotumilludœ%mmya2ionh'
implebo domum hanc gloria. babeleadtempusVespasiam]Vi
Quod mirifice convenit cum iis, in Thalmude> capite ultimo de
qusejam addimusex Malachia; Synedrio, et titulo Jain8> et
ita ut hi duo Prophets mutno titulo Rosch Haschaïuu
c<^
ABUG. CHRIST* LIB. V. 261
aevum^ a Zorobabele ad temjpus Vespasiani;
quia Herodis Magnl temporibus Templiun
non ex ruinis resuscitatum fuit, ^ sed paulatim
per partes immutatum, qualis mutatio facit
idem Templum videri. Et sane tam constans'
apud Hebrœos et vicinos fuit opinio, illis
teknporibus expectandum Messiam ; ut ^ multi
Herodem, ^alii Judam Gauloniten, ^alii alioiy '^ ' /^"
qui circa Jesu tempora vixerunt pro Messia ha- : . < :
berent. y
§• XV. {Cum sohtione ad id quod didtury dilc^
tum adventum ob peccata popuUf)
Sentiunt se premi his argumentis de Messiœ
adventu Judœi : quœ ut éludant, nonnulli ai-< *
* Sed paulatim per partes iam Herodianos, qui Christum
tmmutatumf qualis mutatio fa- Herodem esse dixerunt. Paria
dt idem Templum videri] Flii- habet de hu Epiphanius, Her.
loy de Mundo incorraptibiliy p. xse. t. 1 . p. 45. seq. quibns-^
746. B. Où yàç ^sfirv^tv J tri^iM cum convenit vêtus ad Per-
r» féiçn f^ftrtu, f^mfriff Iftf sium Scboliastes, Sât. y. 180.
i»«7M* «XX* i ir«irr« rà f»,ifn Herodes apud Judœos regnavit
Sfta mai U rauTaf mS-^» Mark tempore Augusti, in partibus
Tâv etùrn ;^^v9y. Non ct^us Syriœ, Herodiani ergo diem na-*
partes pereunt, utique interitui talem Herodis observabant, ut
obnoxium est / sed ci^us omnes etiam Sabbata; quo die htcwnoê
partes simul et eodem tempore accensas et vioîis coromttas in
peratnt, Adde L. Proponeba* fenestris ponunt»
tur. D. de Judiciis. et L. Qaid ^ Alii Judam Oauiomten\
tamen. §. in naFÎs. D. Qui- Vide Josepbum, xnii. 1. Ad.
bus modis ususfructus amitta- y. 87.
tur. c ^la altos'] Act. xxi. 88.
^ Multi Herodem] Hi Hero- Josephus plura exempla h»-
diani, Matt. xxii. 16. Marc, bet temporibus Felicis, lib.
iii. 6. yiii. 15. xii. 18. Ter- xx. 6. et post excidium qvut^
tulliaous, in haereticomm e- dam^ ut B. J. yii. 88.
numeratione^ init. Cum his et"
262 H. Gl^^OTIUS DB VBRITÂTE
unt sua peccata in causa fuisse quo minus pro-
misso tempore adveniret. ^ Ut omittam, ia
dictis vaticiniis definitum, non aliqua condi-
tione suspensum decretum indicari : quomodo
ob peccata difierri adventus potuit; cum hoc
quoque prœdictum esset, ^ ob plurima et maxi-
ma populi peccata urbem excindendam paulo
post Messiœ tempora? Adde quod Messias ven-
turus erat hac quoque de causa, ^ut corrop»
tissimo sœculo medicinam faceret, simulque
cum emendandœ vitœ regulis criminum ve-
niam afferret; unde de ejus temporibus apud
Zachariam dicitur, cap. xiii. fore tuoc fon-
tem apertum domui Davidis, et Hierosolymi-
tis omnibus, ad peccata abluenda : et apud ip-
sos Hebrœos receptum est Messiam appellare
* Ut omUtam, in éUctU vati' Malachûe iii. 1. Pneterea,
ciniit de/lnitum, non aliqua cort' cum novi fœderis aoctor de-
ditkme suspensum decretum in- béret esse Messias^ ut et ibi
dican] là diserte affirmât R. Malachias et alii Prophets os-
Jochanan, ia Schemoth Rab- tendunt; non potuit ejus ad-
ba; et ft. David Kimchi, in ventus suspendl a . conditione
Psal. cviii. 5. Bene de Da- observati fœderis, quod anti*
niele Josephus, libro x. circa quatnm venerat.
finem : Où yàiç va /MtXXovr* « Ob plurima et maxima po»
f^inv trçtpivtuMf inriXUf »a^ai' puli peccata urbem excinien'
trtç met) âî uXXos Il^o<pnral' âx- dam pa^Uo post Messiœ tempera]
>M Ka) itauçûv &^^tfy tïç Sv vetU' Dan. ix. 24.
Ta à^t^wirat, Nonenimsolum ^ Ut eorrupHssimosœcuSomf
jutura prœdixit toto vitœ suœ diciiutm facerety sinmlque cum
temporcy ut et alii Prophetœ ; emendattdœ vitœ regulis crimi'
sed et tempus de/inivit, quo numveniami^errei]EÊtàn»fhn»
quœque eventura erant, Nulla 4. et sequentibus : Jereniias»
conditione suspensum fuisse xxxi. 81. et sequentibus: Ese»
decretum de Messia illo tem- chiel, xî. 19^ 91.
pore mittendo, apparet et ex
RBLIG. CHRIST. LIfi. V. 269
S IscH CoPHBR^ hoc cst, placatorcm. Pla-
ne autem a ratione abhorret, dicere ob mor-
bum aliquem dilatum id, quod prœcise ei mor-
bo erat destinatum.
§. XVI. Item ex statu prœsenti Judœorum coUato
cum his quœ lex promittit.
De eo quod dicimus^ advenisse pridem in
terras Messiam^ ipse etiam sensus Judœos potest
convincere. ^ Promisit Deus fœdere per Mo-
sem inito ipsis felicem possessionem terrœ Pa-
Isestiose, quand! u vitam suam ad legis prsescrip-
tum componerent : î contra, si adversus eam
graviter delinquerent, exilium aliaque id ge-
nus mala ipsis minatus est. Quod si tamen
aliquo tempore pressi malis^ et pœnitentia pec-
catorum ducti, ad obedientiam rediissent; se
misericordia populi tactum iri, efifecturumque
ut, quamvis in ultimas mundi plagas dispersi^
redirent in patriam: ut videre est, tum alibi,
tum Deuteronomiî xxx. et Nehemiœ i, Ât-
qui jam anni sunt mille et ultra quingentos^
quod Judœi patria carent, Templo carent^ ^ et,
c Isch Càpher] "JDD WH scriptum componerent] Exod.
Vide Chaldfeum paraphrasten, xv, Leyit. xviii. Deut. tî, vii,
Cant. i. 14. Messiam peccata »> xxviii.
ii08traportaturuin,dicitR.Ju- * Contra, n adversus eam
das, in Chasidim; R. Simeon, graviter delhmuerent, esilimn
in Bereschith Rabba. aliaque id genus mala ipsis mi-
«» Promisit Deus fœdere per natus esf] Làvït, xxvi. Deut.
Mosem inito ipsis felicem pos^ iv, xi, xxTiii.
9essionemterrœPalœstinœ,futtn- ^ Et, si quando novum œds-
diu vitam tuam ad legis prœ- ficare «odierniU, tewiçet «V»^
264 H. GROTIUS DB VERITATB
si quando novum œdificare volaenint, semper
sant impediti, etiam flammarum globis ad
fundamenta erumpentibas cum operamm per-
nicie : ^ quod ab Ammiano Marcellino^ scrip-
tore non Christiano, est proditum. Cum olim
populus gravissimis sceleribus se contaminasset,
liberos passim sacrificasset Satorno, adulteria
pro nihilo duceret, viduas et pupillos expila-
ret, insontem sanguinem magna copia fande-
ret; ("^ quœ omnia illis Prophetœ exprobrant;)
passus est exilium, sed i^non diutius annis sep-
taaginta : atqùe interea non omisit Deus ^ per
Prophetas illos alloqui et solari spe reditus,
Pindicato etiam ejus tempore. At nune, <)ex
quo semel ejecti patria sunt^ manent extorres,
contempti : nullus ad eos venit Propheta, nuBa
knpediit] Sub Adriano, sub "> Qtue omnia illis Prophète
Constantioo, sub Juli&no : exprobrant] Esai. i. 1 7. iii. 14»
Cbrysostomus, ii. advenus Ju- 15. v. 28. xi. 8, S. lix. Ixv.
dffios, t. vi. pp. 333, 334. Amos, ii. 6. Jer. ii, iii, ▼, vii.
1 Çuod ab Ammiano Mar^ 31. Tiii, ix, xi, xvi, xxii. £-
cellinOfScriptorenon Ckristiano, zech. ii, vi, vii, viii, xvi, xni,
ett proditum"] Libro xxiii. 1. xxiv. Dan. ix. Michsas, ii.
Cbrysostomus, ii. adversus Ju- 1 — 3.
deeos, t. vi. p. 334. 33. nî;^ » Non diutius annis LXX.]
l»irfiînfuf l» tZv ^fitXwv iv- Objicit hoc R. Samuel, in epi-
^ats Muri^ki^i <ri ifoXXèt &v- stola ad R. Isaacum.
â^^iMTVf , è ftïf aXXà JMM rit Xi- • Per prophetas illos aUoqm
Shtg ri r»9nt i»%Uu, Ignis e et solari spe redilus] Jer. xxi,
/undamefttis exiliens multos ho" xxxi, xxxiii. £zechiel« xxxvi,
mines combussit, ipsos quin et' xxxvii.
iam loci illius lapides, Totus lo- p Indicato etiam puê ten^[Mf
ous^gnusquilegatur. Paria ba- re] Jerem. xxv. IS. xxiz. 10.
bet scriptor idem, in Matths- q Ex quo semel tyecH pabriÊ
um Homilia iv. t. ii. p. 20. et sunt^ manent extorres, cantemf
Sermone Christum esse Deum, ti: nullus ad eos venit Propkf
t. vi. p, 639. ta] Tbabnud^ in Baba Bathn.
RELI6. CHRIST. LIB. V. ^65
futari reditus significatio: magistri ipsorum,
quasi Spiritu vertigiois afflati, ad turpes faba<-
las et ridicula dogmata delapsi sunt^ quibus
scatent libri Thalmudici, quos legem ore da-
tam audent dicere, et cum iis quœ Moses
scripsit conferrej aut iis prœferre etiam. Nam
quœ ibi leguntar ' de Dei fietu quod urbem
passus sit excindi^ ^de ejus quotidiana diligen-
tia in legenda lege, <de Behemotho et Levia-
thane, ^ multisque rébus aliis, tam sunt absur-
da, ut etiam referre tœdeat. Et tamen tanto
tempore Judsei nec ad falsorum Deorum cul-
tus deflexerunt ut olim, nec caedibus se con-
taminanty nec de adulteriis accusantur: ^De-
um vero et precibus et jejuniis certant pla-
care; nec exaudiuntur. Quœ cum ita se ha*
béant; omnino ex duobus alterum statuendum
est; aut fœdus illud per Mosem factum omnina
esse abolitum^ aut teneri Judœorum universi-
* De Dei JUtu çuod urbem tianus Oerson, in suo ad Ju*
poÊiua ait escindi] Prœfatio dœos libro. Vide ejus capit»
Ecka Rabthi. Similia in Thaï- de diabolis, de Messia, de re-
mude ; titulo Chagiga, in velationibus per Eliam, de Ge-
Debarim Rabba, et in Bera- henna, de regno Decem tri-
choth. buum trans amnem Sabbati-
' De ^tu quotidiana diligett- cum, de Babbinorum facinori-
tia in legenda legé] Thaanitb, bus.
Aboda Zara. « Deum vero et predbut et
< De Behemotho et Leviatha^ Jtjuniis certant placare] Quod
fie] ThalmudyBabaBathra; Pa- si ipsis credendum est ; optime
raphrastes Chaldsus, ad Cant. ' de Deo merentur, Messiam hlm
Canticonim viii. 9. lum, quem tanta /pars hu-
■ Multisque rébus aUts"] Quo- mani generia t«c«\\\.) tv^xkàv-
rum multa transcri/MSt Cfaris- aodo.
▲ a
266 U. GROTIUS DE V£RITAT£
tatem gravis alicujus peccati tôt jam per s«b-
cMa durantis: quod quale sit, ipsi dicaot;
aut, si dicere non possunt^ nobis ciedant, pec-
catum illud esse contempti MessiiB, qui aote
advenerit quam hsec mala ipsis contingere cœ-
perant.
§• XVIL Probatur Jésus esse Messias^ ex his
quœ de Messia prœdicta faerunt.
Et hœc quidem, ut diximus, ostendunt, ve-
nisse jam ante tôt sœcula Messiam : addimus nosj
non àlium eum esse quam Jesum. Nam quicuo-
que Blii pro Messia haberi se voluerunt, aut ha-
bit! sunt, nuilam reliquerunt sectam, in qua ea
opinio perseveraret. Nulli nunc aut Herodis,
aut Judœ Gaulonitœ^ aut, qui Adriani tempo-
ribus Messiam se dixit Y et doctissimis quibus-
dam imposuit, ^ Barchochebœ sectatores se
profitentur. Ât Jesu qui nomen dent, ex que
ipse in terris fuit, in hune diem fuerunt ^ sunt-
que plurimi; nec in una regione, sed quam
late hic orbis patet. Possem hic multa alia
7 Et doctissimis quibtcsdam dico titulo de Synedrio ; in
imposuit'] Ut Rabbi Akibae. Beresith Rabba; apud Rabbi-
Thalmud, in titulo de Syne- nos Johannem, et Abrahanram
drio ; et liber Zemach David. Salmanticensem ; et alio»» mol-,
* Barchockebœ] Qui • t^s tis in locis.
'l^94ê*if k*tiftis &çx*'y*^*ff * Suntque plurimi s née m
JustinOy Apol. ii. SI. Mentio una regione, sed quam UUeMe
ejus apud Eusebium^ H. £. iv. orbis patef] Vide quœ hac de
6. Hieronymum, contra Ruffi- re allata ad librum secuodom»
num iiL t. il. p. ôSô. C. Oro- §. 20.
«ium, Hist. vil. 1». T\i«Xmu-
RBLIG. CHRIST. LIB. V. 2Ç$
afferre olim de Messia prœdicta aut crédita^
quee in Jesu evenisse credimus ; cum de aliis ne
asseverentur quidem : quale est, ^ quod ex Da»
tidis fuit posteritate ; ^ quod ex virgine natus
est, ^ eSocto ea de re eœlitus eo qui virginem
eam duxerat, cum ex alio prœgnantein m ma^
trimonio non fuerat retenturus; ^qaod natus
est Bethlehemi 3 ^ quod dogma suum serere ca&-
pit in Galileea^ gquod^omne genus morbos
sanavit; cœcis visum, claudis gressum dédit.
Sed uno contentus sum, cujus efièctus in hune
diem durât. Ex ^ Davidis, i Esaiœ, ^ Zacha-
riœ, ^Oseœvaticiniis manifestissimum est. Mes-
^iam non tantum Judeeorum^ sed et aliarum
^ (^uod ex Damdis fuit po- Maith. iv. 12, 13. Marc. i. 14.
9teritaté\ Psal. Ixxxix. 4. Esft. Lnc. iv. 14 — \S, et alibi sa-
ix. 7. xi. 10. Jerem. xxiii. 5. pe.
Ecech. xxxiv. 94. Mich. t. 9. c Quod omne genus morbos
Matth. i. 1, 20. ix. 27. xii. 23. sanamt; cœds visum, ciaudia
XV. 22. XX. 30, 31. xxi. 9, 15. gressum dédit"] Esaias, xspcv. 5.
xsdi. 42. et aeqq. Marc. x. 47. IxL 1. Matth. xi. 5. Luc. iv.
xii. 35, 36, 37. Luc. i. 27, 32, 18. et alibi passim. Adde quod
69. ii. 4, 11. xviii. 38, 39. mortuos resuscitavit, quod in-
XX. 42, 44. Job. vii. 42. Ac- ter prœcipuas Messi» notas po*
tor. xiii. 34. xv. 16. Rom. i. 3. nit R. Levi ben Gerson.
2 Tim. ii. 8. Apoc. v. 5. xxii. ^ Davidis] Psal. ii. 8. xxii.
16. 28. Ixviii. 32. Ixxii. 8, 17.
c Quod ex virgine natus est] * Esmai] ii. 2. xi. 10. xiv.
Esa. vii. 14. Matth. i. 18, 22, l. xix. 18. xxvii. 13. xxxv,
93. Luc. i. 35. xlii, et xliii. prsedpue xlix. 6.
' Edocto ea de re eœlitus Ii. S. lii. 15. liv, Iv. 4, 5. Ix.
eo qui virginem eam duxerat"] 3. et seqq. Ixv. 1, 2. Ixvi. 19.
Matth. i. 20. et seqq.
• Quod natus est Bethlehe- ^ Zachariœ\ ii. 11. viii.
m£\ Mich. v. 2. Matth. ii. 20. et seqq. ix. 9—^11. xiv.
1 — 6. Luc. ii. 4. 16.
f Quod dogma suum serere * Oseœ] ii. 23.
cœpit in Galilœà\ Esai. ix l.
26s H* GROnUS DE YBRITATB
geotium magistmin fore v ™ per ipsum collap-
sfuos cultus falsonun Deommy et id uniiu
Dei cultum perdacendam iogeotem multita-
dinem alienigenamm, Ante Jesu adTentmn,
sub falsis cultibas totos fere orbis jaœbftt:
deinde paolatim evanescere illi cœpemnt; nec
singuli tantum homines, sed et populi et i^ges
ad anios Dei cultom converti. Hœc non Ju-
dœorum Rabbinis debentur^ sed Jesu disdpqlis
eoramque snccessoribns : ita ^ populos Dd
factos est qui ante non erat, et impletum est
qaod per Jacobum prœdictuni faerat. Gènes,
xlix. anteqoam plane tolleretor ciWlis potestas
a posteris Jndae, ventorum Silo; quem ^Chal*
dœus et alii interprètes Messiam exponunt, P coi
pariturœ essent etiam exterse gentes.
■ Per ipsum coOaptttrot cul- nom, Thargnm ChaldBO ex-
Hiêfalnrum Deorumi] Ess. ii. ponhnr ]Ob\^ : et Gneds €0-
18, 20. xm. 7. xirL 1. So- dem aeoga m^ên : Aqwêmgan.
phonias, i. 4 — 6. Zach. xiii. ^ . »* # » ..
^ ' «VMv: $7miiiadiOi|«rMB.n7Htr
■ Populus DH foetus est qui »a*«™ P« ^33/faw ^n» txfo-
anU non erat] Oseae ii. 23. ^^^ ChaMaens, R. Siloh, R.
• CiakUnu] Tarn Jonathan, Bâchai, R. Salomo, Abeneadra,
qoam Hierosolymitanae para- ^^ Kimchi. Vide polchre dicta
phraseoa scriptor: item Thaï- *** ^*^ ^**«> *?»<* Chrysosto-
mndici,titnlo de Synedrio, Be- mum, Sermone Christom esse
resith Rabba; Jakamus, ad I>eum, t. ri. p. 625.
Pentateuchnm ; Rabbi Solomo, ^ Oa P^riturœ^ essent etimm
et aUi. DDÎT, quod nunc Judiri ^''«-^«^f^] Vide dictom lo-
Tolunt esse ri^ castigatio- ^^J^"^ ^^' ^" ^"^
RBLI6, CHRIST. J.IB. V. Sfi9
§« XVIII. SoJutio ^U8^ quod dicuntur qaœdùm
non inq}leta :
Opponi hic a Judasis solet^ quaedam de tem*
poribus Messiae prœdicta esse^ quœ non conspt*
ciantur impleta. ,Sed quse addacunt obscnra
sunt, aut diversam recipiunt significationem :
propter quœ non debent deseri ea quse sunt
manifestai qualia sunt sanctitas prœceptorum
Jesu, prœmii excellentia^ et in eo proponendo
sermo perspicuus : quibus cum accédant ihira*
cula, sufficere hœc ad amplectendum ejus dog-
ma debebant. Ad vaticinia, <1 qu» libri clausi ^^
Domine nuncupari soient^ recte intelligenda^-
opus ssepe est Dei quibusdam auxiliis; quse
merito illis subtrahuntur, qui aperta negH-
gunt. Loca autem^ quœ objiciunt, varie ex-
poni^ ne ipsi quidem ignorant : et si cui con-
ferre libeat interprètes veteres, 'qui in Babjjt-
lonico exilio aut alioqui circa Jesu tempora
extiterunt; cum his^ qui scripserunt postquam
Christianorum nomen in odio apud Judœos
esse cœpit ; inveniet explicationes novas reper-
tas partium studio^ cum olim receptœ essent
4 Quœ Ubri clausi nomine ' Qui in BabylonicOy &€.]
nuncupari soient] Esaias, xxix. Vîdetur Grotius respicere ad
11. Daniel, xii. 4, 9. et ibi Chaldœos Interprètes Veteris
lacchiades. Vide quae hanc Testamenti, atque ex senten-
ad rem dissent Chrysostomus, tia Judsorum loqui ; a quibus
Sermone ii. Cnr obscurum sit antiquiores habentur, quam
Vêtus Testamentum, t. yi. p. sùnt. Vide Brian. Waltoni Pro-
668. seqq. lég. in Blbl. ckç» i^\. CUrr,
AaS
/".
270 H. GROTIUS DB VBRITATB
aliœ, quœ cum Christianorum sensu satis con-
veoiebant, Multa in sacris literis non ex pro-
prietate verborum, ^ sed figura quadam esse io-
telligenda^ ne ipsi quidem ignorant : ^ ut cum
Deus descendisse dieitur ; cum ei ^os^ ' aures,
7 oculi7^ nares tribuuntur. Quidni ergo hune
in modum explicemus et pleraque de Messiœ
temporibus dicta? qualia sunt: ^lupum cum
agoo^ pardum cum hœdo, leodem cum pécore
stabulaturum ; lusurum cum anguibus infon-
tem ; ^ montem Dei surrecturum supra montes
alios ; venturos eo alienigenas, ut sacra faciaot.
Sunt. quœdam promissa^ quœ ex antecedenti-
bus aut consequentibus verbis, aut etiam ex
ipso sensu conditionem in se tacitam continent.
Sic multa Hebraeis promisit Deus, si Messiam
missum reciperent eique parèrent : quœ si non
eveniunt, habent ipsi quod sibi imputent. Qaœ*
dam vero etiam definite et sine conditione pro-
• Sed figura çuadmn esse in- Rege. Messi» res foie cœlet-
ieUigenda, fie ipsi quidem igno- tes, ait liber Cabalistictis Ne-
rant] Quomodo Maimonides, za61 Israël.
in Jibro Jad, locum Esaiae xi. « Os] Ut Jeremiae ix. 19»
6. de Messiœ temporibus «X- ^ .litres'] Ut PsaL zzzi. 3.
Xfiyt^iw volt inteliigi. Idem xxxît. 15.
dicit, ad ipsum Esaiœ locum, j OcuU] Loco Psalmt pro-
David Kimcbi : qui et similia xime citato.
habet, adJerem. ii. 15. v. 6. ^ Nares'] Psalm. xriii. 8.
< Ut cum Deus descendisse Jer. xxxii. 37.
dieitur] Ut Gen. xi. 5. xviii. • Lupum cum agtto] Dicto
Sl.r Vide de his simiiibusque loco Esaiae xi. 6, et seqq.
locutionibus Maimonidem, Du- ^ Montem Dei surrecturum
ctoris Dubitantium parte i. cap. supra montes alios"] Esai. ii* S*
10. et. ii. 39. et seqq. et Mich. ir. 1. et seqq.
eundemy ad Deuter. ubi de
RBLIG. CHRIST. LIB. V» 2/1
missa, si impleta nondum sunt, adhuc possunt
expectari. Constat enim etiam apud Judœps^
<^ tempus sive regnum Messi» durare ad finem
sseculoruiD.
§. XIX. Et ad idquod opponitur, de hunùU statu
et morte Jesu :
OfFendit multos humilis Jesu fortuna: ini-
que vero; cum in sacris literis passim dicat
Deus, ^ erigi a se iiumiles^ et superbos sterni.
c Jacob^ extra se nibil praeter baculum ferens,
Jordanem transiit: rediit eodem, maxima vi
pecoris ditatus. Moses exul, pauper^ pecora
pascebat; ^ cum ei in rubo Deus apparuit, po*
pulique sui ductum ei mandavit. g David iti-
dem, gregem pascens, ad regnum vocatur:
multisque aliis exemplis talibus plena est sacra
historia. De Messia vero legimus, fore etnn
^lœtum pauperibus nuntium; 'non clamorem
excitaturum in publico, aut jurgiis usururo:
sed acturum leniter; ita ut parcat arundini
concussœ, et in ellycbnio fumigante alat quod
« Tempus sive regnum Mes* ruit] Exod. iii.
«MP durare ad finem sœculorum] S David itidem, gregem pat»
Perek Chelek, p. 97* cens, ad regnum vocatur'} \
* Erigi a se humiles, ei su- Sam. xvi. 7, 11.
perbos stemi} 1 Sam. ii. 8. h Lœhtm pauperibus nunti»
Psal. xxxir. 18. ProT. xi. 2. um\ Esaiat» Ixi. 1. Matth. xi.
Esaias, Irii. 15. Ixyi. 2. 5. Àdde Zach. ix. 9.
* Jacob, extra se nihil prœter * Non clamorem excitaturum
baculutnferenst Jordanem trans» in publico, aut jurgiis usitrum :
Ut, fyc.'] Gea. xxxii. et seqq. sed acturum kniter"] £sa. xUi.
f Cum ei in rubo Deus appor 9—4. Matth. xii. 19| 90.
2J2 H. GBOnUS DB VERTTATB
lettat calons. Neque magis cielera ejos malay
et mors ipsa invisum eum cuiqoam facere Mr
bent. Nam sœpe a Deo permitti^ at pii a(
impiis non vexentur modo, ^ ut Lothas a Sodo»
msR civibus, sed ÎDterficiaDtur quoqae, mani-
festum est 'exemplo Abelis parrîcidio eneeti^
Bt Esaise dissecti, ° Maccabseorum fratrum corn
matre ad mortem excraciatorum. Ipsi Jodaei
Psalmom canunt Ixxix. îd quo hœe verba sont :
Dedenmt servorum itwrum cadavera in dbum
txAccrnim; reUquias eorunij quos tu, O Dem^
amaSfbesHis: sanguinem eomm effitderwit in ffo»
mœrio Hierosolymorum ; nec quiiquam fini, qd
e(» sepeliret: et quse seqauntar. Ipsum VfTO
Messiam debuisse per aerumnas et mortem per-
veDire ad regnum suum, et ad potestatem sum-
mis bonis ornandi familiam suam, negare ne-
mo poterit, qui ad ista Esaiœ verba, ^ capite ISS.
aoimum volet attendere : Quokuquisqtte credSXt
sennoni nostro, et vim Dei agnovit ? Idque ideo,
quia surrexit iUe, Deo aspectante, tanquam iener
gwrcaJuSy tanquam herba ex solo arenoso : in vuUu
k Ut LUhua a Sodomœ civû- obrutu» taxis,
M] Gca. zix. ^ Maccabœontmfiairumeum
^Exemplo Ahelia parricidio matre ad moriem excruciata'
eitectt] Gen. iv. rumj 9 Maccftb. rii. Josephns,
"* Êâake distecli] Ita habet libre Tlt^\ mvrâxç^Tt^ X«>4#-
Jadaomm traditio ; ad quam fi», §. 9 — 14.
respidt scriptor ad Hebraos, ^ Capite liii.] Qoem locnm
xi. 37. et Jo8q>hii8, x. 4. Chai- de Messia interpretantar Cbal-
eidîiu, in 'nmanm, p. 26S. fin. d«ns Parapbrastes ; et Gemata
Cum Prophète a coHsceleratis, Babylonica, titulo de Sjne*
mmu membroHm sectus, alter drio»
BBLI6. CHRIST. LIB. V. 273
ejus mhil pulchri, fdhil decori; nec, si aspkereSf
qukquam erat quod obkctaret : œntemptui pate^
bat y etinter hommes erat veht abjeciissimus ; mut'
tos dolores, multas œgritudities expertiis : omnes se
ab eo avertebant : tanto erat despicatui^ nulloque
m pretio. Sed vere P nostros ille morbos pei'tulity
nostra mala toleravit. Nos illum habuimus ton,"
quam de cœlo tactum, a Deo ictum atque de*
pressum : sed ob nostra peccata vulneratus estj at^
tritus ob nostra crvmina. 4 Posna, quœ nobis sa»
lutemparerety ipsi imposita est : tumices ipsius dati
sunt nobis pro remédia. Certe enim nos, ut ooeSy
aberraveramus omnes hue atque ilhic: ipsi Deus
k^Uocit poenam, quœ nostris crimimbus debebatur.
Et tameny cum opprimeretur et gravissitne cruda'
retury vocem non emisit: sicut agnus mactanduSy
aut ovis quœ tondetury silent muta. Post v^l^•
culay postjudiciumy e medio sublatus est: sed rur*
sus vkœ ejus durationem quis digne ehqui pote*
rit? Nimirum ex hoc loco, in quo nos vivvmuSy
ereptus est : sed hoc malum ei evenit, ob popuR
mei scelera. Jd mortem usque et sepulturam da*
tus est in manus potentium atque impiorum ; cmn
tamen nemini fecisset injuriamy neque in sermone
ejus deprehensus jmsset unquam dolm mabis.
Sed quanquam Deus eo usque eum passus est
p Nostros ille morbos pertu- pareret, ipsi imposita est"] De
H(] Morboram voce qusris ma- Messia hœc explicat Rabbotb,
la intelligi, docet ad hune lo- et Salomon Jarchi .; ad Gema*
cam Abarbaniel. ram titulo de Synedrio.
« Pœna, quœ nobis salutem
1^4 H. GROTIUS DE VBBITATE
cûnterif doloribusque affid ; tamen^ ^ quia se con-
stituit hostiam piacularem, ^ videbit posteritatenij
vitam aget durabUemf et quœ Deo sunt pladtaper
^isum féliciter curabantur. Liberatum se a màh
conspidensy ait Deus, ^voluptate satiabitur: eo
maximey quod dogmate suo ipsejustiÂS servus rneus
muUos absolvety eorum crimina auferens. Dabo
^ partent eximiam^ ^uU inter prœliatoresspoUû
dividenhir : quia morti se dedidit ; et sceleraiis a$h
mxaneratus est ; cumque pcenas alienorum crwninxuà
ferret ipse, pro sontibus se constituit precaJtorem.
Quis potest nominari aut regum aut prophe^
taram^ in quem hsec congruant? nemo sané.
Quod autem recentiores Judœi commentl sunt,
«gi hic de ipso populo Hebrœo dîsperso in
omnes gentes^ ut suo exemplo ac sermone
-multos ubique proselytos faceret; is seDSOi
primum plnrimis sacrarum literarum testîmo^
niis répugnât^ quse clamant, Judœis ^ nihU
* •
V Qma se constituit hostiam ad futxiruin saoculum refeit A-
piaeularem'] De malis Tolento bftrbaoiel.
animo toleratis hic agi, ait Al- * UU inter prœUatoresapatm
seck. dividerUuT] Hœc spuituali me*
• Fidebit posteritatenî] Voce do intelligenda, docet Gcnuotl
semiHis, quœ in Hebraeo est, Babylonica, titulo HDt?. Pw-
•ignificari disciptilos, ait hic gpoUa inteUigi sapientnni ho-
Alseck. Sic sermn serpeniis nores et pnwnia, didt AUeck
Hebnei interpretantur Cana- ad hune looum.
nœos, Nec aliter accipiunt non- x Nikil mali acciditse, ^
nuUi eorum Jilios, Esais viii. non ipsum et insuper vutjon
18. ut Thalmud Hierosolymi- multo suis factis essent promeri-
tanum notât, titulo de Syne- gq Apparet id locis Propheta.
*™^* rum jam supra positii^ et Da-
« Foluptate satiabitur^ Hœc niei» jx. et Nehemiœ ix. Adde
RBLIG. CHRIST. LIB. V. 275
mali accidisse^ quod non ipsum et insuper ma*
jora multo suis factis essent promeriti. De-
inde ipsa propheticas orationis séries eam non
fert interpretationem. Dicit enim sive Pro-
pheta^ (quod isti loco videtur convenientiu^^)
sive Deus : Hoc mahm illi evenity ob populi mei
scelera. Populus autem Esaiœ, aut etiam po-
pulus Dei peculiaris, est populus Hebraicus.
Quare is^ qui tam gravia perpessus ab Ësaia df-
citur, non potest idem populus esse. Melius
antiqui Hebrœorum magistri fatebantur hsec
de Messia dici: quod cum vidèrent quidam
posteriorum, y duos Messias commenti sunt;
quorum alterum vocant Joseph! filium, qui
mala multa et mortem cruentam pateretur;
alterum Davidis filium, cui cuncta prospère
succédèrent: ^ cum multo facilius esset, et
Prophetarum scriptis congruentius^ unum ag-
Doscere^ qui per adversa et mortem ad regnum.
esset perventurus: quod nos de Jesu credimus;
et verum esse res ipsa docet.
quod de qua agit Esaias de- ^ Cum multo faciUus esaet, et
precatanu erat Deum pro £th- Prophetarum scriptis congruen^
nicii ; quod Judœi noa faci- tiusy unum agrnoscere, qui per
unt. adversa et mortem ad regnum
y Duos Messiaa commenti esset perventurus'] Quod ipsum
sunt"] Thalmud, titulo Succa : non uno in loco, ad hoc £sû«
R. Salomo : R. David Kim- caput, sequitur Abarbaniel.
chi.
276 H. GROTIUS DE VBRITÀTB
§. XX. Et quasi vhi probijuerint^ qui eum
morti tradMerunt.
Retinet multos a suscipienda Jesu disciplina
prasconcepta quaedam opinio de virtute ac pro-
bilate majorutn suorum, ac maxime sacerdo-
tum; qui Jesum prsejudicio damnanint, et
dogma ejus repudiarunt. Sed quales saepe ma-
jores ipsorum fuerint, ne me sibi maledicere
existiment, audiant ipsis verbis et legis suëe et
Prophetarum: a quibus ssepe appellantur ^in-
circumcisi auribus et corde; ^populus labiis et
rituum apparatu Deum honorans, animo au-
tem remotissimus. Majores ipsorum fuerunt,
<^ qui Josephum fratrem suum parum abfuit
quin interficerent, re autem ipsa in servitutem
vendîderunt. Majores ipsorum et illî, ^ qui
Mosem perpetuis seditionibus ad vitse taediufm
egerunt ; ducem suum ac liberatorem, cui ter-
ra, mare^ aër obediebant: ^qui panem cœlitus
missum fastidierunt : ^ qui velut de summa pe-
nuria conquesti sunt^ cum aves comestas adhuc
• Incircumdsi auribus et cor- diderunf] Gen. xxxrii.
dé] Jerem. iv. 4. vi. 10. <l Qui Mosem perpeiuis setH"
^ Populus lahiis et rituum tionibus ad vitœ tœdium egf
apparatu Deum honorans, ani- runt] Loca notata supra, ad
mo autem remotissimus] Deut. libram ii. 19.
xxxii. 5, 6, 15, 28. Esaias, • Qui panem eœUtus missmn.
xxbc. 13. Amoa, v. 31. Ezech. /astidierunf] Num. xi. 6.
xri. 3. f Qui velut de summa penu"
« Qui Josephum fratrem suum ria conquesti sunt, cum aves co^
parum abfuit quin interficerent^ inestas adhuc ructarent] Dicto
re autem ipsa in servitutemven' capite xi. in fine.
RELI6. CHRIST. LIB. V. 277
ructarent. Majores ipsorum fuerunt^ s qui^ Da-
yide tanto ac tam bono rege deserto^ secuti sunt
defectorem filium. Majores ipsorum fuerunt,
h qui Zachariam Jqiadse filium trucidaruQt in.
loco sanctissimo, victimam crudelitatis soœ fa<w
cientes ipsum sacerdotem. Jam vero îPonti-
fices quod attinet: taies fuerunt, qui Jeremiœ
falso crimine mortem machinati sunt; et per-
fecissent, nisi procerum quorundam obstitîsset
auctoritas : ^ extorserunt tanien^ ut captivus
haberetur ad ipsum usque momentum captœ
urbis. Si quis putet^ meliores fuisse eos qui
Jesu temporibus vixerunt; eum ab hoc errore
liberare Josephus poterit : qui atrocissima eo-
rum fecinora describit, et pœnas graviores om-
nibus unquam auditis; * et tamen^ ut ipse cen-
set^ infra meritum. Neque de Synedrio me-
lius existimandum : prsesertim eum eo tem-
pore senatores non veteri more cooptari mani-
bus impositiSj ^ sed ex potentium nutu legi
solerent; ut et Pontifices^ non jam perpétua
s Qui, Davide tanto ac tam xxxviu.
bono rege deserto, secuti sunt de^ ^ Et tamen, ut ipse censet,
fectorem filiunî\ 2 Sam. xv. injra meriiuni\ Dicit is neque
^ Qui Zachariam Joiada fir urbem aliam talia perpessam
Uum trucidaruHt'] 2 Paralip. mala, neque ab omni kto ae-
xxiv. 21. tatem fuisse omnium scelerum
i Pontifices quod attinet : ta- feraciorem. Plus Judœis mali
les Jueruntf qui Jeremiœ falso a semetipsis illatum, quam a
crimine mortem machinati suiU] Romanis, qui illorum focinora
Jeremiae xxvi. ezpiaturi vénérant.
^ Extorserunt tamen, ut cap- "> Sed ex potentium nutu legi
tivus haberetur ad ipsum usque ioleren^ Josephus, xiv. 17.
momentum captœ vrMf] Jerem.
279 H. GROTIUS BB VEEITATB
^sed annali çt sœpe empta dignitate* Non
mirari ergo debemus; si homines arrogpuiitU
tumidi^ ambitione et avaritia insatiabUeSy in fu-
rorem acti sunt, conspecto bomiqe» qui saac-
tissima prseœpta afferens vitam ipsis soam ipsa
diversitate exprobi:abat. Nec allad iUi crimim
datum, qoam quod olim optim.Q ci^qoe. ^Sic
M ichseas ille, qui Josaphati tempore vùdt, in
costodiam datua est; qi^od. intrépide venuii
contra quadringentps £alsos Prophetas asaeniis-
set. PEliœ Âcbabus obj^cit, plane ut Jeso; sa-
cerdotes, ipsum esse qui pacem Isr^ëlis turbar
ret. 4 Jeremis^ quoque criinini datiun id qiopd
Jesu^ vaticinatÎQ adversus Templum. Adden-
dum hic^ quod magistri Hebrœorum veteres
'scriptum reliquerunt; tempotibu3.Me3ai9 ho*
■ Sed anttaR et »tepe empta adverstu Templmn] Jercm. tu.
dignUate'] Josephns, xviii. S. 4. et seqq. zxvi. 6, 11.
^^' r Scriptum reUquerumt: Umr
• Sic Michaia» Ole, qtd Jo- porilms Mestiœ homma/ore cm-
taphati tempore vixit, in cuato- ^ina tnqmdentia, atimna conte-
diam daiuê e»t2 1 R^. adi. maciay/èriHacrudeKtate^ThÊl'
P Eliœ Achabus o^jecit, pla- mud, de Synedrio, Ketaboth,
ne ut Jetu aacerdotes, ipsum esse et Sote : R. Salomo, ad dictnm
qui pacem Israëlis turbaref] 1 titulum de Synedrio, c. He-
Reg. xrui. 17. Achabus Eli» lec: Thalmud, titulo de Pon-
dicit, binW^ IDj; n? nnxn : denbus. Traditio Rabbi Jade,
ubt CrFBBci, i fi-ù ô itaffi^vf ro9 in Gemara ad eundem titii-
'Ir^miX; Nonne tu es qui tur- lum de Synedrio, c. Helec:
bas Jsrailem? Sic Sacerdotes quo tempore advenietjSiiHsZhf
de Jeflu, apud Lucam xxiii. 2. vid, domus institutiom» ditrinm
TStm» tSfefa» imf(i^o¥Ta ro fS- Jiet lupanar. Vide Jerem. x. 91.
90t* Hune invenimus turbare et xxiii. 14. [Erat bic grave
hrailem, mendum, nam pro Ganara
% Jeremiœ quoque erimini legebatur Masoreta. Exstant
daim» id quod Jetu, voHcinatio autem hœc verba in Gemara,
RBLI6. CRltlST. LIB. V. 279
mines fore canina impadentîa, lasininà contù-
macia, ferina crudelitate. Deas ipse, ^td .qaa-
les Jndm plerique extituri essent MessisB tem«
pore inolto ante prœviderat, faturum dixerat;
^ at, qui populus suus non faissetj in populum
assumeretur, ^ex Judœorum autem urbibus ac
vicis singulis vix anus et alter irent ad sacrum
montent; sed^ quod ad illorum numerum de-
esset, id expleturos extraneos : item ^ Messiam
Hebrœis in ruinam fore; sed lapidem hunc^
rejectum ab ledificio prœfectis, potissimo loco
positum iri ad coagmentationem operis.
§• XXI. Resp(msum ad objeciionemy plures Deos
a Christianis coli;
Restât ut duabus accusationibus respondea-
muS| quibus Judœi et dogma et cultum Chris*
tianorum Impetunt. Prius est, quod plures a
nobis Deos aiunt coli. Sed hoc nihil est, nisi
in odium contorta alieni dogmatis explicatio.
Quid enim est, cur magis id Christianis obji-
ciatur, quam ^ Philoni Judœo ; qui sœpe tria in
ad cap. 3d. tituli de Synedrio : sed^ quod ad Uhrum numerum
çua œtmU vemttfiliiu Davidis, deessei, idespleturoa extraneos]
donmt «wMwliw, Tirm n*3, Jeremiae iii. 14, 17. Adde E-
y!et lupanar. Edit. Cocceii, §. «»»"»»> !"»•
97, ClericutA " Messiam Hebrais m rui'
• Ui, gui populus suus non ««» M^»' '^ lapidem hune,
fuisset, in populum assumere- rtyecium ab œdificio pnrfectis.
turl Ose» ii. 23. potissimo loco positum iri aa
• Ex Judœorum autem urbi- coagmentationem operis] Esaiae
hus ac vicis singulis vix unus et ▼">• ^4. P«al. cxviii. 2«.
alter irent ad sacrum montemt * PMhm Judœoj î^i ««p«
Bb2
280 H. 6R0TIUS DB VBRITATE
Deo statuit, et Dei riationém sive y sermonem
vocat Dei nomen, ^mundi opifîcem, ^neque
ingenitum ut est Deus Pater omnium, neque
ita genitum ut sunt homines : (^quem et Ange-
tria in Deo statuU] De sacrifia et de Confusione linguanuii
dis Abel et Cain, p. 108. B. p. 367. B. ^
*Hu»» é &tos iêçvpo^êifctMf vvÀ * Mundi opificem\ In Alle-
^vûv rit àtvrdrt iinâfAttty «#- KOriiSy p. 60. C. *0 ^.iyêf ai««V|
;^?f rt aZ xeù Ayet^irtirog, us tf luAim^ l^iftf ^irM^^^çuei'
£i9 • fui^âff TMTràf (pafTctvias fUfêf \»ê9fuWtu. Venmm «ym^
UtiçyditTc ry oçetrtxn ^u^^* Sf quovelutiftstrumentotuusmum'
Ixa^Tv fAtfUr^fiTM fitt¥ ovùfAMff dum fecit: De Chembiniy p.
{jkiti^iyfe^oi y eu al 'ioveifiuf av' 100. B. 'Oçyafôt ^ kiyê» 9fV|
rv,) fitfiirçfifct ti rà eXa, Ctetn ^i* S xan^xtvtU^. Inthytmenr
Deus comitatu» duahui summi» tut» autem Dei videbit eue ^
suis efficaciisy imperio ac boni- sutn verbum Dei^per putdfac
tate, médius ipse et unus, très tus est Mundus, [Melins Xiyn
imagines imprimébat animœ vi- hic rationem vertas in Pliiloney
sivœ; quorum nulla mensura quod pluribos ostendi in Dis-
capitur, {immensœ emm ^us ef- sertatione ad initinm Joannis.
ficaciœ^ sedsingulœ cuncta me- Oericus,']
tiuntur, Mox açx^t etiam to- • Neque ingenitum ut est
cat i^ourfat, et àye^ôrtira YO- Deus Pater omnium, neque ita
cat tvt^ytffietv ; aitque a pio ani- genitum ut sunt homines] I^o-
mo non enuntiari, sed in si- eus est libro, Qais hsres ait
lentii arcano asservari. Shni- rerum divinaram, p. 390. A*
lia habet in libro de Cheni- Ldem verbum Philoni Tocatnr
bim, p. 86. F. Libro secundo Dei ima^, libro de Monar-
de Agricultura Noœ, p. 176. D, chia ii. p. 686. B. et de Son-
6. vocat Tê oty ro dt^v'ôrtxèvf niis a Deo immissis, p. 466. B.
Tfif ?Xmw ivvetfAiv, id quod est, interdum àvuxift^fêm, ut libro
vim dominam, vim heneficam, Pejorem insidiari meUori, p.
Maimonidesy initio libri de 133. D. et ;^«^»»rj^y libro il
Fnndamentis, et post eum Jo- de Agricultura, p. 169. D. Con-
sephus Albo distinguunt in fer Joh. i. et Hebr. i. 8.
Deo, Id quod cognoscit, quod *> Quem et Angthtm sive If-
cognoscitur, et cognitionem. gatum universum hoc ettrantem
Habet qus hue pertinent et et ipse Phtlo] "Ayytkn vocat in
Abenesdra, ad (renés, xviii. et Allegoriis, ut p. 71. D. et libro
Maimonides, Ductoris dubi- de Cherubim, p. 88. C. 'A^
tantium parte i. cap. 68. tiyyt>.ê9 vero, libre de Hierede
y Sermonem vocat Dei no^ divinorum bonomm, p. 397.
men"] In Allegoriis, p. 76. B. G. et libro de Confusione liii-
&XIJ6. CHRIST. LIB. V. 281
lum sive légatiim ùniTersfum hoc curantem et
îpse Phîlo, c et Moses Nehemannî fiGtis appel-
lat :} ^ aut Cabalistis ; qui Deam distinguunt m
tria lumina, et quidem nonnulli iisdem^ quibus
Christîani, nominibus, Patris, Filîî sive Verbî,
et Spiritus Saneti? Et, ut id sumam quod
guarom, p. S67. B. Idem et ille etset, vere hUeUigere mm
Angélus et Hin^ dicitur R. Sa- potuerunt. Neque emm ab ttlUs
nioeli, in Mecor Chaim. percipiebmU^ nefue prophetica
• Et Motet NekemamU Ji- ^****^'«*»'ataequeb<mtur, At'
Ihu] Ejns rerba sic transtidit Vf/^cUt Dei iptum signijicat
doctissimus Masius, ad Josu» ^^^'*^- quod tgmd omnes énier-
cK^.v.IsteAngehUyriremip' P^^«9 ^* *» ctmfesso. Verumne
sam dicamus, est Jngelus re- ^^ »>mnium quidem iata intel-
dempior: deguosçriptumett: ^^^ P^^^quam possU, nui sit
Qwniam nomen meum in ipso *;*^*^riisiegi»erudiiw,Mox:
est. lUey inquam, Angehu, qui ^y*^ ^ prffcedet, hoc est,
ad Jacob dicebat: Ego Deus -^'V«*»/<«few, quem vos cù-
BetheU lUe^dequodictumest: ^^* ^ que videbiiur fades
Et vocabat Mosem Deus de *^' l>e quo dictwn est : Tem-
rubo. Focatur autem Angélus, ^^ "^^'^ exaudian te. iVb-
quia mundumguhemat, Scrip- *!** ^"*^ "•^'^ ** ^ <»'• ^^'
tumest enim: EduxitnosJe- y»9^ ^* q«*e8cas ; sive eji'
Aova{idest,DominusDeus)ex ^>^*iff«»^ *ibilenis et be-
JEgypto, EtaUbi: MisitAnge^ "î*!?*- ^^/« ^^ot perjus
lmmsuum,etedujritnoseslE' ^^«^^ i ^ P^ocide et clemen^
gvpto, Prœtereascriptumest: ^"'\ Confer qn» habet Ma-
£t Angélus faciei eiu» salvos "*"" Conciliator, ad quœstio-
fecit ipsos. Nimirum, ille An. "^^ "^f^Ç", ^S*^/ P^**"
gehts qui est Dei fades: de ^^ ?î*"' ^"^"^ Rabbmi me-
quo dicUtm est: Fades mea ""* «nenitur Nackmany nam
prœibit, et ^fidam ut quies' i^cribitor 10113 Nahhman, CL]
cas, Demtque ille Angélus est, ' '^l Cabalistis; qui Deum
de quo votes: et subito veniet distinguunt in tria lunûna, et
ad Templum suum Drnninus, quidem nonnulli Osdem, quibus
quem vos qu4nitis; et Ange- Ckristiani, nomit^bus, Patris,
Utsfsederis, quem cupitis, Rur- ^'^ ^« Vei^, et Spiritus
tnm alia ejusdem verba sic: Saneti] Vide additamenta ad
Animadverte attente quid ista Lexicon Hebraicam Schindleri,
sibi velint, Moses enim et Is- in notis pK. Et HIIDD in
raiiitœ semper optaverunt An» Dto non obstare unitati, ait
gelum primum, Cœterum quis liber dictas Schep-tal.
BbS
282 H. GROTIOS DB VBRITATB
apud omnes Hebraeos maxime confessum est^
Spiritus iUe, quo agitati sunt Prophète, dod
est aliquid creatum, et tamen distinguitur a
mittente: quômodo et illud, ^quod Schecîna
vulgo voeant. Jam vero in Messia habitato-
ram eam vim diviDam, quam sapientiam vo-
eant, ^ plurimi HebrsBorum tradiderunt ; s un-
de Chaldœo Paraphrastse Messias Dei Verbum
dicitur : sicut et ^ augusto illo Dei, > itemque
Domini nomine Messias appellatur apud Bavi-
dem, Esaiam, et alios.
* Quod Schedna vulgo vo- ipsnm Verbo Dei signîficari a-
cani] Et distinguunt a Spiritu pQd Chattlleimi pàuraphnsten
Sancto : Gemara Hierosolymi- putant, ostendit vir doctus in
tana, titulo de Documentis, Bilihra VeritatiSy édita anno
cap. 3. et Gemara Babyloni- Mdcc. diu post Ai^ctoris mor-
ca, titulo Joma, cap. 1. Sche- tem. Clericus.']
cina per annos très et dimi- ^ Augusto illo Uei] Nempe
dium se tenuisse in monte niH* : Jonathan et David Kim-
Olireti, expectantem conver- chi, ad Jeremîam, xâii.. 6.
sionem Judacorum, ait R. Jo- ^um quibus consentit R. Ab-
nathan, in praefatione Ecka ^ • v i n i^^t.* «^t-^*
■D.K+u: . «„« - * • . ba, in Ecka Rabthi. ÎIIH*
Kabtbi : quo recte accepto ni-
hil verius. ri1b<!32f, ZacliarîtB xir. 16. Ftt-
t Plurimi HeWœormn tradi. *"™°^ ^ *^°*P*»"* "^ ^^
derunq Rabbi Solpmo. Idem, «^^'"^ ^igito monstretur, ait
ad Gènes, xix. 18. agnoscit a Thalmud in Taanith; ex E-
Deo açsumi posse humanam na- ^^^'^j ^°^* ^*
turam : quam et olim ad tem- * Itemque Domini nomine^
pus assumptam putat. Cui con- D*n^î< : Psal. xItT 7. (qoem
sentit Thalmud, titulo Sche- Psalmum de Messia agere, ag-
buoth et Sabbathoth. noscit Cbaldsus ibi Pan^pfan-
t Unde Chaldœo Paraphra- ^^^0 "^ ^^ j^ <Ucto Esais
stœ Messia* Dei Verbum dici- loco. Item OHK in Psal. a.
fur] Ut Ose» i. 7. [At falli quem de Messia agere, janyam
eos, qui quidquam prcter Deum patebit.
RBLIG. CHRIST. LIB. Y. 28S
§• XXII. Et humanam naturam adorari.
JEqne parata responsio est ad alterum^ quod
objiciunt nobis; nos scilicet cultum Deo de*
bitum impartir! naturse a Deo conditç . Di-
cimus enim^ a nobis Messise non alium hono-
rem aliumve cultum exhibéri^ quam exigunt
^ Psalmus ii. et Psalmus ex. quorum illum in
Davide rudi modo impletum^ sed excellentius
ad Messiam pertinere, etiam 1 David Kimehi,
magnus Christianorum adversator, agnoscit;
posterior vero de alio^ quam de Messia^ exponi
non potest. Nam^ quee recentiores Judœi alii
de Abrahamo comminiscuntur, alii de Davide^
alii de Ezechia^ frivola sunt. Psalmus ipse Da-
vidis estj ut docet Hebrsea inscriptio. Quod
ergo David Domino suo dictum dicit, id nec
Davidi ipsi^ nec Ezechiœ, qui inter posteros
Davidis fuity Davide nulla re excellentior^ ap-
tari potest. Abrahamus autçm sacerdotium ali-^
quod eximium non habuit ; imo Melchisedecus
n> eij tanquam se minori^ bene precatus est. Sed
et hoc, et quod additur ^ de sceptro ex Sione
exituro et perventuro in oras ultimas^ plane in
Messiam competit; ^ ut loci similes^ de Messia
^ Psalmus ii. et Psalmus oc] » Ei, tanqùam se minorif
Haec loca, et Zachariae ix. 9. bene precatus esf] Et al^ eo deci-»
de Messia exponit doctissunus mas sacerdotal! jure accepit,
Rabbi Saadia. Gen. xir. 19> 90.
1 David Kimcht] De Messia ** De sceptro ex Sione exitU'
éundem ii. exponunt Abraham ro, et perventuro in oras ulti'-
Esdra et R. Jonathan, in Be- mas"] Psal. ex. 2.
retith Rabba. '^ Ut loci simiki,^ de Mk«^
284 H* G&OTfUS DB VBUTATB
haud dubie ageotes, patefaduDt : neè aliter ac-
ceperuDt vetostiores Hebrsei, et Parapfarastœ.
Proprie autem Jesum Nazareniim esse in qiio
hœe impleta siot, possem vel solis ipsius dis-
cipalis id affirmantibus credere, ob summam
eoram probitatem : sicut et Judœi Mosi cre-
dunt de iis, quœ sine teste alio a Deo sibi tra-
dita dixit. Sed adsuDt prœter hoc plurima et
P validissîma argumenta sumaife illios potesta-
tis, quam obtinere Jesum dicimus : conspectus
ipse vitœ redditus a multis : conspectus in cc&-
Inm avehi: tum vero dœmones ejecti, morbi-
que sanati solo ipsius nomine, et linguarum
dona data discipulis : qu» regni sui signa Jé-
sus ipse promiserat. His adde, quod sceptrum
ejus, id est, sermo Evangelii ex Sione pro-
fectus, nulla humana ope, sola divina vi ad ul-
timos terrarum fines pervasit, populosque et
ceges sibi subegit; plane ut Psalmi prsedixe-
rant. Judœi Cabalistœ inter Deum et bomi-
nés médium statuunt ^ Enochi quendam filium,
haud dubie agewteSypatefaciunt] parât. Lucairas, i. 383.
Ut Geoes. xiix. 10. et qai ex ^udax Hetpetios vatiam me-
Prophetis adducti sunt supra. tator in agros,
p Palidissima argumenta sum^ Vegetios, libro ii. 7. JifetatC'
mœ iUius potettatisy quam obti- res in castris dicuntur, ftti pr^f
iieré Jesum dichmu] Que vide cedentes locum castris idomeum
tractata, libro supra ii. §. 5, 6, eiigunt. Suidas : VLtTArm^^ •
19» 20. Adde et quae dicta hu- vp«a<T9ft>.\êfâ4wt âyytXês Wfk
jus libri initio. t« £ç:^êrrêç, MetatoTy muntir
4 enochi quendam filium"] ut qui a principe prœwdttUwr»
Nomen, quod ei faciunt He- ^Metatrony înpSC, potios
braei, est I^DtDO Metator, Ita Tocant Ral>bim ; de quo vide
Latinis dicitar, qui régi viam Joan. Buxtorfii Lexicon Clial-
RSU6. CHRIST. LIB. V. 285
nuUo tantœ potestatis indicio. Quanto nos
justius illum^ qui tanta dédit sui documenta?
Neque ad Dei patris imminutionem id pertinet;
' a que venit hsec potestas Jesu^ » et ad quem
reditura est ; ^ et cujus honori ille inservit.
§• XXIIL Jbsohtio hujus partis, cum predbus
pro Judœis.
Subtilius Ista rimari, non hujus est operis:
neque de his egissemus, nisi ut pateret^ nibil
esse in Cbristiano dogmate aut impium aut
absurdum; quod obtendere quis possit^ que
minus religionem tantis prodigiis ornatam, tam
honesta prœcipientem^ tam eximia pollicen-
tem amplecti possit. Nam eam qui sit amplex-
us^ is jam de specialibus quœstionibus con-
sulere débet libros illos, quibus religionis Chris-
tianœ dogmata contineri supra ostendimus.
Quod ut fiat^ oratur Deus, ut Judœorum men-
tem sua ]uce coUustret^ et efficaces reddat
preces, ^ quas ipse Christus jam in cruee pen-
dens pro illis fudit.
daicum et Rabbinicum. Cle- ' Et cujus honori ille iiuer»
ficus.] vit] Joh. xiii. 31. ûv. IS.
' ^ quo venit hœc potestas Rom. xTi. 27. Ideo Thalmudy
Jesu] Ipso fatente : Joh. v. 19, in titolo de Synedrio, negat
30, 36, 43. TÎ. 38, 57. Tiii. 38, Jesum idoli esse nomen ; quan-
49. X. 18, 29. xiv. 28, 31. xvi. do «Christiani, in ejus honore,
28. XX. 21. EtApostolis: Heb. respiciant Deum mundi opifi-
T. 5. Rom. ri. 4. 1 Cor. xi. S. cem.
* Et ad quem reditura est] « Quas ipse Ckristus jam in
Fatente Apostolo, 1 Cor. xr. cruce pendens pro ilUs /udiQ
24. Luc. xxiii. 34.
HUGO GROTIUS
DE
VERITATE
RELIGIONIS CHRISTIANiE.
LIBER SEXTUS.
§. I. RefutatioMahumetism: origo ejus,
0£XTUS liber, Mahumetistis oppositus, prœ*
fationis vice Dei judicia adversus Christiano»
ad ipsam usque Mahumetismi originem dedu-
cit: quomodo scilicet &vera illa atque sim-
plex pietas, quœ inter Christianos gravissime
vexatos oppressosque floruerat, paulatim refri-
* Fera illa aique simplex pie- perplexhta, quam comptmenda
ias, quœ inter Otriêtianos gra- gravius, escitavit dàuidia pkt-
vigtime vexatos oppressosque /lo- rima ; qtue progressa fusius akUt
ruerati Ammianns Marcelli- concertatione verborwm : ut eu-
nos, fine libri xxi. de Con- tervisantéstitumfjumeniitpmb'
stantio : Eratque super his adt- licis ultro citroque dêscurrenti"
Tnere/acUis quœ donabai^ Chris- bus per Synodos quas appelkmi,
titnam religionem absolutam dumritumonmemadsuumtfa'
et simpUcem anili superstitione hère conatur arbitriumf rei ve-
con/undens : in qua scrutanda hicuUariœ sùccideret ntrvos.
288 H. GROTIUS DB VE&ITATE
•
gescere cœperit; ex quo per Constantiaum et
sequentes Imperatores effectum est^ ut ea pro-
fessio non tuta tantum sed et honorata esset,
^mundo velut intruso in Ecclesiam: ^princi-
pes primum Christianos nuUum fecisse bel-
îandi modum, etiam cum pace frui liceret:
^ Episcopos acerrime inter se certasse de sam-
^ Mundo velut irUruw in anwenticulum^ un» die easm,
Ecclesiam] Vide de hac re pul- reperta cadavera peremptontm:
chre dicta Chrysostomi Mor&li ifferaicKfngue dm flebem mgrt
secundo ad 2 Corinth. cap. delinitean. . Nequt eg9 mhmiOy
jn, post ver. 1 0. tom. iii. pag. ostentatianem re r um anuide'
686. ranê urhanarunif k^pu ret cm-
*^ Principes primum Christia- pidos ob impeirandtem ptod stp-
fios nullum fecisse bellandi mo- petunt omni conientione latenm
dum, etiam cum pace fhà Ucc' jurgari debere : cum id odepd
ref] Marcianilaudabiledictam, JuturisintiiasecuriyUidUeMbir
apud Zonaram, lib. xiii. fin. Mh oblationibus matronarumf pnr
"hùv o^rXa (ia^iXia Msvûvy tus f/- cedantque vehicuUs ntsidentaj
çtinvuv II»». Non debere prin- circumspecte vestiti, qmls» eu-
cipem arma sumere, quandiu rantes profusas^ adeo ut eonm
pace/rui liceret. convivia regalet tuperent menr
^ Episcopos acerritne inter sas. Qui esse potermnt èeati
se certasse de summis sedibus] ,revera, si, magnitudine miù
Ammianus, libro xxvii. 8. Et despecta, quatn vitOë Êfpemmt,
hune guoque (Viventium ex ad imitationem AsttùitUum fus-
qussitore Palatii) discordantis ru$ul€tmprovinciaiimm vivtrfnt}
popuU seditiones terruere cru- çuos tenuitas edemdi poSmtdt'
entœ, quœ taie negotium exd' que parcisâme, vUitsu eUsm m-
iavere, JDamasus et Ursicinus, dumentarum^ ef superciiia àtt'
supra bumanum modum ad ra- mi spectantia perpétua mmùtt
piendam Episcopalem sedem ar- verisque t^us cultoribus ut jw-
dentes, scissis studiis asperrime ros commendant et verecwn i u.
conjlictabantwr ; adusque mor- Postea, cap. ix. Hœ inter Pre-
tis vulnerumque discrimina ad- textatus,prœfecturamuriispdf
Jumentis utriusque progressis : litnius curons, per integrUeti»
quœ nec corrigere sufficiens Vi- multipUces actus et probitetiti
ventius, nec mollire, vi magna quibus ab adotescesUiee rudi-
coactus secessit in suburbanum : mentis inclaruit, adeptus ut id
et mcertatione superaverat Do' quod raro amtùtgiti ut, am
meuus, parte quœ eifavebat in. timerefur, amorem non ptr-
^ante, Consfatque in basiHca deret civium, wûnusjirmari so-
jgicinini, ubi ritm CHristicmi est Utum erga j^tdices /ôrmidatu:
RSLIG. CHRIST. LIB. VI. 26S
mis sedibns: ac, ^sicut olim arbori vitœ prœ-
lata arbor scientise maxima dederat mala^ ita
tune quoque curiosam eruditionem pietati an-
tebabitam; ^et ex religione artem fiactam: cui
cujus auctoritate Justisque veri' non roborarei ejffectum, dusiden-
tatù n^ragua twnultu lemto tes Charistianorum antistites cum
quem Christianorum Jur§ria coH' plèbe ducissa in palaOum ùUro'
cUanmtyjmUoque Ursicmo; alta missos montai, ut civUiàus dis^
fuies pari janiproposito cMum cordas const^ntis guisfue nuUo
Românonpn aptissime adolesce' vêtante reUgioni suœ senriret ûi-
èat, ghria ckâi rectcHs plura et trepidua: guod agebat ideo ob^
uuka disponentis. Hic est Pne- stinate, ut, distensiones augenie
tcxtfttas, de qno historiam, liceiUia, non timeret tfmmtman-
hftod indigDam quae hic po- tem posiea plebemi nuUasmfes'
natur, narrât Hieronymus, ad tas kommibus bestias,ut sunt sibi
PUmnachium contra errores feraks plerigue Ckristianorum,
J<»aimi8 Hierosolymitani, t. ii. expertus» Procopius, Gottbi-
p. 454. £. Prœtextatus, qui de- connu i. S. (cum tempera-
signtUus Consul est nwrtuus, so^ mButo tamen hic, ut et alibi
MmtludensbeatoPapœDamaso audiendui:) TlfûCut U B#*
dkere: Facile me RonuB urbis ^wriôu w«|#« ri* *PiifMit ^/f
£piscopum,eteroprotinusCkris^ içiu n»»*, •» r% r?f *E^r«v /i-
titmus. Vide et que idem ha- ftùt *T«'«ri«f, »tû Ani^nTfiêt l«
bet Ammianus, libro xy. 7v riv iv M«»iW< OAiVir^v, îifyf
fin. Non Arufltra Concilium A- tnxgv, î)v X^ifmvéi h w^iwn uvm
fricanqm Coelestinum Roma^ rtât ifriXiyêtwn àfn^uyfsmifrtu
nae urbn Episcopum monet : T« li kfnXêyifunb ïytty {|i«'ir«-
Ne /urnosmn tppkum sseculi m /uiMf , if intru Wtf»,t^êfMu^
Ecclesimn Ckristi, qum lucem 'Atrémuf yàs fÊMniSUut rtvif «-
sémjdicitaiisy et kumiUtoHs diem yifim Jfms, itt^unAfâoê rtiv rni
JJeum videre cupietUibus prœ* àiSf pùgn iwin wsri ifiv. 'Ay.
firt, ffideamur inducere. Adde ^^Tf ykf bïi r« itil^^i^tti» tlt
nobiles Epistolas Gregorii Ko- ri à»^iCif, Jlfuuy umrmXnwrâ.*
mani Episcopi, yere magni, fun r»t yt rà if l^tS fvm f{»M-
lib. ir. 83, 34, S6. lib. vi. 8(K «w. 'E^ /*èv h rtê S m âtui^vwt
lib. TÎi. Indict. 1. epist. 80. nrMNnirSitf, fMtf rSjt ftHi àvrtwn-
* Sieut oUm arbori vitœpref €m r» nri^n/ciw. 'E^m yk^ k%
latu arbor scientite maxima de- âv êbïi âXKê m^) Smv i, n ât
derat maki] Gen. ii. et iii. t!tr»iftty H ht àymBit rt W9rA^
f Et es reOgione artem /ac- iruétv ifn, ^ Ji^ft^ruvru iv rji l|>-
taai] Vide que jam produxi- «m>/« rf uM 1;^. Ai^rw Û,
muf ex Ammiani libro zzi. m^wiç yime»M Mrb ubrm êU
16. Idem, libro zzii. 6. in Ju- itm, ^ ii^vf, ^ ïh^mt, Métc
liani hiitoria : Utque dispotUo' dmm ilk agitai^ Ugak « B^
C C
29Q H. GROTIUS BB VBRITATB
deinde consequens fuerit^ ut, s ad exemplum
eorum qui turrim Babylonicam œdificabant,
a£fectatio temeraria rerum sublimium dissooas
locutiooes et discordiam pareret : quibus plebs
conspectis, ssepe nescia quo se verteret, culpam
saniio ad Romœ antisHtem ve- atque conienwo, ftiod Ua iemat
nkmtyEphentmHateiHypatiu», fnagnoque aan »ipervUio mi
PkUippormn vero Mactdomœ I^het^agiam proaiiianL Addit
provinciee Demetrius ; obea,qiue mox, p. S6ô. £. Ovt« ymf mf
inter se coniroverêa Ckristiam myrelït firiTv rmi fimtmâ^êts U^
habeni, Ea vero quœ sini, M^xvrm vk ^ékâyUn fuf^rn^'
guanquamperc^^a,memorare ^ um utxv^twn «««fru !«*) «^
me Uedeat, Insanœ eimn terne- nfXk»yifMis If/^m^nim «Tf X*-
riioHê esse exisHmo, naturttm yêtt «vrâhr, «rm W\ «f ;^X«fi
Dei quaU» sU scrutari, Homini g fôfuût rk j8«r» j/anw. K«2 «
enim nec kunumoy quantum ego r« ^rt^rtùw i^in m^iCtiim I-
existimoy plane in aperto nmt : ;^«»Tif , jmm m* fuîf Sints lu in-
tantum tùtest ut et pateant ea, irvwm lïhiru, f^nf «» rt 1#ti» •
quœ ad œterman nume» pertir vt^rtuM ^turh^ ky^ xm vtft-
nent, lÀceatergomihiimpunede vrkrêuç »«m Sf»r^ mmrr i^Mn-
talibua sUere; hoc uno quœ tum frXifx«ri rns B^uk»yUcff mm «vK
coluniur, CÈon eisjîdes non nege- tStov top nkin aw^vtôitTm fuiç-
tur. Ipse hoc tantum de Deoquod toç» rns k*tuiuat WêêWfunt,
dicamhabeoiesseeumommnobœ- Ita apud Ulos etiam seiiularm
numy^jusquepotestate omnia con- opifit^bus effiuunt iheologùe «fi-
tineri. Qui plus savent, plus de teria : ita hiant omnes tU pet
eo dicat; sive m saeerdâtum est sylU^ismos trouvent taka^ sieut
ardincy sive in plèbe, Laudat pecudes ad herbas et paèmUu Et
Gregoraa, L viu. p. 223. £. die- qui ea^ quœ omnino recte ere-
tum Lysidis Pythagorici, de- denda «ami, m ambigwt ktÊbent;
inde Synesii : ri in/Aoaitf, (ptk»- et qui nec quomosh credendum
s^tf, ftty»X»iç is kyi^çtmt if(|i sit sciunty nec qmd sU quoi se
Têif Stittp M»rK(pç»mr$êtç, Apud dicant credere; hi/brmommaet
populum suhtUiter phUosophari, ambulacra et thaOrà impletii
causa hmnimbusfuit magni con- theologia, neque Solem verimhnr
temptus rerum divinarum, I- talis impudeniim tettem /mcere.
dem, lib. z. p. S6S, D. multum f Ad esemphan eormm qui
dissuadet taies dûputationes, turrim Babylonicam œdyicor
et de Latinis sui temporis lo- baH(\ Oen. xi. £:qirdbrat bas
quens : Twç 'I«wXwv ^mmv^a» ^ controTenias Christianif SBpe
fitifi^fmsf irufêit érêtg-i g f»%rk Mahumetes ; pneaertim Azoa-
woXXns rif i^çv*s '*y ^tôX^yi^ ra xxriy zxxit»
lirnrniiifrmt» Italos ego rideo
REUG. CHRIST. LIB. VI. i^}
in sacras literas rejecit, et eas tanqaain vene-
natas cœpit fugere. Religio autem passim non
in mentis puritate, sed^ quasi reduoto Judais-
mO; in ritibus coUocari cœpit ; ^ et in iis^ qn»
corporis magis exercitationem, quam animi e-
mendationem in se continent ; i itemque in stu-
dio flagrante semel electarum partiam: ^tan-
demque evenit, ut ubique multi essent Chris-
tiani nomine, re paucissimi. Non dissimulavit
Deus hsec populi sui vitia: quin, ^ex ultimo
Scythiœi^ac GermaniaB recessu, immensa ag-
mina quasi diluvio effudit in orbem Christia*
nnm: et^ cum datse ab his strages maximœ
non satis profecissent ad corrigendos superstites^^^
justo Dei permissu ^ in Arabia Mabumetes no-
vam sévit religionem, pugnantem eam directa
fronte cum Christiana religione^ sed quse ver-
bis quodammodo exprimeret vitam magn»
^ £t inUs, ifiuB corpori» nui- "> Ac GemumÙB recesni]
gii esercitatianem, quam ammi Gottbos, Ernlos» Gepidas,
emendatiomem in se coniinerU] Vsndalos, Fitmcos, Burgùn-
1 Tim. h, 8. Coloss. ii. 98. diones, Sueyos, Alemannos,
* Itemque m etudio flagrante Saxonas, Vamos, Laogobar^
êemeleiectttrMmpartiym\ Rom. dos.
X. 9. 1 Cor. i. 12. etseqq. ■ In Arabia MakumeUty
k Tandemqme evenit, ut ubi- Su:,] Digna est qu» legatur
que muia essent Christiani no- vita Mohammedis, Anglioo
mine, re paucissimi] Salvianus, sennone scripta ab Hoinf.
lib. iii. p. 91. de Gubematione Prideauxio, et Londini édita
Dei: Prœter paucissimos quos- anno 1697. Sed pne ceteris
dam, qui mala/ugitmi ; quidest omnibus legenda ea^ quae ab
aliud onmis cœtus Christiano- Abul' Feda Arabica scripta, et
rum, quam sentma vitiorum ? édita a Viro doctissimo Joao.
1 JSar ultimo Scythiœ] Hun- Gagnierio cum ezimiis notis.
nos, Avaros, Sabiros, Alanos, Clericus,
Eutbalitas» Turcas.
c c 2
292 H. QROTIUS l>n VBRITATB
partis Christianorum. Accepta hœc religio pri-
mum a SaraccDis, qui ab Heraclio Imperatore
defecerant: quorum arq^is brevi subacta Ara-
bia> Syria^ Palsestîna^ iËgjrptus, Persis f post in-
sessa Africa, et trans mare etiam Hispauia.
Sed Saracenorum potentiam tum alii^ <> tum.
Turcse maxime exceperunt^ gens et ipsa pug-
nacissima; quse^ post longa adversum Saracenos
certamina^ in fœdus invltata facile suscepit re-
ligionem suis moribus congruentem^ imperii-
que majestatem in se transtulit. Captœ Asis&
Gneciasque urbes ; et, promota armonim feUci-
tate, in Hungariam Germaniœque fines deven-
tum est.
§. II. Eversio fimdamenti Mahumetistarumy de
non inquirendo in reUgionem.
Hœc religio, plane ad fundendum sanguinem
facta, multum ritibus gaudetj, Pcredique sibi
vult, nulla inquirendi libertate: unde et lîbro-*
rum, quos sanctos habet, lectîa plebi înterdicta
est. Quod ipsum statim manifestum est ini-
quitatis. Merito enim suspecta merx est, quae;
hac lege obtruditur ne inspici possit. Yerum
quidem est, non sequalem esse omnibus ad om-
nia cognoscenda perspicaciam ; multos arro-
« Tum Turcœ maxime exce- inquirendi lUterUtuy ^ooraont»
perunf] Vide Tarcica Leun- Azoara xiii. ut habet prima
darii, et Laonicum Chalco- editio Latina, quam liïe ia
condylam. lectoris gratiam «equimiir.
P Crediqm sibi vultj nulla
RBLIG. CHRIST. LIS. VI. 293
gaotia^ alios affectibus^ consuetudioe nonnullos
In falsum abripi : sed ^ ut via ad eeternam sa^
lutem cognosci neque^ ab his^ qui nullo coin-
modi aut honoris respectn eam quœrunt^ se
suaque omnia Deo subjicientes^ et eum pro
auxilio crantes ; bonitas divina vetat credi. Et
sane cum judicandi vim Deus inseruerit huma-
nœ menti; nuUa pars veri dignior est in quam
ea impendatur, quam illa quas ignorari sine
amittendœ salutis aèternaB periculo non potest.
§. III. Probatio adoersus Mahumetistas, ex Ubris
sacfis Hdyrœorum et Christianorum ; eosqap
non esse œrruptos :
'Mosem a Deo missum^ ^item Jesum^ ^et
4 Ut via ad œtemam sahUem tiu Celram : '£;^(?y T aMv
cognosci nequeatabhis, qui nullo euêWfirett^ en wirr* l^ê^iv »m}
ammodi aut honoris respeciu wmvr Waxwmt é xetvct virrttt
eam qumruni, se suaque omnia ttariiç »»i 2fi/Atitfy9t, riiv i»tircu
Deo ndfjidentes, et eum pro au- ft^i^wtf {nrM-Mv abriv »a) ib"
silio orantes; bonitas divina ve- «rtCûf (iouXo/iinif »»t à^iaf «|i<-
tai credi] Responsio ad quos- mt», ^ rêvraf rtvk à^têvifiiu naç"
tionem iv. ad Orthodoxes^ in' ^rèv rUf ^r^o^roffims abroû, Co^
ter opéra Justini, p. 894. C. gitare eum oportvUi communem
ed* Lut. Par. 1615. "Ort ïi &" omnium op^kem ac pairem^qui
iufarof Irri fih rv^ûv rUt f&fl- cuncia spectat au^tque, œqua
«rtétt rSf \f iXif xaçiia t» mm} iu" retribuere vohmtati ipsum quœ^
rmfui IvtifiTWfTt rhf àX^Buaf^ renti, ac pie vivere cupienti:
fMt^uçû i muçiât Xi'yêfr Hêif i eique /ructum largiri aliquem
mtriv Xmfêfimm, mai i ^firiv tù^ sui patrocinU,
çn^Uy mtù rîf m^étfrt àfasytifireu, ' Mosem a Deo missmn\ A-
Fiai tattem nequire ut non ad 2oara v, xxi.
itfipentionem perveniat qui toto ■ Item Jesunî\ Azoara t^
cordé ac viribus quarit verita- xii.
tem, testatur Dominus dicens: < Et viras sanctos fiasse qui
Quisquis petit, accipit : et qui Jesu disdpUnam primi propa"
quœrit invenietf et pulsanti ope- garuni] AzoaxtL^ ▼> IxzL
rietur, Origenet, vili. 58. con-
294 H. GRQTIUS DB VERITATB
vîros sanctos fuisse qui Jesu disciplinam primi
propagarunt; Mahumetes, ejusque sectatores
fatentur. At in Alcorano, lege Mahumetis^
^ multa narrantuT plane contra quam a Mose et
ab Jesu discipulis sunt prodita. Ut ex multis
unum sumamus exemplum: Jesum^ in cruce
mortuum^ intra tertium diem in vitam redii3se>
conspectumque a multis^ omnea Apostoli disci-
pulique Jesu maximo consensu testantur. Con*
tra docet Mahumetes^ ^ Jesiun clam subductum
fuisse in cœlum^ cruci autem affixum fuisse
quoddam ejus simulacrum; ac proinde non
mortuum Jesum, sed deceptos Judseorum ocu-
los. Hsec objectio evadi non potest; nisi dicat
Mahumetes^ quod et dicit^ y libros tum Mosis
tum discipuloruoi Jesu non quales faeiant
mansisse^ sed corruptos esse. Sed hoc com->
mentum jam supra a nobis libro tertio refu-
tatum est. Certe, si quis Alcoranum corrup-
tum diceret;^ negarent hoc Mahumetistae ; id-
* Multa futrraniurphneeon' chariam educata, Asoara t.
ira quam a Mose et ab Jesu dis- De avibus ex luto factis per
cipuUs sunt prœUtà] Ut tem- Jesum, ibidem» et xiii..
pînm Mechs structum ab A- *■ Jesum dam gubduciumfit-'
brabamo, Azoara ii. Alia de isse in cœlumy cruci atttem a/-
Abrahamo, Azoara xxxi. Con- fixum fuisse quoddam ^pts smw
fusa Gedeonis et Saûlb histo- lacrumi ocproimlenonmorimim
lia, Azoara iii. In histôria Ex- Jesum, sed deceptos Juêœorum
odi xnulta, Azoara xvii. et oculos"] Azoara xi.
XXX. et xxxviii. In historia J Ùbros tum Mosis imn ^
Josephi multa, Azoara xxii. cipulorum Jesu non quales /ue*
De avibus ab Abrahamo dis*- rantmansisse,sedcomqtSosesse}
sectis, et in vitam revocatis, Azoara ix^ xxxii.
Azoara iv. De Maria apud Za^
RBU6. CHRIST. LIB. VI. 295
que suflBcere dicereDt advenus non probantes ;
at ipsi ultro afferre pro integritate sui libri ea
argumenta non possent^ qu8B nos afFerimus ; de
sparsis statim exemplis per orbem terrarum,
(et quidem non, ut Alcorani, uno sermone,)
custoditisque fide tôt sectarum tam discrepan<^
tium circa cœtera. Persuadent sibi Mahume*
tistae Johannis capite xiv. ubi de Paraeleto mit-
tendo agitur, extitisse aliquid scriptum de Ma-
humete, quod Christiani deleverint. Sed hic
ab ipsis libet quœrere; banc Scripturœ muta-
tionem velintne factam post Mahumetis adven-
tum, an aniea. Post Mahumetis adventum fi-
eri plane non potuit; cum jam eo tempore ex-
tarent toto orbe plurima, non Grseca tantum^
sed Çyriaca, Arabica, et, in dissitis ab Arabia
paiftibus, i£thiopica, et Latina exemplaria non
unius versionis : hœc autem omnia eo in loco
consentiunt, nulla scripturœ varietate. Ante
Mahumetis adventum nulla fuit mutandi cau-
sa: nemo enim scire poterat, quid docturus
esset Mahumetes. Imo si Mahumetis dogma
nihil haberet Jesu dogmati contrarium; non
magis difficiles fuissent Christiani in libris ejus
recipiendis, quam in libris Mosis et Propheta-
rum Hebrseorum fuerunt. Ponamns utrinque
nihil scriptum fuisse, aut de Jesu dogmate, aut
de Mahumetis: doceret œquitas, pro Jesu
dogmate habendum, in quod Christiani om-
^6 Hi 6R0TIUS DB VBRITATE
nés ; pro Mahumetis, in quod Mahumetistœ
consentirent.
§• IV. Ex comparatione Mahumetis cum Ckristo;
Conferamus jam utriusque dogmatis adjunc«
ta atque affectiones ; ut videamus, utrum utri
prœferendum sit: ac primum de auctoribos
videamus. ^ Jésus, Mahumetis ipsius confessio-
ne, erat Messias ille in lege et Prophetis pro-
missus; ^ab ipso Mahumete vocatur De! yer-
bum, ^mens, ^sapientia; «^dicitur eidem nul-
lum ex hominibus patrem habuisse: ^Mahu-
metes solito naturœ ordine genitns etiam a suis
creditur. Jésus vitœ semper immaculatœ, cni
nihil objici posset: ^ M ahutnetes diu raptor^
Smulierosus semper. ^ Jésus in cœlum evec-
tus, fatente Mahumete : Mahumetes in sepul-
* Jésus y Mahumetis ipsius con- * Mahumetes solitô natwœ
fesswne, erat Messias ille in lege ordine genitus etiam trttd» en-
et Prophetis promissus'] Azoara ditur] Vide librum Greneratio-
xxix. nis Mahumetis, p. 307.
* ^b ipso Mahumete vocatur ^ Mahumetes dtunqttar'] Vide
Dei verbum"] Azoara y, xi. et Chronica Mahumetis yena ex
in libro doctrinae Mahumetis, Arabico,p. 216. Vicfe Disputa-
p. 199. fia. éd. Bibliandri. tionem Saracèni et CbristiaBi a
Jesum a Mahumete yocari xi- Petro Abbate Chiniacensi e£-
tyêf, ^ Tmv/Mi Sfw, ait Euthy- tam, t. ii. col. 4. éd. BiUian-
mius Zigabenus, in disputatio- 'dri.
ne contra Saracenos, §.4. s Mulierosus semper'^ Azoa-
* Mens'\ Azoara iv, xi, ra xliii, Ixry, et Ixxyi. Vi-
zxix. et in dicto libro. de dictam Disputationem, coL
c Sapientid\ Dictis locis. 6*.
' DicituT eidem nulhan ex ^ Jésus in cœlum evectu8,/aT
hominibus patrem habuisse^ A- tente Mahumete)^ Azoara xi.
zoara xxid.
RBLI6. CHRIST. UB. VI. 297
chro detinetur. Uter potius sequendiu/ sit^ qais
non videat ?
§. V. Factorum utriusque;
Accédant utriusque facta. > Jésus visum cs-
cisy claudis gressum^ œgrotis sanitatem dédit ;
imo, fatente Mahumete^ etiam vitam mortuis :
^ Mahumetes se missum ait, non cum miracu-
Ils, sed cum armis. Secuti tamen sunt, qui ei
et miracula attribuèrent: at qualia? Nempe,
quœ aut arte humana facile possunt efiècta red-
di, ut de ' columba ad aurem advolante : aut
quorum nuUi sunt testes, ut de camelo noctu
ei locuto : aut quœ sui absurditate refelluntur,
" ut de magna Lunœ parte in manicam ipsiut
i Jenu visum etecit, dmtdit pnetermitUt aoster Pooockius,
gre9»Hm,œgrotis9anitatemdedit: id se annuente ipso Grotio £a-
Mfio, fatente Mahumetey etiam oere testatur : monet enim lec-
wiiam mùriuiê\ Axoara ▼, ziii. toreni) H pauca queedam libri
^ Mahumetes se missum aity sesti amusa vel mtUata repère»
nom cum miracuUs, sed cum ar- rit, ideo hoc faetum, nepdd de
mû] Azoara iii, làv, xviï, Mohamanedanarumrebus et se»'
XXX, Ixxi. [Vide, hac de re, tetUia affimuaretur, quod «mi
TÎtam Mohammedis Anglica Authorum^ apud ipsos omasi em*
Lingoa editam ab eradito Vi- ceptione msfforumyjlde ei ieeU'
ro Hnmfredo Prideauxio, p. mémo constaret ; idque Auiho^
80. ubt multis ostendit, Pseu- rem ipsum^ dum w otvû esset,
do-Prophetam non ausum bû- ea de re amsultum, faciemlum
racula ulla jactare. Attamen censuisse : e. g, quod de Cotum^
sequaces ejus multa jactarnnt ; ha ad aurem Mohammedis aàxo'
ut liquet ex Vit-a Mohamme- laxUe a nostris asseritur, O.
dis ab Abul' Feda scripta, de » Ut de magna Lunes parte
qua jam antea. Clericus:] m manicam ipsius deUqtsa, et ab
1 Columba ad aurem advo- ipso remissd\ Asoara Ixiv. Vi-
kmte'X Hanc tamen de Colum- de latins hanc fabulam ex ca-
ba Àbellam in versione sua pite Ceramur, apud Cantacu*
hujus operis Arabica cum senum» Oratione ii. in Mahu^
298 H. GRonus db vsritatb
delapsa, et ab ipso remissa ad reddendam sideri
rotunditatem. Qais non dicat in causa dabia,
ei legi standum, qus certiora pro se habet di-
irin» approbationis testimonia?
§• VI. Eoruniy qui prim ntramque reUgkmem
recepenmt;
Videamus et eos^ qui banc et illam l^m
primi suseeperant. Qui Jesu legem amplexi
rant, viri erant Dei timentes^ vitae sîmpHcis:
convenit autem Deo, ut taies neque sermonum
prsestigiis, neque specie prodigiorum decipi pa-
tiatur. At, ^ qui Mahumetîsmum primi susce-
perunt^ praedones erant^ homines ab humani-
tate ac pietate alieni.
§. VII. Modorumj quSms lex uiraque propagata
est;
Sequitur et modum ostendamus, quo rdigio
™tem, §. «3. p. 88. éd. Ba- ^^ ^^^ M«e boc «ti-
«U. 1543. ^ . - _ , j
food x^çs»è, si^cat. Vidé ^'"^ 52r^ rS'" «ententu»,
Sodige^i, de Emendatione q« deducunt 5i«r«««,n« no-
Temponim, lib. ii. cap. de ^^^ * ^^^^ P'^^" Sekarà^ tpm
Pferiodo Arabum, p. 111. B. oriaUem sonat; unde ppnu^
[Poere qnidem vere latrones, Scharkim, Saraceni, ara Oria^
qui primi Mohammedem sont taies, qaomodo etiam Aiabct
tequuti; sed tox Arabica, ad in Scriptura Tocmntiir. Qiia
qvam mpicit Scalig^r, ngnifi- de re adi Eduard. Poooddimi,
cat clmm Jwrari, non pranUari. ad spécimen Histor. Arabmi}
Nec CRdlbUe est ipsos infâme ab initie. Ciericms,^
RBLIG. CHRIST. LIB. VI. 2^9
utraque propagata est. De Christiana aliquo-
tles jam diximus, incrementa ejus esse ex mira-
culis^ non Christi tantum, sed et discipulorum^
et qui eis successerunt ; tum vero ex ipsa malo-
rum et suppliciorum patientia. At Mahume-
tismi doctores nuUa ediderunt miracula, nuUas
graves serumnas ac dura mortium gênera ob
eam professionem pertulerunt. Sed ^ religio
illa quo arma eunt sequitur^ armorum accessio
est: Pnec aliud ipsi argumentum pro ea ma-
gistri afferunt^ quam bellorum successum^ et
imperii magnitudinem ; quibus nihil ad hanc
rem fallacius. Paganica sacra ipsi improbant:
et tamen scimus^ quant» fuerint Persarum^
Macedonum, Romanorum victorifie ; quam late
patuerint eorum imperia. Neque Mahume-
tistis semper prosperi bellorum eventus. ^ No-
• Religio illa quo arma eunt segniter a Venetomm Praefec*
tequituTy armmwn accessio es(\ tis defensam. Sed anno se-
Azoara x, xviii, xxxiî. quente 1716. cum Hungariam
P Nec aliud ipsi argumenimn et Corcjram insulam iiivadere
pro ea magistri q^erunt, quam conarentur, primam sunt in
bellorum successum, et imperii Hungaiia ingenti praelio Ticti
nutgnitutUnem'] Azoara xzxii, a Cœsarianis copiU, quibus
Ivii. Eugenius a Sabaudia pneerat,
4 ?i^otœ clades"] Qus a tem- amiseruiitque urbem Themis-
poribus Grotii majores fuere. cyram, ad deditionem yehe-
Expulsi enim sunt, post mul- menti oppugnatione adao-
tas clades, ditione Austriaca, tam; tum a Corcyra, virtùte
Hungaria, Transilvauia» et Pe- Comitis Scbulemburgii, non
loponnesoy ante aliquot an- sine clade repulsi, in dassem
nos; yisumque Turcicum im- siuun aufugerunt. Cum hac
perium, ab eo tempore, rétro scriberem mense Aprili 1717.
tublapsum referri. Cl. Anno minabantur se novis copiis
quidem 1715. post basce no- conscriptis eadem tentaturos;
tulas primum éditas, recupe- quibus tamen Csesariani non
rarant Turcs Peloponnesum, multum moyen yidebantur.
300 H. GROTIUS DB VBRITATB
tee clades^ quas plurimis in locis terra manque
acceperunt: tota Hîspania pulsi sunt. Non
potest res, quae vices tam incertas habet^ quae-
que bonis ac malis communis esse potest^ nota
esse certa verse religionis : eoque minus^ quod
arma eorum injusta sunt; ^cum saepe ea mo-
veant adversus populos sibi non molestos^ nulla
injuria cognitos, ita ut nihil amis obtendere
possint nisi solam religionem : quod maxime est
irreligiosum. Nam ^ cultus Dei nullus est, hisi
ab animo volente procédât. Voluntas autem
docendo et suadendo elicitur ; non minis^ non
vi. Coactus qui crédit, non crédit ; sed credere
se simulât, ut malum vitet. Qui mali sensu
aut metu extorquere assensum vult, eo ipso os-
tendit se argumentis diffidere. Rursus autem
hune ipsum obtentum religionis ipsi destruunt;
cum subactos sub imperium patiantur uti qua
velint religione, imo et ^palam agnoscant in-
terdum Christianos in sua lege servari posse.
Cl, Rêvera, sunt, sequente œ- tantius, libro ▼. cap. 19. S8.
State, ad Albam Gnecam in- JVtAi/ est emm tam vùkintarium
genti prœlio victi, eodem Eu- qurnn religio ; in qua H animu*
genio duce; eaqne Urbs, et gacri/kantis averaus est, jam
Pars Servi» in potestatem Ca- aubkaa, Jam tmUa est.
roli VI. Caesaris Ang. redactœ. * Palam agnotcant étUeréum
Clericus, Christianos in sua iege servari
' Cum sœpe ea moveant ad- posse"] Azoara ii. et xii. Uber
versus populos sihi non molestas] de doctrina Mahumetis, p.
Vide Azoara xix. 190. 7. Vide Eothymium, §.
s CuUus Dei nullus est, nisi 80.
ab anhno volente procédât] Lac-
RBLIG. CHRIST. LIB. Vl. 301
§, VIII. Prœceptorum inter se.
Contendamus inter se et praecepta. Hinc
patientia prsecipitur^ imo et benignitas in maie
voleotes: inde ultio. Hinc perpétua matri-
moDÎi fides^ morum mutua toleratione : ^ inde
discedendi licentia. Hic niaritus quod ab uxo-
re exigit prsestat ipse^ et affigendum uni amo-
rem exemplo suo docet: ^ibi alise super aliàs
mulieres, nova semper libidinum irritamenta.
Hic intus ad animum revocata religio ; ut^ eo
bene culto^ fructus exerat humano generi uti-
les : ibi eadem y in circumcisione, ^ aliisque ré-
bus per se mediis vim suam prope totàm con-
sumit. Hic temperatus ciborum viniqne usus
permittitur : ibi ^ vetitum sue vesci^ ^ bibere
vinum; quod tamen magnum Dei munus est
ad animi et corporis bona^ cum modo sump-
tum. Et ante quidem legem perfectissimam^
qualis est Christi^ rudimenta quasi puerilia prœ-
cessisse non mirum est: post eamvero puUica»
tam redire ad figuras^ prœposterum. Neque ulla
• Inde discedendi iicentia] p. 1 89, éd. Bibliandri.
Vide, Euthymium, §. 18. et * Aliisque rébus per se me-
eo8 qui de rébus Turcicis scrip- diis"] Ut lotionibas, AzcMura ix.
sere. Vide et Euthymium, §. 19.
> Ibi alite super aHas mw • Vetitum sue vesci\ Acp«n
Ueres] Asoam iii, viii, iz, m, xzvi.
xzxiii. ^Bibere vkmm^ Vide £u-
7 In drcumcitUmè] Vide et thymium, §. 90. et aliot qui
Burtholomœum Georgevitium res Sanoenicis scripiera.
de Ritibus Turcanmiy t. iii.
Dd
302 H. GROTIUS D« VERllPATE
potest causa afferri^ cur^ post Christiaiiam reli-
gionem longe optimam, aliam decuerit proferri.
§• IX. Sohiio ejuSf quod objiciunê Makumetigtœ
de Deifilio*
Offendi se aiunt Mahumetistie^ quod Deo
filium demtts, cum uxore non utatur ; quasi fi-
lii vox in Deo non posait diviniorem habere
significationem. At ipse Mahumetes multa
Deo ascribit non minus indigna, qoam si uxo^
rem habere dtceretur : puta, ^ tnailum ipsi fti*
gidam esse, idque se tactu expertum : ^gestari
in sella : et his similia. Nos vero cum Jesum
Dei filium dicimus, hoc significamus, quod
ipse; ^cum eum verbum Dei dicit: ^verbum
enim ex mente suo quodam modo gignitur.
Adde jam, quod ex virginé, sola Dei opéra vim
paternam supplante, natus est; quod in cœ-
lum eveetus Dei potestate: quse et ipsa Ma-
humeti confessa ostendunt s Jesum singulari
^ Manum ipsijrigidam esse, Platonem, in Convivio, p.
idque se tactu expertum] ho- 1198. B. et Abarbanidem» in
corn vid6 i^^d Richardom, Dialogo qui vuigo Leonis He-
oontra Mahumetistas, cap. i. bnei dicitur, f. 100. seqq. éd.
et G^». xiv. et apud Caotacu- Ven. 1564. Vide bac de re et
zenum, Oratione in Mahu- Euthymiam, in dicta Disputa-
metem ii. §. 18. et oratione tione, §. 4. ubi lût, «fm^ i n-
hr. non longe a principio. /cêirt^*; ^.iyâs t« tw w ytnrmt
^ Gestari in êellà] Ibidem. foi/itvest et caetera ; Cardioa-
• Cum eum verlntm Dei di- lem Cctsannm, lib. i. cap. 13.
ci(\ Vide sUpra, §. 4. et seqq. contra MahiiBKtistat ;
* Verbum enim ex mente tuo Richardum» cap. 9. et 15.
quodam modo gignitur\ Wéà t Jesum singuUari quodam JU'
RELIG. CHRIST. LIB. VU SOS
quodam jure Dei filium appellari posse^ et de-
bere.
§. X. Absurda plurima in libris Mahumeticis.
At contra in scriptis Mahumeticis ^ quam
multa sint a veritate historiœ aliéna, quam
multa plane ridicula; longum foret eloqui.
Talis est fabula ^de pulchra muliere; quœ ab
Ângelis vino captis solenne didicerit carmen,
quo in cœlum ascendi et ex eo descendi solet :
queB cum ascendisset in multam cœli altitudi-
nem^ deprehensam a Deo, ibique fixam ; atque
eam esse stellam Veneris. Talis illa ^ de mure
in navi Nose uato ex stercore elephantis : ^ con-
tra autem fêle ex leonis halitu. Atque illa
maxime ^ de morte in arietem commutanda^
qui medio inter cœlum et inferos spatio sit sta-
bulaturus ; ^^ et de epulis in vita altéra excer-
re Dei JUium appellari passe y et de et Caatacuzenum, Oratio-
debere"] Luc. i. S5. Joban. x. ne ii. in Mabumetem, c. 15.
36. Actor. iii. 13 — 16. xiii. ^ De mure in navi Note nato
33. Hebr. i. 5. v. 5. In dicto ea: stercore elephantis"] Sunthsc
libro doctrinae Mabumetis, p. dicto libro doctrinae Mahume-
197. 18. Jésus inducitur Deum tis, p. 197. 30.
suum Patrem appellans. i Contra autem fêle ex leonis
^ Quam multa sint a veritate halitu] Ibidem.
historiœ aliéna] Ut de Alexan- «■ De tnorte in arietem corn-
dro Magno ; qui ad fontem mutandd] In fine dicti Kbri
pervenerit, in quo Sol quies- doctrinae MahumetiS) p. 300.
ceret, Azoara xx^ûii. De Solo- 20.
mone, Azoara xxxvii. ^ Et de epulis in vita altéra
* De pulchra muliere"] In H- excemendispersudorein] Dictns
bro Doctrinae Mabumetis, p. liber de doctrina Mabumetis,
198. 13. est baec fabula, sump- p. 197. 8.
ta ex libro Enarrationum. Vi-
I>d2
304 H. GROTIUS DE VERITATB
nendis per sudorem ; ^ deque muliemm gregi-
bus cuique assignandis ad concubitus volupta-
tem : quœ profecto talia sunt omnia, ut opor-
teat culpa sua esse in stuporem datos qui istis
fidem habent; prœsertim cum Evangelii lux
ipsos circumfulgeat.
§. XI. Peroraiio ad CkristianoSj qui ex occasicme
antedictorum officu mi admonentwr.
Hac ultima disputatione absoluta, sequitur
peroratio, non jam ad extraneos^ sed ad omnis
generis ac nomiDis ChristiaDOs: summatim
monstrans eorum usum^ quse dicta sunt hacte-
nus ; ut et quœ recta sunt fiant^ et quœ prava
vitentur. Primum^ Put puras manus élèvent ad
Deum illum^ <iqui omnia conspicua atque in-
conspicua fecît ex nihilo^ ^ cum certa fiducia
eum curam nostri gerere ; ^ cum^ nisi ejus per-
missUj ne passer quidem cadat: ^ac ne eos.ti-
* Deque mulierum gregihua citus/orteSfSenahtmJideUmypQ'
cuiqite assignandis adconcubitua pulum proèutn^ orbem quietum,
voluptaiem] Vide quae supra 4 Qui omnia consjricua aique
addncta ad libmm secundum, inconspicua/ecit ex nikiio] Ce-
§.10. loss. i. 16. Hebr. xi. 8. Act.
P Ut puras manus élèvent ad iv. 34. xrii. 24. 2 Macc vii.
Deum Hlum'\ I Tim. ii. 8. Jac. 28.
iv. 8. Tertulliaaus, Apologe- ' Cum certa fiducia eum cu-
tico, cap. 30. Illuc suspicien- ram nostri gerere^ I Petr. iii.
tes Ckristiani manibus expansis, 12. v. 7.
quia innocuis : capite nudo, quia ' Cum, nisi tyus permissu, ne
non erubescimus: denique sine passer quidem cadai] Matth.
monitcre, quia de pectore, ora- x. 29.
muspro omnibus Imperaioribus, ' Ac ne eos timeani, qui tam-
vitam illis prolixam, imperium tum corpori nocere possunt ; prst
securum, dcmum tutam, exer- eo, cui et in corpus et in oiw-
HEUG. CHRIST. UB. VI. 305
meant^ qui tantum corpôri nocere possUDt; prœ
eo^ cui et in corpus et in animum œquale jus
est. ^ Confidant non Deo tantum Patri, sed et
^ Jesu; yquando in terris aliud nomen non es^
quod nos salvos prœstet : ^ quod recte facturos^
si cogitaverint, non qui illum Patrem, hune
Dominum voce nuncupant^ aeternum victuros;
sed qui ex eorum voluntate vitam componunt.
Monentur deinde^ ^ sanctum illud dogma Chris-
ti, ut pretiosissimum thesaurun)^ sollicite custo-
dire: atque eam ob rem etiam ^sœpe légère
sacra scripta ; quibus nemo possit decipi, niai
qui prius se ipse deceperit. ^ Nam et fidelio-
res fuisse eorum scriptores et afflatus divini
pleniores, quam ut necessaria veritate nos frau*
nmm mquaUjus es(\ Matth. x. sollicite custodiré] Matth. xiit.
28. Luc. ni. 4. 44, 45. 1 Cor. iv. 7. 1 Tim.
^Cor^ldaninofkDeotantumPa' yi. 20. 2 Tim. i. 14.
irifSedetJesu] Joh.xiv. l.Heb. *> Stepe légère sacra scripta"]
iv. 15, 16*. Eph. iii. 12. et 17. Coloss. iv. 16. 1 Thess. t. 27.
> Jesu] Adde : filio ejiu Apoc i. S.
unigenito, quem Mediatorem « Nom et fideliores Juisse eo-
inter se et nos esse voluit, cui rum scriptores et ajfiatus divi"
potestatem omnem ia cœlo et ni pleniores, guam ut necessa'
terra tribuit. Clcricus, ria veritate nos firaudare vel'
7 Quando in terris aliud no- leni] Tertullianus de h«reti»>
tnen non est, quod nos salvos cis sic loquitur, in Prsscriptio*
prœstef] Actor. iv. 12. ne, cap. 22. Soient dicere, non
■ Quod recte /acturos, si co^ enmia Apostolos scisse; eadem
giiaoerinty non qui illum Pa- agitati dementia, qua rurstu
trem, hune Dominum voce nun^ cottvertunt : omnia quidem Apo-
cupantf œtemum victuros; sed stohs scisse, sed non omnia omni'
qui ex eorum voluntate vitam bustradidisse: inutroqueCkriS'
compomtni] Job. viii. 41. et se- tum reprehensioni sutffidentes ;
quentibus: Mattb. vii. 21. qui aut minus instructos, aut
Job. xr. 14. 1 Job. ii. 3, 4. parumsimplicesApostolosmise-
^Sanctumillud dogma ChriS' rit. Vide et quae sequuntui
tifUt pretiosissimum thesaurum, ibidem longe utilissima.
pd3
306 H. GROnUS DE VBRITATB
dare vellent^ eamve nube aliqua obtegere; ^ sed
•flèrendum animum paratum obsequio : id si fiât,
^niliil eorum nos fugiturum, quœ credi, spe-.
rari^ aut fieri a nobis debent: ^atque eo modo
alî ia nobis et excitari illum Spiritum, s qui fo-
torœ felicitatis arrhabo est datus. Absterren-
tur prœterea ab imitatione Paganoram : ^ pri-
mum^ in cultu falsorum Deorum ; > qui nihil
flunt nisi vana nomina^ ^ quibus mali Dœmones
utuntur^ ^ ut nos a veri Dei cultu avertant:
"Square non posse nos eorum sacris participare,
ita ut simul et Christi sacrificium nobb prosit :
A secundo, in vivendi modo licentioso, nec a-
liam habente legem quam a cupiditate dicta-
tam; ^ unde Christianos longissime abesse opor-
teat, P qui non tantum Paganis prœstare mul*
^ Sed afferendum animum pa- tuntur] 1 Cor. Xf 90. Apoc.
raium obiequio] Johan. vii. 17. ix. 20.
T. 44. Matth. xi. 36. Philipp. ^ Vi nos a veri Dei euUu
iii. 15. S Petr. iii. 16. Oseœ avertant Eph. ii. 2. Apoc ix.
sdf . 9. 30. 2 lliess. ii. 9. Matth. xiii.
« NiJùl eorumnoêjugitwrumy 19. Eph. ii. 12.
fiMP credi^ sperarif aut fieri a « Quate non postenos eorum
nobis debenf] 2 Tim. iii. 15, sacris participare, ita ut sinuU
16. ^oh. XX. 81. 1 Petr. i. 29. et Ckristi sacrificium nobis pro^
^ ^tque eo wodo ali in nobis sif] 1 Cor. x. 20.
ei esdtari illum Spiritum] 2 " Secundo, in vivendi modo
Tim. i. 6. 1 Theu. v. 19. licentiosOf nec aliam habente le^
t Qui Jkturœ felicitatis ar- gem quam a cupiditate dietO'
rkabo est dtOus"] Ephes. i. 14. tam'] Eph. it. S. Tit. ii. 12.
t Cor. i. 82. y. 5. * Unde Christianos longietime
k Primum, in cuUufalsorum abesse oporteai] 2 Corinth. tî.
JOeorum'] l Cor. riii. 5, 6, 15.
i Qui nihil sunt nisi vana no- p Qui non tantum Pagantê
mina"] Ibid. ver. 4. et x. 19. pr^estaremultumdebeantjMtiX*
k Quibus mali Iktmones w v. 47. vi. 7, 32.
RBU6. CHRIST. UB. VI. S07
tum debeant^ <i sed et Judœorum legisperitis et
Pharisseis^ quorum justitia in externis quibus-
dam factis coasistens non sufficit ut ad cœleste
regnum perveniatur. ^ Nullo nunc in pretîo
esse circumeisionem manu factam ; sed alteram
internam cordis, ^ observationem mandatorum
Dei^ ^novum opificium^ ^fiduciam in diligendo
efficacem : ^ unde agnoscantur veri Israëlitse,
ymystici Judsei, hoc est^ Dei laudatores. ^ Ci-
borum discrimina, ^ sabbata, ^ dies festos ^ am-
bras esse rerum, quœ in Christo et Christianis
existant. Ex occasione Mahumetismi hœc af-
feruntur monita : ^ prœdictum a Domino Jesu
venturos quosdam post sua tempora, qui a Deo
se missos mentirentur; ^ sed etiamsi Angélus de
<i Sed et Judœorum legisperi- y Mysiici Judœiy hoc est, Dei
tis et PharisiriSf quorumjustUia laudatores] Rom. ii. 39* Philo,
in esternia quibusdam factis coH' de Allegoriis, lib. i. p. 42. A.
sistena non sufficit ut ad cœleste Tv i^cfMXtyu/iivn i *luims rù/*'
regnum perveniatur] Matth. y. CaXêf, Judas symbolum ^jua qui
SO. xxiii. 93. Rom. iii. 80. Deum profitetur.
Galat. ii. 16. * Ciborum discrimina'] Act.
r NuHo nunc in pretio esse x. 18 — 15. xy. 19» 20. 1 Cor.
circutncisionem manu factam; x. 25. Col. ii. 16,21.
sed alteram internam cordis] 1 * Sabbata] ColoM.^ctoloco.
Cor. yii. 19> Galat. v. 6. vu ** Dies festos] Ibid. Rom.
15. Philipp. iii. 8. Epbes. ii. xiv. 5.
1 1. Coloss. ii. 1 1. Rom. ii. 29. < Umbras esse rentm, qum in
* Observationem mandatorum Christo et Christianis existant]
Dei] 1 Cor. vii. 19. Col. ii. 17. Hebr. x. 1.
* Novum opificium] Galat. ^ Prœdictum a Domino Jesu
vi. 15. venturos quosdam post sua tem»
* Fiduciam in diligendo effi- para, qui a Deo se missos metUi-
cacem] Galat. v. 6. reniur] Joh. y. 43. 2 Tbess.
* Unde agnoscantur veri Is- ii. 9. Matth. yii. 15. xxiy. il.
raelitœ] Rom. ix. 6. l Cor. Marc. xiii. 22. 1 Joh. iy. 1.
X. 1 8. Gah yi. 1 6, Joh. i. 47. • Sed etiamsi ^ngeku de c«-
308 H. GROTIUS DE VERITATE
cœlo veniret, non recipiendum esse dogma a*
liud, ^ quam illud Christi tantis testimoniis
probatum. Quippe s olim quidem Deum mul-
tis variîsque modi; allocutum pios, qui fue-
runt : postremo autem voluisse eum nos com-
pellare per Filium suum, ^ rerum omnium Do-
minum, isplendoris paternî efiulgentiam, sub-
stantiœ ejus expressam imaginem; ^perquem
condita sunt quse fuerunt, aut erunt; ^ui suo
imperio agit ac fertomnia; ™ et, expiatis pecca-
tis nostris, ad dextram Dei sublatus ^dignita-
tem supra Angelos assecutus est: ^quo pro-
inde legis auctore nihil potest expectari mag-
nificentius. Revocatur etiam eadem occasione
ipsis in memoriam, Parma Christi militibus as-
signala non esse qualibus Mahumetes nititur;
lo veniret, non recipiendum esse ^ Qui suo imperio agit ac/ert
dogma aliud] Gai. i. 8. omnid] Hebr. i. 3. Apoc. i. 5.
f Quam illud Christi tantis ^Et^espiatispeccatisnostrisy
testimoniis probatum'] iJob. v. ad dextram Z)ei sublatus"] Hehr,
7, 8. Hebr. ii. 4. xii. 1. Jo- i. 3. ix. 12. Matth. xz. 88.
han. i. 7) 32. v. 32, 37, 39, 1 Job. ii. 2. ir. 10. Matth.
46. Luc. xxÎT. 27. Actor. ii. xxvi. 64. Marc. xvi. 19. Act.
22, 32. X. 43. ii. 33, 34. yii. 55, 56. Rom.
t OUm quidem Deum multis viii. 34. Epbes. i. 20. Coloss.
varOsque îtiodis allocutum pios, iii. 1. Hebr. Tiii. 1. x. 12.
gui/uerunt : postremo autem vo- xii. 2.
iuisse eum nos compellare per » Digmtatem supra Angelos
Filium suum] Hebr. i. 2. assecutus es(] 1 Petr. iii. 22.
h Rerum omnium Dominum] Hebr. i. 13. Eph. i. 21.
1 Cor. XV. 27. Hebr. ii. 5. *»Quoproinde legis auctore ni-
'^Splaidoris patenU effulgen- hil potest expectari magn^een"
tiamy substantiee t^us expressam tius] Hebr. icr'S — 8. iii. S— -6.
imaginem] Hebr. i. 3. v Arma Christi militibus as-
^ Per quem condita sutU quœ signala] Rom. xiii. 12. 2 Cor.
fueruntf aut erunf] Ibid. Co- vi. 7. x. 4. Epbes.. vi. 11—
loss. i. 16. 18.
RBUG. CHRIST. UB. VI. 909
sed Spiritus propria^ apta expugnandis muni-
tionibus qu8B se adversus Dei cognitionem eri-
gunt : pro scuto fiduciam, qu» tela ignita dia-
boli repellat: pro lorica justitiam^ sive rectitu-
dinem vitœ: ^pro galea^ quse quod infirmissi-
mum est tegat, spem aeternœ salutis : 'pro ense
vero tradita divinitus verba^ penitissimas animi
partes penetraQtia. Sequitur post haec exhor-
tatio s ad mutuam concordiam^ quam Christus
suis abiens tam serio commendavit: <non mul-
tos inter nos esse doctores debere^ sed unum
Jesum Christum : ^ omnes Christianos in idem
nomen baptizatos : ^ quare non debere inter
ipsos sectas esse et scissuras : quibus ut reme-
dium tandem adhibeatur aliquod^ suggeruntur
dicta illa Apostolica : y sapiendum temperanter^
2 pro modo cognitionis quam cuique Deus ad-
mensus est: ^si qui minus omnia intelligant^
4 Pro galeà] Vide, praeter cob. iii. 1.
dictum ad Ephesios locum, " Omnes ChrUtiema» m idem
1 Thess. T. 8. nomen bapHzatoi] Rom. vi. 3,
^ Pro ente vero"] Vide (prœ- 4. 1 Cor. i. 18, 16. Oalst.
ter dictum locimi, £pb. vi. iii. 27. Ephes. 'vr^ 5. Coloss.
17.) Hebr. iv. 19. Apoc. i. 16. ii. 12.
• Ad mutuam concordiam, * Quare non debere inter iptoê
quam Christus suis abiens tam sectas esse et scissuras"] 1 Cor. i.
serio commendavit] Job. xiv. 10. xi. 18. xii. 25.
27. xiii. 34, 36. xv. 12, 17. ^ Sapiendum temperanter]
xvii. 20. et seqq. xx. 19, 26. Rom. xii. 3, 16. 1 Cor. iv. 6.
1 Joban. iii. 23. Adde Epb. * Pro modo cognitionis quam
iii. 14. et seqq. iv. 16. Hebr. cuique Deus admensus esf] Dic"
xiii. 20. Mattb. y. 9. to loco ad Romanot, et xii. 6.
* Non muUos inter nos esse 2 Cor. x. 13. Ephes. iv. 7>
doctores debere, sed unum Jesum 15, 16.
Christum] Matth. xxiii. 8. Ja- » Si qui minus omnia inteili"
310 H. GROTIUS DE VERITATE
eorum ferendam imbecillitatem ; ^ ut placide ac
sine jurgiis nobiscum coalescant : ^si qui intel-
ligentia prsestent caeteris, par esse ut et studio
erga cœteros aDtecellaot : ^ hos vero^ qui aliter
aliqua in parte sentiunt, expectandos, donec et
ipsis Deus latentem veritatem aperiat: ^inté-
rim de quibus constat retinenda, et opère im-
plenda: ^nunc ex parte sciri: Sventurum il-
lud aeirum^ quo omnia certissime cognoscenda
sint. Etiam hoc rogantur singuli^ ^ ne inutik
detineant talentum sibi concreditum ; ^ sed
omnem impendant operam, ut alios Cbristo
acquirant: ^quam ad rem non tantum adhi-
bendos rectos salutaresque sermones^ Ued et
gtaUf eorum ferendam imbecU- retinenda^ et opère implendâ[
liiatem\ Rom. xît, xy. 2. 1 Philipp. iii. 16. Jacob, i. 29—-
Cor. Tiii. 7. 35..
^ Ut placide ac sine Jurgiis ^ Nunc ex parte scm\ 1
nobiscum coalescant\ Rom. xiv. Cor. xiii. 9» 13.
l. 2 Cor. xii. 20. Gai. v. 20. s Venturum iilud œvum, quo
Philipp. i. 16. ii. 3, 15. 1 Cor. omnia certissime cognoscenda
xi. 16. sini] Ibid. ver. 10, 12. 1 Joh.
^ Si qui intelUgentiaprœstent iii. 2. Matth. v. S.
cœteriSfparesseut et studio erga ^ Ne inutile detineant talen-
cœteros antecellanf] Rom. yiii. tum sibi concreditum] Matth.
1 — 3, 9. xii. 8. XV. 3, 14, xxv. 15. et seqq.
16. 1 Cor. xiii. 2. 2 Cor vi. i Sed omnem hnpendant ope-
6. Tiii. 7. 2 Petr. i. 5, 6. ram, ut alios Christo acquirtod]
^ Hos vero, qui aliter aliqua 1 Cor. ix. 19 — 22.
in parte sentiunt, expectandos, ^ Quam ad rem non tantum
donec et ipsis Deus latentem ve- adfùhendos rectos salutaresque
ritatem aperiat] Philip, iii. 15. sermones] Gai. vi. 6. £ph. ît.
Eph. iv. 2. 1 Cor. xiii. 4, 7. 29. 2 Tim. i. 13. lit. ii. 8.
1 Thess. V. 14. 2 Cor. vi. 6. > Sed et emendaUe vitœ es-
Galat. T. 22. Coloss. iii. 11. emphim; ut ex servisde bonitate
2 Timoth. iv. 2. Luc. ix. 54, Domini, et ex actionibus de le-
55. giê puritate Judicium JSai] 1
* Intérim de quibus constat Petr. iii. 1, 16. Eph. tî. 6.-2
RBLIG. CHRIST. LIB. VI. 311
emendatœ vitœ exemplum ; ut ex servis de bo-
nitate Dominî^ et ex actionibus de legis puri-
tate judicium fiât. Postremo loco reversa^ un-
de exierat^ ad lectores populares oratio obse-
crat eos, ™ si quid hic boni est^ de eo agant Deo
gratias: ^^si quid minus placeat^ rationem ut
habeant tum communis natur» hominum ad
multos errores pronœ ; ^ tum et loci ac tempo-
ris^ quo opus hoc efiusum verius^ quam elabo-
ratum est.
Tim. ii. 34. 1 Petr. ii« 12. fecto tôt insignia opéra suin-
£ph. iv. 1. Pbilipp. i. 27. ma eruditione, limatissimo
■* Si quid hic boni esty de eo judicio, et ingenio singulari
agant Deo gratias] Jac. i. 17* numquam elaborare potuUsety
2 Thess. i. 3. 1 Cor. i. 4. sine incredibili constantia, ani-
" Si quid minus placeat, ra- mique tranquillitate, et fide in
tionem ut habeant tum commu- Deum inconcussa ; ob qus
nis naturœ hominum ad multos bona in eum coUata, in usum
errores pronœ] Jac. iii. 2. Gai. totius Cbristianitatis, Deo gra-
vi. 1, 2. tias agent quicumque animo
o Tum et loci] Quod opti- veritatis stndioso cum cetera
mus et doctissimus vir Lapis- ejus opéra, tum etiam hoc le-
teniensi carcere, cui in perpe- gent. Quod ex animo qui-
tuum damnatus erat, tenere- dem nos fadmiis. Clericust,
tfir : quo loco et tempore pro-
FINIS.
JOANNIS CLERICI
Dr
ELI6ENDA
INTËR DISSENTIËNTËS CHRISTIANOS
SENTENTIA
LIBER.
§. !• Quœrendum esse apud quosnam ChrisHanos
hodie vera Ckrisii doctrina quam maxime
vîgeat,
v^UISQUISy veri cognoscendi studio^ Novi
Testament! libros legerit, nec judicio destitutus
erit ; non poterit diffiterî, quin in iis veritatis
argumenta, quœ Libris IL et III. exposait
Hugo Grotius, ad unum omnia invenian-
tur. Itaque^ si qua beatœ immortalitatis cura
tangatur, quse in iis Libris credëndb propo-
nuntur amplecti, quœ prœcipiuntur âurere,
qo» denique speranda doceutux, îi& coîAâkt^
Be
314 J. CLERICI DB SLIGENBA
sui officii esse intelliget. Alioqui si quis de
Veritate Religionis Christianse se dubitare ne-
garet^ simulque dogmata ejus, prsecepta aut
promissa fide et obsequio digna per omnia mi-
nime censeret ; is secum ipse pugnaret^ atque
ex. animo Christianum se non esse manifesto
ostenderet.
Inter prsecepta autèm Christi et Apostolo-
rum, hoc habetur : ^ ut coram hominibus nos
profiteamuT esse discipulos Christi^ si eam nos
pro suis agnoscere^ cum extremum feret de vi-
vis et mortuis judicium^ velimus ; sia minus,
ut eum negaverimus magistrum, coram homi-
nibus, sic illum vicissim in ultime illo humani
generis conventu, coram Deo, discipulos nos
esse suos negaturum. ^ Noluit, nimirum, Chris-
tus qui sibi crederent, eos esse clam discipulos
suos; quasi suœ eos puderet disciplina, aut
quasi pluris hominum existimationem^ bénéfi-
cia^ minas et supplicia, quam prœcepta sua et
• Ut ctyram hominibus, &e.] gaverit me (mag^stnim) OHm
Sic Christus, Mattb. x. 32. hominibus, neg-abo ilhan et tp
ïlZf •a'Tis o/ioXoywu iv Iftot t/i- (discipulum meum foûse) 00-
Wf9^w rif àvS^fèi^ùtVf i/ioXo' ram Paire meo gui est m etilu.
yw*» K^yit U Kwrm tfiTçaa^tv Vide et 2 Tim. ii. 12. Apoc.
rtf vretTçSç /m ru if içavoTç' oçtç iii. 5.
V âf açvn^tirmi fA% tfiTçâc^tf rHv ^ Noltut, fùmirmn, CkrittiUt
^B-piu^MVf açvv^éfiett ttlrh xâ' &c.] Ideo etiam dixit, Mattii.
yù f/ufr^M-Si» rSf irarçif fMv vov v. 14. Discipulos suos esse lueem
h iç»vo7f . Quis fuis me professas mundi, nec posse urbem m masUe
erit (magistrum) coram homi- sitam occultari, nec accenii h-
nibus,ag7UMeametegoemn{dis- cemam, ut modio sul^ieUam:
cipulum) coram Pâtre meo qm sed cantielabro impom, ut iHu-
est in cœUt: ^itts^via «ero ne- f^oXtnKitSliMx^^sunidofiii,8ie»
SSNTBNTIA LIBER. 315
promissa vltse aeternœ fecerent } sed palam et
coram omnibus esse Christianos, ut alios etîam
homines ad veram religionem amplectendam al-
licerent, Deoque^ si ita ei videretur^ ^ vitam ab eo
acceptam, vel in exquisitis crueiatibus, redde-
reut; dum ejus praecepta omnibus anteponere
se palam proiitentur. Sic et Paulus, <^si ore
confessi fuerimus Dominum Jesum^ et animo
crediderimus eum a Deo e mortuis excitatum
esse^ docet nos salutem consequuturos ; Corde
eninij inquit^ creditur, in justitiam: ore vero
cor^fessio Jity in salutem. Ait enim Scriptura :
qui ei crédit pudore non ad^cietur» Quœ cum
ita sint, oportet eum, qui religionem Christia*
nam veram esse existimat^ hanc animi sui sen-
tentiam^ quavis data occasione^ intrépide ape-
rire et profiteri.
Praeterea necesse est eum quaerere^ si qui
sint ejusdem sententiae^ et ^ cum iis pacem ac
o Fitam ab eo acceptani] nœ prœbitum Martyres f id ett^
Luc. xii. 4. Christiu vetat ti- testes dicti sunt.
mère eotyuioccidunt corpus, nec ^ Si ore confessi fuerimus']
postea qtûdquamfacere possunt, Rom. x. 9—1 1 •
jubetque eum timeri qui, post' • Cum iis pacem ac amici'
quam occisi fuerimus, nos potest tiam, &c.] Joan. xiii. 84, 35.
ingwtmamignisconjicere, Quin Nouum prœceptum do vobis, ut
etiam omnis generis mala dis- ametis invicem ; ut guemadmo'
cipulU pnenunciat, Mattb. x. dum vos amavi, ita vos mutuo
89. et seqq. aitque eum, qui ametis, Hac ex re omnes cog-
h>sius causa vitam amiserit, eam noscent vos esse meos discipulos,
(denoo) inventurum, &c. Qui- si mutuum amorem habeatis. Vi-
bus praecep^ paruerunt prisci de 1 Joan. ii. 7. iii« 11 > i6,
pnetertim Christiaui, qui ob 33.
testimonium Evangelii doctri-
Be2
316 J. cuDtici vm KucasNDA
amicîtiam singalarem colcTe; hoc enîm indi-
ào discipulos saos agoitum iri docet Christus,
si se vicissiiii ament, omoiaque proinde araoris
et benerolentise offida sibi invioem exhibeant.
Qaîn etiam eos hortatas est ^cœtas ut habe-
rent, m nonàne mo, hoc est^ qui Chiistiani vo-
carentar; seque vel dQobus, tribasve ideo con-
venieDtibus, adfaturum promisit. Quo pacte,
praeter amorem mutaum et arctiorem Christia-
norum^ io unum cœtam coêuntium^ amici-
tiam, s dogmatum etiam perpetaitati consuli*
tur ; qa» vix possent perpétua esse^ si unus-
quisque seorsim sibi sentiret, nec coiquain^ nisi
conduceret, anîmi sententiam apeiiret; nam
quœ occultantur, paullatim in oblivionem ye-
niunt et tandem penitus exstinguuntur. Chris-
tus autem et doctrinam suam^ et Ekrclesias
qu» eam profiterentur, ut ne desineret huma-
no generi benefacere^ perpétuas esse voluit.
Itaque quisquis cognitionem Religionis
Christianae ex Novo Testamento hausit^ veram-
que putat, is et hoc profiter! et ^ se adgregare
* Cœtus ut haberent in nmrù- doctrinam a Magistro accep-
ne nto, &c.] Matth. xriii. 19, tam ad finem usque sœculo-
90. mm propagabant. Qaod âne
f Dogmatiem — fterpehUtati, cœtibus fieri vix posset. Vo-
&c.] Sic et Philosophi omnes luerat et hoc efficere Pytha-
doctrinam soam ad posteros goras, sed frostra fuit, qaod
transmiserant, Scholarum o- nihil cœleste in doctrina ejus
pera, in quibus doceti^r; sed esset. Vide La€rtium> et Jam-
Ecclesiœ Christian», multo blichum.
arctiore et firmiore vinculo ^ Se adgregare, &c.] Vide
conjunctœ, certius et facilius Epistolas ad Timotheum et
SBNTBNTIA LIBBR. 317
similia profitentibus débet. Verum quia non
est hodie (uti nec olim fuit) unum hominum
genus^ unusve cœtus m Chrisii nomine conve-
nientium ; non est illico credendum esse vere
Cbrîstianum, qui sancto illo nomine censeri
cupit; nec proinde cœtui cuivis eorum^ qui se ,
Christianos dicunt, > sine examine^ sese adjun-
gere licet. Videndum ante omnia an eorum
dogmatibus conveniat cum ea forma sanorum
verborum^ quam ex Novi Testamenti adtent^ '
lectione animo concepimus. Âlioqui posset
fieri ut pro Christiano cœtu eum haberemus,
qui non esset, nisi nomine tenus^ Christianus.
Ergo hominis est prudentis nulli cœtui^ certe
in perpetuum^ nomen dare: nisi apud quem
perspexerit eam, quam vere putat doctrinam
Christianam, vigere : ita ut nihil quidquam
dicere aut facere necesse habeat^ contrarium
iis quœ a Christo tradita^ ac prœcepta esse
crédit.
§• II. lis adhœrenduniy qui Christianorum nomme
dignissimi sunt.
Dissentientibus Christianis^ nec tantum dis-
sentientibusy sed se invicem (proh pudor!) dam-
nantibus^ atque e cœtibus ferali odio proscri-
Titum, obi jubentur Ecclesias inquit, ne cums spiriiui credi-
constituere; et Hebr. x. 25. te y ted ex€tminate spiritus, an
^ Sine examine, &c.] Vide ex Deo sint; nom multi Pseu-
l Thess. T. 91. Sed disertius doprophetœ vetterunt in mtm-
Joannes, 1 £p. iy. 1. Dilecti, dûm, &c.
s 18 J. CLSRICI BB BLIGBNDA
bentibus; eorum ulli sine examine adsentîri,
aal ex ejus formula^ nequaquam expenâa^ alios
damnare, non imprudentis tantam, sed etiam
][>rœcipitis et iniqui esset hominis. Cœtus qui
veram illam religionem, cujus delineationem
animo concepit^ vel partim rejiceret, creden-
tetnque damnaret, non posset ab eo per omniâ
vere Christianns haberi^ nec impetrare ut quos^
▼is ipse quoque damnaret, quos damnandos
cjiciendosque cœtibas Christianorum Ecclesia
illa censeret. Ergo videndum ante omnia est^
homini prudenti, et sequo, in his Christiano-
tùm dissidiis, quinam sint sancto Discipaloittm
Christi nomine dignissimi^ iisqne adhaerendntn.
Si quis quserat quid esset, ex religionis
Christian^ ingenio, faciendam, si nullus oui-
nino cœtus Christîanus esset, apud quem vide-
retur vera Christi doctrina palam doceri, et
apud quem non imponeretur nécessitas dc^ma-
tis cujuspiam damnandi, quod verum judicasse-
mus ; tum vero opéra esset danda ei, qui erro-
res deprehendisset, ut alios ab iis revocaret;
qua in re, ^ una cum maximo candore, summa
prudentia simul ac constantia essent adhiben-
^ Vna cum maximo candore, labamur ; sic prudentes, m
&c.] Hic locus est pnecepto callidi fiamus, et ia candoren
Christi, Matth. x. 16. qno ja- peccemus. Qua in re panci
bemnr prudentes esse instar ser- sant, qui per omnia me^nm
p€ntntm,simpUces instar colum" inter oppositos imprudentis et
barum: boc est, ita simplices calliditatis scopulos comim
etse^ ne in impradentiam de- tenere noiint.
SSNTENTIA LIBBR. m 319
dœ ; ne homines sine frueta offendetentur^ aut
nimis cito de iis ad veritatem moderationemve
adducendis spes abjiceretur. Interea praden-
ter et modeste esset dicendum quod pro vero
haberetur, nec damnandas quisquam foret, ex
alieno arbitrio, qaasi errore infeclus, qai recte
sentire videretur. Numquam ita Deus dese-^
ruît deseretve Christianum nomen, nuUi nt su^
persint vere Christiani, aut saltem non possint
in rectam viam reduci j cum quibus, si alii no-
lint ad saniorem sententiam redire, possimns
arctiorem quamdam societatem colère, et pa-
lam etiam a pertinacibus (quod tamen, uisi
omnibus frustra tentatis, faciendum non est)
secedere ; ^ si illicitum sit apud eos candide et
modeste dicere quod sentias, atque abstinere a
damnandis iis, quos minime damnandos esse
existimes. Religio Christiana vetat contra ani-
mi sententiam loqui, ac mentiri, et damnate
innoxios ; nec ingratus Deo esse potest, quis-
quis ex divinorum illorum prœceptorum reve-
rentia, et admiratione, quidvis potius patietur.
' Si illicitum sU, &c.] Dum mnlare veritatem, dum men-
lîcet dissentire, et dissensum daciam ejus locum obtineret,
profiteri, non est cur a cœtu honoresqae, soli veritati debi-
pnbKco, nisi penrersa in eo tos, sibi vindicaret. Niai hoc
essent Christianismi funda- fieret, modio lux subjiceretur,
menta, abeamus ; sed nbi hoc Sic Christus a cœtibus Judaeo-
non iicet, nec possumus, nisi rum non secessit, nec Apostoli
dissimulata aut abnegata veri- eos deseruerunt, dum licuit in
tate, in eo yivere, tum vero iis Magistrî doctrinam profi-
relinquendus cœtus ; non li- teri, et docere. Vide Act. xiii.
cet enim mentiri, ant ditsi- 46.
820 ^ J. CLKRICI DB BU6BNDA
quam ut ea perfringat. Ejusmodi animi ad«
fectio, quœ ex cognitione officii^ amoreque
Dei ardentissimo nata est^ non potest Deo non
summopere placere.
Igitar dissentientibas Christianis, dispicien*
dum quinam optime omnium sentiant, oec
damnandi umquam, nisi qui^ re probe per-
specta^ damnatione dignî nobis ^videntur ; iis-
que adhœrendum, qui nec ulla dogmata credi,
quae a nobis falsa habentur^ nec ulla, quœ pu-
tamus esse^era, damnari postulant. Quod si a
nullo cœtu Christiano impetrari posset; tum
vero cum iis, qui nobiscum sentirent, ne veri-
tatem proderemus, mentiremurque, seceden-
dum ab lis omnibus esset.
§. III. li sunt Christianorum nomme dignissmiy
qui purissime omnium prqfitentur doctriiwmj
cujus veritatem probavit Grotius.
Verum non levis momenti queestio est, nec
solutu facilis, qua quseritur, quinam omnium
Christianorum, quorum nunc sunt cœtas, rec-
tissime sentiant, sintque nomine, quo adpellan-
tur, dignissimi. Christianse omnes Ecclesi»,
tam eœ quae jam dudum a Romana secesserunt,
quam Romana ipsa, hoc sibi siugulse tribuunt:
nec est^ si rationes omnes seponas, cur buic,
potius quam illi, fidem habeas; stultum enim
esset ejusmodi electionem "^casui permittere,
n» Casui pertniiteré] Vide not. (i) ad §. II.
SBMTBNTIA LIBBR. 321
et cèntroversias omnes, talorum jactu, ut die
loquar, dirimere.
Cum vero Grotius sectœ nullius hodier-
nœ Christianfie peculiarium dogmatam verita-*
tem ostenderit; sed ejas tantum religionis^
quam Christus et Âpostoli homînes docue-
runt ; sequitur ut ea Christianorum familia sit
omnibus prœferenda, quœ maxime omnium ea
tuetur^ quœ Christus et Âpostoli docuerunt.
Ea demum per omnia vere Christiana est reli-
gion quœ^ sine uUius cogitationis humanse mis-
tura, ad Christum auctorem tota referri potest.
In eam quadrant argumenta illa veritatis, quœ
Libro IL de Veritate Religionis Christianse
exposita sunt^ nec alii ulli conveniunt^ nisi qua-
tenus cum ea consentit.
Quod si quis detrahat^ vel addat doctrinse a
Christo traditse^ eo magis a vero recedit, quo
plus detrahit, aut addit. Cum autem Chrisii
doctrinam dico, eam intelligo, quam plane
constat apud omnes Christianos esse doctrinam
Christi; hoc est^ quœ, ex Christianorum om-
nium sententia, aut diserte habetur in Libris
Novi Testamenti^ aut necessaria consequentia
ex iis solis deducitur. De dogn^iatibus, quse,
ut nonnulli Christianorum putant, ore a Chris-
to et ab Apostolis tradita, ad posteros alia via
pervenerunt; nimirum, institutione, quœ voce
tantum facta est, aut quœ ritu quopiam con-
servata, ut vol un t, nec nisi sero scriptis man-
322 J. CLBRICI BB BU6BNDA
data sunt; nullum aliud hic judicium feram^
nisi de iis non liquere, apud omnes Christia-
nos, quemadmodum de Lîbrîs Novi Testamen-
ti constat. Non diçam falsa ea esse^ nisi cum
recta ratione, aut revelatione pugnent; sed
tantuDfi de eorum origine non constare, ideo-
que esse de iis inter Christianos controversias;
qui ceteroqui de dogmatibus consentiunt, quo-
rum veritatem démons tra vit Grotius. Dum
fljitem quidpiam incertum nobis videtur, '^eo
quasi certo niti» in rébus prsesertim magni mo-
ment!^ nemini sapienti probaretur.
§. IV. De consensu et dissensu CkrisHanarum,
Quamvis acerrimœ sint inter Christianos
controversise^ eœque magno animorum aestu
agitentur, adeo ut undequaque audiantur que-
relae^ de negatis a nonnuUis contendentium
rébus manifestis ; attamen qusedam adeo clara
sunt^ ut omnes de iis consentiant. Nec exi-
guum est eorum veritatis argumentum^ quod a
cértandi cupidissimis et adfectibus paene occœ-
catis communi consensu admittantur. Noiim
** Eo qtiasi certo niti, &c.] j^ ir«;^n frtçt £v êh» tlê") trUrus,
Hoc ipsum est quod vult Pau- Prœstantissbna est victima ^utet
lus, Rom. xiv. 23. ubi docet et coMbitio judicii m iù rebut,
fuodnonest ex^de idpeccatum de quibus non stmt qwe fiâem
' esse : vrav ï% S ov» i» vrio'rîMç «• faciant, Paullo post : 'U^fun ïi
fut^ri» ifit. Ad quem locum ar^akhs i » ^xir^, Qmes cU Mm
adtulimus verba Philonis, e in tenebris: sive, ubi non coQ"
libro de Profugis, éd. Paris, stat quid faciendiun.
paj^. 469. "AptT^f hfit99 h^u^isi
SBNTBNTIA LIBER. 323
quidem propterea cetera omnia, de quibus cer-
tatur^ esse dubia aut obscura, quod de iis non
coDsentiant Christian!. Facile fieri potest ut
nonnullis fiât obscarum, quod clarum esset, nisi
adfectu prœpedirentur. Verum vix ac ne vix
quidem fieri queat, ut acerrimis adversariis^ et
disceptandi libidine ardentibus de re obscura
conveniat.
Consentiunt ergo primum Christian!, qui
quidem hodie vivunt, de numéro et veritate
Librorum Novi Testament!; sique nonnulla
sit, inter Eruditos, ^ de aliquot Epistolis Apo-
stolicis controversia, ea non est magni momen-
ti ; omnesque âgnoscunt nihil nisi ver! iis con-
tineri, nec quidquam, iis retentis aut rejectis,
in doctrina Christiana mutari. Qui consensus
non est exigu! moment!, cum hic sit sermo, de
indubitato fonte Revelationis Divinœ, sub No-
vo Fœdere. Cetera vero revelationis antiqu»
servata, ut nonnulli putant, monumenta aut
vestigia in dubium ab aliis revocantur.
Praeterea consentiunt Christian! in multis
fidei capitibus, quee credenda, facienda, et spe*
randa complectuntur. Credunt, exempt! eau*
•a, omnes, qui quidem non desipiunt, ut po-
tissima hic capita memorem : I. Esse unum
Deum seternum, omnipotentem, summopere
• De aUqttot Epittolis] De rioribiis Joftnnii; de quanmi
Eputola ad Hebneos, de alte- auctoribus disceptant Eraditi.
im Pétri, deque diiabus potte-
â24 J. CLBAIGI DB BUlQBNDA
hanum ac,^Qctuia, omBibas d^niq^ adtribu*
ti^ prœstantissûxus^ sine ulla imperfectionis mis-
tura^ prœditttui ; a Deo iHo, muadum d qnid-
qtti4 io^ eo c^tj huoiaaumi%ua adeo geno& esae
creatmn ^ ab. eod^m omnia. legi et aiuniiia sar
pÀentia gujbernaïi : II. Esse ei Deo- Filiud u*
niGum Jesum Christun^ natum e Virgiaé Ma-
ria Bethlehemi^ sine viri eoncabitu^ svb fiûeift
vitie Herodls Magni, looperante Auguata Cœ-
aare; deiode craci adfixum et mortunm,^ ema
ijQpqperitaret Tiberius, et Pontius PUatna Proca-
tator esset Juda^ae; ejus. vîjtam vere, ii^ HÀsto-
ria Evaagelica, narrari; a Pâtre ideo missoni,
ut bomloes vis^n salutis doceret, a viliis morte
sua redlmeret et Deo- reconciliaret ; missiomeni'»
que illam suam inoumeris miracuUs confir-
masse ; mortuum esse, ut dixi^ resurrexîsse^ et
cum a plurlbus et sœpius esset conspectus^ qai
cum illo etiam colloquuti fuerant, eumque te-
tigerant^ in. coelum ils spectantibus siiblatoitty
ubi nunc regnet^, et unde reversurus aliqnanda
sit^ ut de ils qui tuDc erunt vivi, et moxtaû om-
nibus, e sepulcris excitatis, ex Evangelica. legi^
i]dJûipum judicium ferat; credendat esse omnia
quae docuit^ parendum omnibus q4iœ pi»cepit|
seu ad Dei cultum», seu ad. temperaatiam^ in
coërçendis adfectibus. nostris, seu ad caritatiaii
erga alios exercendam pertineant; iis praeceptit
mfail çotuisse sanotius, meliua, utiliua^ et coavts*
nientius humanœ naturffi.dari;
SBNTBNTIA LIBER. 325
solo Jesu excepto, ea violare^ nec posse ad sa-
lutem, nisi Dei misericordia^ pervenire: III*
Esse Spiritam Sanctum^ qui Âpostolos Jesu
Christi adflavit, miracula in eorum gratiam fe-
dt, animosque hpmiDum piorum, ut constan-
ter Deo pareant, flectat et in ealainitatibus vi-
tœ ^ïonfirniet; ei Spiritui^ par Apostolos lo-
quenti, non minus credendum ac Patri et Fi-
lio^ et per omnia parendum : IV. Patri^ Filio,
et Spiritui Sancto originem suam^ et conserva*
tionem debere Ecclesiam Christianam, a Christi
usque temporibus ad haec nostra; omnes qui
hisce crediderinty et prœcepta Evangeliea ob-
servarint^ misericordiam a Deo consequuturos^
qua resurrectionis, si mortui fuerint eum Chris-
tus veniet^ et vitac œternum beatie participes
futuri sint ; contra vero omnes^ qui Evangelio
fidem derogaverînt, nec ejus praecepta obser-
vaverint^ resurrecturos, si mortui sint^ ut plec-
tantur, et pœnas œterna morte daturos: V.
Denique oportere Christianos haec omnia pro-r
fiteri^ cnm in Baptismo^ quo testamur nos vi-
tam vitiorum immunditiis purgatam^ ad Evan-
gelii prœscriptum^ agere velle; tum etiam
in Cœna Dominica, qua mortem Christi ex
ejus praecepto celebramns, donec veniat, osten-
dimusque nos velle ejus discipulos haberi^ et
omnium, qui eam similiter celebrabunt, fra-
tres ; eos porro ritus, si rati habeantur a nobis^
ut par est, et religioso anisio celebte\iV»)C.Qt:-
Ff
326 J. CLERICI DB BLI6BNDA
lestem gratiam ac spiritum diviaum ad nos
convehere.
P Hsec, aliaque cum his necessario conoexa,
(omnia enim minutatim memorare hic nihil
aâtinebat;) credunt omnes Christiani : nec dis-
crimen uUum est^ nisî qaod nonnuUi hisce
multa addant; quibus superiora dogmata ex-
plicari; aat supplementis augeri oportere pu-
tant, et quœ non Scriptis Apostolicis^ sed tra-
'ditione ac usu Ecclesise^ Scriptisve posteriorum
setattim^ ad posteros propagata existimant. De
hiâce additamentis, aliud nihil dicam, nisi
quod jam monui ; de iis non constare^ inter
Christianos, qaemadmodum constat de dogma-
tibus expositis; quse sunt, sua perspicuitate,
extra omnem dubitandi aleam posita, si modo
p HéKf aUaque, &c.] In ia- nus, de Virginibns relandû,
periore doctrinae Christian» cap. i. Régula qmdemJUeiuM
expositione, sequuti sumus or- omnino est, tola hmmobilii et ir-
dinem Symboli qnod Aposto- refbrmabiHti credeiuUf sciKeet^
licum dicitur, vitavimusque m loiiciim Deimi oMM^poleiiIflR,
voces omnes, qns in contro- wundi conditorem ; etjttmm^
verslam apnd Christianos to« Jeatan Christmn neOmm es Vir-
catœ sunt; quia agimus de gme Maria, crucijjgmm mh Pan-
iis, in quibus consentiunt. Ho Pilato, tertia die remtcUe-
Nec propterea damnamus, tum a martm», reeephtm m cor-
quasi falrât, quœcumque ex- lis, eedentem mmc ad dexteram
pKcationis aut confirmationis Patrie, venturum judicare vkt
causa adduntur; e contrario et moriuos,per carme eHamrf-
studium explicantium aut con- surrectUmem. Hac lege fdti
Hrmt&tium Teritatem cœles- manente, cetera Jam diec^Bmr
tem vehementer probamus } (sen doctrinse] et convenaiiomt
nec dubitamus quin multa in- admittuntnovitatematrreetiomtj
venta -siat «t inveniri porro opérante, seêUcet, ei pr^ fi eien te
queant, ad ejus illustrationem. wque adjmem gratia Dei, &c.
Recte banc in rem TertuUia*
' SSNTENTIA LIBER. 327
Scripturœ Sacrée auctoritas adrnittatur; quam
nemo sanus, inter Christianos, rejicit.
Si quis horum dogmatum raemor expeudat
argumenta, quibus Religionis Christianœ Veri-
tas probatur, animadvertet (quod probe obser-
vari magni interest) vim omnem argumento-
rum circa hsec versâri, non circa controversa
illa capita^ quœ orbem Christianum dividunt :
quemadmodum jam innuimus.
§• V. Unde unumquemque Religionis Christianœ
œgmtUmem haurire oporteat.
In hoc Christianorum dissensu, consensuque^
nihil tutius prudentes judicabunt, quam Chris-
tianfie Religionis cognitionem ex fonte minime
suspecto, et quem omnes incorruptum ac pu-
rum fluere fatentur, haurire. Is autem fons est
pullius singularis Ecclesiae Fidei Symbolum^ aut
Confessio, sed Libri soli Novi Testament!, quos
genuinos esse omnes agnoscunt. Fateor non-
nullos Christianorum interdum dictitare non
posse eos Libros intelligi, nisi ex doctrina £c-
clesiœ suse; sed et alii continuo réclamant, et^
ut hoc unum dicam, suspecta est sententia,
quœ nititur tantum testimonio adfirmantium,
eorumque quorum maxime interest veram vi-
deri. Alii aiuut opus esse insolito aùxilio Spi-
ritus Sancti, non tantum ut fides Scripturœ
habeatur, quod non aegre concedi possit; sed
etiam ut sententia verborum ejus intelligatur,.
528 J. CLERICI DE ELIGENDA
quod qui probari queat non video. Verum
esto hoc etiam ; si modo agnoscant omnes^ qtii
religioso et Verîtatîs studioso anime Novî Fœ-
deris Libros legunt^ eum spiritum a Dei bonî^
tate impetrare; nihil est^ cur ulterius quis-
quam contendere neeesse babeat. Itaque pru-
denter et tuto unusquisque ex iis Libris petere
potest Religionis Christian^B cognitionem ; ad-
hibitis tamen iis snbsidiis^ quœ ad ejusmodi
Libros intelligendos aut necessaria, aut utilia
sunt } in quse^ hoc loço, non inquiremus.
Quisquis ergo crediderit Libris Novi Testa-
ment! fideliter descriptam esse Revelatîonera
DivinsB voluntatis a Chrîsto adiatam; idem
omnia quee illic occurrent, prout ea intelligere
poterit, credenda, facienda, speranda amplecti
necessario debebrt. Quisqais enim Christo cre-
dit; omnia, quœ ab eo manasse putat, religioso
animo excipere débet. Nulla se exceptione
tueri potest, qaa nonnulta eomm, quœ a Chris-
to profecta agnoscît, admittat, alia rejiciat.
Talia autem sant omnia illa dogmata, qoœ an-
tea exposui, et de quibus consentiunt^ ut dixi,
omnes Christian!.
Ad cetera quod adtinet, de quibus conten-
dunt, cum non sint tantœ perspicuitatts^ vir re-
ligiosus ac pi us deliberare potest et debet^ at-
que interea judicium cohibere, donec clariora
sibi facta sint. Imprudentes enim esset admit-
tere, aut rejicere, quœ verane sint, an falsa^
SENTBNTIA LÎBBR. S29i
Dondum satis constaret: nec œterna salùs, ib
Lïbris Novi Testamenti^ hanc aùt niam sen^
tentiam controversam amplectenti ; sed sam-
mam Religionis Christianse, qualem descripsi*
mus^ animo fideliter adœittenti^ et moribus
expriment! promissa est»
§. VL ^Uud Christiams imponi non debere, pr<e'-
ter id quod ex Novo Testamento hazaire
. passimt.
Igitur q hoc UDum jure CbrUtianîs omnibus
impooi potest, ut (juœcumque Novi Fœderis
Llbfis inesse putant amplectantur^ parèantque
lis qu«e jussa ibidem vident^ et abstineant ab
iis qu» îllic vetantur. Si quid prseteréa, quasi
necessarium, exigatur, nuUo jure exigitur.
Quis enim aequus judex postulet a Christianc^
ut eredat a ChristO" manasse dogma; quod non
videt in solis illis fidis atque indubitatis^ ex
omnium sententia^ monumentis quibus Rêve-
<i Hoc unum, &c.] Hue dicitnr Cbristus habere clàvem
•pectat quod habet Christus, DovicKf, et ita describitur : ^
Matth. xxiii. 8. et seqq. Vos aperity (Cœhun, nempe) nec
vero ne vocemini Rahhi; unus quisquam cîaudU; gui cltnuUty
emm est ve$ter Magiafer Cktis' nec psisquam aperU. Si soli-
tusy omnes auiem vos fratres Cbristo ait credendum». nec
esHs, Nec pairem vestrum vo- ullom certum revelationb per
taie quemquam in terra; unus Chrutum fact» supenit mo-
est enim Pater vester^ qui est in numentnmy praier NoTum
aeUs: nequevoeemimlXoctores; Testamentom ; hinc liquet
unus enim Doctar vester est hifce tantum Libris, in fidei
Christus, Vide et Jac. iii. l» negotio, £m esse credi»
Eodem pertinet Apw iii* 7. ubi
830 J. CLBRICI DS ELIGBHPA
latio ChrislB, ad nos usque, propagata est?
Sint et alia dogmata vera, ut hoc aliquantisper
eoDcedâmus; vera tameo haberi non poftsnnt
ab eo, qui, dissîdentilms Christianis, mediam
▼iam sequutus, nullum eertom monumentom
Revelationis Christi, prœter Novi Testainentr
Libros, admittit. Dum hoc crédit, alind nihil
ab eo exigi jure potest; hoc antem credet, do-
nec Claris argumentis ei constet aliunde tuto
Christîanismi cognitionem peti posse; quod
numquam, ut puto, fiet.
'Si quis ergo aut adimere Christiania adgre-
diatuf Libros Novi Testaroeoti, aut m addere
quœ vera esse minime constat; is nequaquam
est audiendus, quippe qui a nobis postalat
quod nemo prudens concesserît, ut id credamus
de quo nobis non Kquet, aut omitt«nus id
quod omnes certum esse Revelationis Evange-
licœ monumentum agnoscunt. Nihil opus est
singillatim ac minutatrm emnes expendi con-
troversias ; quod infinitum ps&ne esset, nec nisi
a vîris eruditissimis et otio abundantibos fieri
potest. Quisquis nobis necessario credendum
imponit quod credere non possumus, is nos a
se expellit ; quia nec vi extorque» potest fides,
*
' Si quis — adimere, &c.] Hue nomme nunciavi tnbisy sii Awt-
pertinet dictum Paûli, Gai. i. thema, Ac sane neminn ett
8. Si nos, aut Angélus e cœlo Evsngelio qnktquam, quasi
nunciaverit vobis MvangelU no- necessacium^ addere ; aut de-
mine jurater id quod Evangelii trahere, <(uati inutile»
SBNTBMTIA LIBER. 331
nec quisquam Dei timens et veri amans id
quod non crçdit profiteri^ in gratiam cujus*
quam, sustinebit.
Sed objiciunt aliter sentientes, si unicuique
relinquatur judicium liberum, de sententia Li*
brorum Novi Testamenti^ tôt exoritaras Reli-
giones^ quot erunt capita; et Veritatem, qaœ
unica est, errorum multitudine continue op-
pressum iri. Ego vero existimem, antequam
objectionibus oppugnetur sententia, qaœ cer-
tis argumentis nititur, ea oportere everti fan*
damenta, quibus insedificata est; quia, iis fir«
mis remanentibus, tota superstructa moles in-
concussa permanet, ut hic videmus. Si euim
incommodum quodpiam ex dictis nasceretur,
nihilo secius vera haberentur, donec ostensum
esset non firmo talo ea niti. Verum, ut hoc
nunc omittamus, faisum est usque adeo obscu-
ram esse Novi Testamenti Revelationem, ut non
a quovis -sanœ mentis et veri studioso summa
Religionis Christianœ recte ex ea hauriri pos-
sit, et re vera hauriatur, quod experientia con»
stat; nam omnes Christiani, ut ostendimus,
de summa rei consentiunt; quod et Grotius
Lib. IL §• 18. observarat. Paucorum quorum-
dam delirorum, aut malorum hominum nul-
lam hic rationem habemus; cum integr»
Christianorum Societates, pr» nimio alioqui
contendendi studio facile dissidentes, et in con-
traria omnia abeuntes, consentiant.
832 J. CLERIÇI DE BLIGBNBA
§. VU. Admirandam esse Provideniiam XKoi-
nanij m conservaiione doctnnœ Ckrisiianœ.
Hac in re^ ut in aliis innumeris quœ ad ga-
bernationem rerum humanarum pertinent, ad-
miranda est omnino Providentia Divina; quœ,
cum tôt dissidia olim fuerint^ sintque etiam-
num hodie, inter Christîanos, attamen libros
Novi Testament! illibatos ad nos usque conser-
vavit, ut ex iis instauraretur doctrina Christian
na, quotiescumqoe corrumpi eam continger«t}
nec hune modo tantum thesaurum intcgium
ad nos usque demisit, verum etiam, ia medio
dissidiorum ardore, doctrinam ipsam Chrîstiar
nam ita tutata est^ ut numquam Reirgionis
summa ex Christianorum memoria interclderit.
Pars non spernenda Christianorum hodie
contendit multos errores, superioribus sœculis,
paullatim in Christianorum seholas îrrepsisse;
quod cum alii negarent, ea de causa^ sœcula
post Christum natum xvi. facta est illa ia Oe*
cidente insignis secessio ; qua res Christiana in
duas partes, non usque adeo impares^ seeta est»
Attamen sseculis illis, quorum errores a Chris-
tianorum parte, quam dixi secessîonem fecisse^
et vitia ab utraque mirum in modum, nec fial-
so, exagitantur, semper remansit summa illa
Religionis Christianse, antea a nobis delmeata»
> Nttllum est sseculum, tantis ignorantiœ et vi-
> NuUum est sœculttnif &c.] quam x. et xi. ut fatentur il
Nulla sœcula pejus audhmt, qui Roman» Sedi adhérant.
SBNTBNTIA LIBER. 333
tiorum tenebris obsîtum, ex cujus Scriptoribus
superstitibus non possint capita fidei ante me-
morata facile colligi. Multa sane (neque enim
hoc dissimulandum) aliéna^ et Scriptis Novi
Testament! ignota sunt addita et in Christia-
nam Theologiam intrusa; quibus factum est
ut ne venim Ëvangelici illius satoris triticum
tantos fructus proferret, quanlos alioqui, spi-
nis, noxiisque^ aut inutilibùs herbis purgato
agro^ protulisset. Multa vitia ac delicta non
admissa tantum^ aut tolerata^ sed etiam laudata
sunt; nec eo secius salutarls doctrina incolu-
mis fuit, servatis Novi Testamenti Libris, et
sensi; communi inter Christianôs ; quibus fac-
tum est ut subinde exorti sint viri insignes, qui
vitia et errores œvi sui castigarent, et contra
torrentem brachia dirigere auderent. Sic ob-
stîtit Deus ne, ex Christi promisso, ^portœ se--
non minus ac qui ab ea se- De sequentibus ssculis usqoa
cessionem fecerunt. Attamen ad xvi. res non minus certa
si quis, animi gratia, légat in est, nec de sequentibus quis-
Bibliotbeca Patrum S:ripta quam dubitat.
eorum ssculorom, facile illinc ' Portœ sepuicri, &c.] Sic
coUigere dogmata omnia quse explicamus itvXmf £h»i quia
memorarimus §. IV. poterit. nec ea vox, nec Hebraica
Vixit etiam initio sœculi xii. bnW Scheol, cui respondet,
Bernardus, Monasterii Clara usquam in Sacris Libris signi-
Vallis Abbas, cujus etiamnum ficat Cacodœmonem ; sed tan-
eruditio, pietas, et constantia tum sepulcrum, aut statum
a plerisque laudantur, et cujus mortuorum : quod Grotius et
Scripta a sequentibus statibus alii obsenrarunt. Itaque ex
lectitata numquam damnata hoc loco, boc unum colligi
sunt. Illinc autom facillime potest, numquam fore ut pror-
etiam integrum doctrins Chris- sus intereat Ecclesia Christia-
tiante corpus colligi queat. na; seu ut nullus supersit
334 ' J. CLBRICl DB BLIGBNBA
pulcri contra Ecclesiam prœoalerent: hoc est,
ne umqaam exstingueretur cœtus omnis, in
quo doctrina Christiana incolumis servaretur;
quamvis interdum alienis et contrarUs etiam
dogmatibus permista, aat obscurata, interdam
sincerior ac purior fuerit. Nisi re vera, ut hoe
obiter observemus, a Deo ad nos missa fuisset
ea doctrina, numquam profecto ex tanta vitio»
rum ac errorum eluvione emersisset; sed ob-
ruta tandem, humani ingenii mutabilitate et
stultitia, funditus periisset.
§• VIII. Respondetur quœstioni cwr Deus mter
Christiafios dissidia et errores nasdpctësus sit^
Erit forte, qui objiciat hic nobis, Divinam
Providentiam melius conservationi doctrin»
Christianse consulturam fuisse; si errores qui
inter Christianos sunt ac fuerunt antevertisset,
veritatemque ac concordiam, quse eam comi-
taretur, perpetuam omnipotentia sua inter eos
aluisset. Verum nostrum non est Deum do-
cere, quomodo se gerere debuerit, in rerum
humanarum gubernatione, ut melius haberent.
OfBcii nostri contra est Deo fuisse sapientissimas
rationes id patiendi, quod passus est, existima-
re ; quamvis eas ne conjectura quidem adsequi
possemus. Sed si probabiles rationes reddi
queant eorum, quœ fiunt; nostrum etiam est
cœtm, apud quem summa doctrin» Evangelicae non rema-
neat.
SBNTBNTIA LIBER. 335
Deum propter bas, aut graviores etiam causas^
passum esse ea fieri^ quse quotidie eveDiunV
credere*
Ut autem ex re ipsa conjecturam capere li-
ceat^ ante omnia statuendum est hoc Deo con*
silium faisse^ ^ komines liberos creare, et sinere
liberos ad extremum esse; hoc est^ neqae ita
bonos, ut necessario semper boni essent; ne-
que ita malos, ut necesse haberent sub vitiis in
perpetuum succumbere; sed mutabiles, ita ut
a vitio ad virtutem^ et vicissim a virtute ad vi-
tium transire possent; idque eo facilius, aut
difficilius, quo diutius, aut minus diu virtuti,
aut vitio addicti fuissent. Talem videmus fu*-
isse olim Populum Hebrseum, taies postea eti-
am Christianos. Neutri ineluctabili quadam
vi ad virtutem, aut ad vitium adducti sunt;
sed legibus dumtaxat, quœ prœmia bonis, pœ-
nas malis proponebant, coërciti ; ad quas varia
accesserunt a Divina Providentia excitamenta
ad virtutem, et dehortamenta a vitiis; sed
quorum tamen neutra homines libertate insita,
seu parendi, aut non parendi Deo facultate,
spoliarunt; prout res ipsa demonstrat, nam
semper boni et mali fuerunt, quamvis divinie
*Homine9iiberùtcrearé]Ma' localia, c. x». Euaebium in
ximo hoc consensu docuit u- Pnep. Evang. lib. vi. cap. 6.
niversa Chriftiaoa Aotiquitas. et alios quorum dicta profért
Vide Justinum Maityrem, A- Dionys. pietairius, Dogm. The-
pol. i. c. 54. et 55. Irensum, ol. tom. i. lib. ri. cap. 6,
lib. iv. c. 9. et 99. mb finnn ; Multa quoque habet hanc in
c. 7 1. et 7S. Origenem, in Phi- rem, tom. m. lib. iii, ir. et t.
SS6 J. CLERICI PB XLIGBNDA
leges virtutem omnibus seque {«sescriberent,
et vitia vetarent. Id ipsutn futurum, apad
Cbristianos, satis significaverat Christus Para-
bolis duabus; ^altéra de zizaniis,. qiue inimi-
CI18 sévit, post satum triticum; 7 altéra de rete,
quod bonos et putridos pisces a^oe capiebat;
quibus significavit futurum ut, in Scdesia,
Christiani semper mali bonis admîsti essent;
unde sequitur eum probe vidisse mala, quie
perpetuo erant in Eeclesîa Christiana fotura.
Quin etiam Paulus Corinthios moniitt ^opor-
iere esse inter Christianos sectas, ut prdbati ma-
. nifesiiJianL Ac sane ^ nisi fuissent inter Chris-
tianos dissensiones de doctrina, vix fuisset locus
eleetioni, eique generi virtutis, quo fit ut Ve-
ritas^ omnibus prseferatur. Ergo hac quoqae
in re elucet Divina Sapientia, quse ex mediis
hominum vitiis singularis plane virtus ut effio-
resceret effecit.
Quod si quis hic objiciat, ^ ut faciunt non-
« Altéra de zizaniis, &c.] bus. Vide Matth. xviii. 7.
Mfttth. xiii. 84. et seqq. • Nisi/uissenf] Pleoius bec
y Altéra de rete"] Mntth. diducta vide Historne DOttne
jdii. 47. et seqq. Ecclesiasticae saecalo 1. anno
Oportere esse, &c.] l Cor. Ixxxiii. S. Clericus.
tunt homines, necesse est, nisi nibus fucis Pet. BteHut; ^nen
in melias muteotnr, inter vos in aliqnot Tolominilnu Biblio-
exoriri sectas, quibus boni a thecae Selectae, et pnewrtiia
mal» secernentur; dum boni ix, z. et ziL senaone GaDioo
Teritati et caritati adhœrebnnt, confataTÎmaa.
ccterîs in alia omnia abeunti-
SBNTBNTIA LIBER. 337
nuUi^ prœstitisse nuUam esse ejusmodi virtu-
tem^ quam exstitisse ei contraria vitia, unde tôt
horrenda scelera, tôt calamitates, tantseque
miseriœ humano generi incubuere, et tam gra-
ves pcense, etiam post vitam hancce, imminent;
tum vero respondebimus, non tanti hœc mala
Deo faisse, ut propterea nuUum spécimen daret
potentise suœ, in liberis creandis Naturis. Hoc
nisi fhctum esset, posse fieri nuUa credidisset
Creatura. Imo ne Dens quidem ipse liber ex-
istimatus esset, nisi ipse eam de se opinionem
omnipotentia sua animis hominum inseruisset,
quam alioquin ex ejus operibus numquam con-
cepissent. Neque coli potuisset, si omnia non
bonitate libéra, sed fatali quadam necessitate et
fecisse et facere creditus f uisset ; nisi fatali quo-
que cultu, ac minime libero. Cum tanto ma-
lo, quantum est Dei ignoratio, et Virtutfs ex-
stinctio, non possunt comparari vitia ac calami-
tates hujus, aut alterius vitœ; in quibus si
quid prœterea negotium nobis facessat, repute*
mus oportet Deum esse optimum, justissimum,
potentissitnum, et sapientissimum, qui nonnisi
convenienter virtutibus suis aget, viatique fa-
cile inveniet, et inibît; qua ea, quse impedita
nobis videntur, expédiât, omnibusque intelli-
gentibus Naturis nîhil a se factum esse, quod
fieri non debuerit, ostendat. Interini, dum ea
dies exoriatur, qua omnes ignoranti» nostrœ
nebulsB discutientur, ea nobis dédit sui *docu-
^38 J. CLBRICI DB BLI6ENDA
menta^ et virtutum suaram specimina^ ob qa»
ei prorsus conBdere, et quod fieri vult exspec-
tare sequo apimo possimus et debeamus.
Plura possent hanc in rem dici, sed quse nos
ab eo fine^ ad quem tendimus, averterent, et
ad alia, quse. hue non pertinent^ transversos
agerent^
§. IX. Purisshne omnium eos docirinam Christi-
anam prqfiteri et docere, qui ea tantum quasi
necessariay de quibus comentiunt Christiamiy cre-
denda, fadenda, speranda proponunL ^
His itaque omissis, ut redeamus ad senten-
tiam^ inter Christianos dissentientes, elîgen-
dam : nihil tutius, ac sapientius fieri posse vi^
detur, in hoc rerum statu, quam si ei Christia-
norum familias nomen demus, quse solum No-
vum Testamentum pro norma fidei suae, sine
ulla humanorum decretorum mistura, agnos-
cit ; satisque habet ut unusquisque ex eo for-
mulam fidei suse hauriat, ad ejus prœcepta mo-
res suos exîgat, et sibi quse polHcetur speranda
proponat. Quod si ex animo et sine fuco fiât,
finis ejus investigationis erit illa ipsa forma sa^
norum verborum, quam in tôt ac tantis erro-
rum, dissidiorumque procellis, et sœculorum
tam multorum lapsu, ac mutationibus regno-
rum, et civitatum, semper eamdem mansisse
ostendimus. Ea continentur qusecumque ad
fidem et mores necessaria sunt; quibus si quis
SBNTBNTIA LIBBR*. 339
siia addere velit, licitum quidetn est, pro tem*
porura locorumque ratione, modo ne quasi
necessaria ab eo imponantur, (^quod solius est
summi Legislatoris,) aut contraria dogmata ob-
trudantur.
Non licet Christianis ita, ut diximus, adfec-
tis colium subdere opinionum humanarum ju-
gOy aut profiteri se eredere quod non credunt ;
aut id facere, quod apud animum suum impro-
bant, quia prœceptis Christi contrarium esse
putant, Ideoque ubicumque Christiana illa H-
bertas, quam dixi, minime conceditur, inde
migrare necesse habent ; non quasi aliter sen-
tientes prorsus damnent, sed quia animi quis-
que sui, non alieni^ lumina sequi^ seu id facere
quod optimum factu judicat, id vitare quod
malum putat, omnino débet.
§• X. Cum iis Eucharistiœ participes prudentes
cmnesfieri debere^ qui nifdl aUud a Christianis
postulant, prœter id quod unusquisque in Novis
Fœderis Tabulis inverdt,
Cum Christus duo veluti Symbola Christi*
anismi instituerit, Baptismum et Ëucharistiam;
* Quod toUus est summi Legrù' pertinere. Ëodem spectat quod
lataris'] £am in rem vide quœ habet Jacobus, * cap. iv. 12.
tiabet Paulus, Rom. xiv. 1 . ei Étg ir) M/tM^iri» i ^ufâfittvût r«-
segq. ubi de iis qui impone- em »iii ^ir«Xir«4. Unus est Le»
)»ant aliis ritus, aut qui obser- gislator qui poiest servare et ffer^
vantes damnabant ; quod jus dere.
tcstatur ad solum Christum
Gg2
340 J. CLBRICI DB SLIGBNDA
non fuit quidem nostri arbitrii Baptismum stis-
cipere, ubi judicamus purissimum esse Christi-
anismum^ quia recens nati baptizati sumus;
sed cum nonnisi maturiore œtate ad Eucharis-
tiam accedamus, de Societate Christiana, cum
qua velimus ejus participes fieri, dispicere pos-
sumus; quod si ab initio a nobis factum non
est^ fieri tamen aliquando debebit.
Sunt qui Eucharistiam^ quse, ex institutione
Christi, ^ symbolum est pacis et caritatis Chris-
tianorum inter se^ habeant quasi vexillura quo^*
dam dissensionis, excludantque ex ea omne^^
quibus tutum non videtur jugum ullum sub<-
ircy praBter id quod Christus nobis imposuit;
seu credenda, facienda^ speranda ulla suscipere,
quasi necessaria^ pr^eter ea quas in Novi Fœde-
ris Tabulis exstare sibi persuaserunt ; et qui
proinde religioni ducunt formulas alias fidei
admittere, prœter eam quam diximus. Cum
ejusmodi hominibus pacem quidem colère fas,
jusque est ; sed ^ Eucharistiam celebrare ea
lege, ut prseter Novi Testamenti Tabulas alla
' Symbolum est pacis, Sçc.'] ostendunt: et optimi quique
Vide 1 Cor. x. 16, 17. ubi me- interprètes animadverterunt.
morato calice et pane Eucha- ' Eucharistiam celebrare]
rigtico, quorum multi partici- Hœc quoque fuit mens Grotii,
pes sunt, su'bjicit Apostolus: ut liquet ex ejus libello, an
Quia unus parus, unum corpus sempercommumicanêunipersfmr
multi sumus; nom omnes unius bola; ubi loquitur de causis
panis participes sumus. Qus intermittendœ Communion»,
verba Eucharistia conjunctio- tom iv. Oper. Theol. p. 511»
nem Cbristianorum significari
SfiNTBNTIA LIfiSR. 34i
fidel et morum norma admittatur, omnesque^
qui eam admittere nolunt, Ëcclesia exclus! in-
telligantur, homini religioso ac prudent! nefas
habebitur.
At eorum^ qui SBternœ salutis impetrandse le-
ges nuUas alias norunt^ prseter eas quse sunt a
Christo et Apostolis in Fœderis Ëvangelici Ta-
bulis positœ, prout possunt ab unoquoque in-
telligi^ Eucharisticam mensam adiré tuto pos-
sunt et debent quicumque Evangelii vere
amantes tunt. Excipiuntur enim ab iis et vo-
cantur etiam ad hanc mensam, quicumque
Novi Testament! Libros pro unica fidei et vitœ
norma agnoscunt ; qui mores suos, ex animo,
ad eam normam componunt; qui tandem ne-
que Idololatriam ullam admittunt, neque alios
ut dogmata qusedam profiteantur se credere,
quœ non credunt, maie habent. Liquet sane
communionem non posse coli, cum eo, qui vi
utitur ut dogmata sua aliis imponat ; qù( alia
Numina, prseter verum Deum Patrem, Filium,
et Spiritum Sanctum, coktt ; aut moribus suis
se prsecepta Evangelica parvi facere, ostendat;
aut qui alias salutis leges, quam. quœ in ipsis
aeterni Fœderis Libris prsescriptse sunt, agnos-
cat : at qui contra se gerit dignus est, cum quo
omnes Christian! communionem colant ; et qui
praeferatur ceteris omnibus, qui aliter sentiunt.
^ Nemo mortalium, imo ne Angelorum qui-
' Nemo mortaUmny ^fc] Vide not. ad §. 1.
GgS
^42 J. CUBRICI DB SLIGBNDA
dem^ novum Evangelium credendum imponere
Christiapis potest: ex hoc autem Evangelio^
verus Çhristi discipulus estj qui toto animo cré-
dit ejus doctrinœ^ et quidem soli; ita ut ei pa-
reat, pro infirmitate hujus vitœ, quam optime
potest, Deum uqum colat, proximum amet ut
se îpsum, et temperanter, ad cetera oiUDia
quod adtinet, vivat. Si quid hiaç detrahatur,
mutilantur leges Fœderis, de quibus nemo
qùidquam, prseter Deum solum, remittere po-
test; si quid verp addatur, inane e^t jugum,
quod nemini Christianis imponere licet* A
Deo, aplo salutis seternœ arbitro, ejusmpdi le-
ges accipere possunt.
Quaeret forte quispiam a me, quo tandem
nomiue distinguantur a ceteris cœtus illi Chris-
tian!, quos modo deâignavi ? Atqui nihil iu-
terest, quo vocabulp adpellentur; Ëcclesias
omnes a me designatas putent Lectores, in qui-
bus id invenient, quod dixi. Ubieumque erit
unica illa fidei norpia, et libertas, quam de<^
scripsi, illic veruin esse Çhristianismum pro
certo habeant; nec quœrant uomen, quod ni-p
hil ad rem façit. Multos esse puto ejusmodi
çœtus, et plures ac numerosiores in dîes ut sint
Peum Optimum Maximum p^reeor; ut tandem
in omnes terras ejus regnum advetii^t, atque ei
soli totum humanuni genus pareat.
SENTBNTIA LIBBR. 343
§. XL De Disciplina EcclesiasHca.
Hic sese nobîs nonnulla difficultas objicit^
quœ nascitur ex forma regiminis Ecclesiee et
Disciplina, ut vocatur, Ecclesiastica; nulla
enim Societas, qualis est Ecclesiastica, sine or-
dine stare potest, ideoque forma qusedam regi-
minis constituenda fuit. Quseritur vero, apud
Christianos, quœ regiminis forma ab Apostolis
sit; videtur enim ceteris prseferenda, quœ ab
înitio fuît constituta, ac proinde ex duabus Ec-
clesiis, in quibus alioquin œque pure ac caste
Evangelium doceretur, ea anteponenda, in qua
esset Apostolica regiminis forma; quamvis re-
gimen sine re, hoc est, sine Evangelio, sit ina*
ne Ecclesi» simulacrum.
Duœ autem nunc sunt Regiminis formas-:
quarum una est, qua sub uno Episcopo, qui so-
1 us jus habet ordinandi Presbyteros, vel inferi-
oris ordinis Ministros Erangelicos, Ecclesia
agitât ; altéra vero, cum ab œqualibus Presby-
teris, quibus adjunguntur ex Plèbe viri aliquot
prudentes et probis moribus, Ecclesia regitur.
Qui sine prœjudicio legerunt quod superest
Scriptorum Christianorum antiquissimorum,
K satis nornnt priorem dîsciplinœ formam, quœ
Ëpiscopalis vocatur, qualis est in Magnœ Bri-
tanniœ parte meridiana, ubique, proximo post
t SutU iwrunt, Sfc,] Vide et lxviii. S. et te^iq. 67«n«
Ecclesiasticam nostram Histo- eus,
riam Sœcoli I. ad Ann. lu. 7.
S44 J* CLBRICI DB SUGSNBA
Apostolos sœculo, obtinuisse; unde esse iosti-
tutiônU Apostolic» colligere licet. Alteram
vero, qaam Presbyteranam vocant, instituerunt
maltis in locis Gralliœ^ Helvetiae, Grermanise,
et Belgii, qui sœculo xvi. ab Ecclesia Roma-
na secessionem fecenint.
Qui Historias ejus sœculi adtentios legeruot
probe sciunt ideo tantum introductam esse banc
posteriorem regiminis formam, quod Episcopi
Dollent concedere iis^ qui doctrinam et mores
Christîanorum emendatione necessaria iodigere
contendebanty emendanda ea esse, quœ corrup-
ta cooquerebantur. Alioqui si Episcopi tune
temporis idem facere ubique sponte sua voluis-
sent, quod in Anglia baud multo post £Eu:tuin
est; regimen illud etiamnum hodie, apud om-
nes qui secesserunt ab Ecclesia Romana, obtine-
ret, et innumerse calamitates, qu«, omnibus
perturbatis ac convulsis, contigerunt, anteverti
potuissent. Nulla enim fiiit ratio, si vere rem
œstimemus, mutandi regiminis, prœter banc;
quod, stante vetere regimine, œqui nihil impe-
trari posset. Itaque Presbyterana forma, pie-
risque in locis, est instituta; quod ubi semel
factum est, omnium, qui Reipublicœ Civili iis
in locis prœsunt, ita interfuit, interestque eti-
amnum hodie nihii mutari, ut maneat necesse
sit; nisi quis mallet propterea periculose tur-
ban omnes ditiones, in quibus obtinet;- quod
prudentes numquam concèdent, neque est op^
SBNTENTIA LIBBR. 345
tandum. Forma regiminis constituta olim fuit,
ad conservàtionem doctrinœ Christianœ, non
ad perturbationem Reipublicae ; quœ, sine dis-
xrrimine ipsius Religionis^ contingere vix po-
test.
Itaque prudentes viri, quamvis Âpostolicam,
similemque ubique administrandœ Ecclesiœ for-
mam prœoptarent, res in «o statu, in quo sunt,
relinquendas potius putarunt, quam adeun-
dura, quod novarum rerum molitionem sem*
per oomitatur, periculum. Interea quicuroque
sapuerunt se invicem propterea minime ode-
runt, conviciis prosciderunt, aut damnarunt, ut
fervidiores soient ; quasi ex alterutra forma sa-
lus œterna penderet, quod nusquam in Scriptis
Apostolids doceri videbant, neque ex Religio-
nis ChristianaB inddie colligi potest.
' §. XII. A Grotio magno in pretio habitam
antiquam Disciplinam, sed sine alterius
damnatime.
Quicumque Scripta viri summi Hue. Gro-
Tii legerunt, doctrinamque ejus ac mores in-
trospexerunt, norunt hominem ^ eam formam
^ Eam /omutm 4'^.] Vîde testatur, quidquid est necetsa-
inier Bli&InstUuiionetn baptiza- rhim ad salutem satis perapi-*
torum puerorunty quam ex Bel- eue in Novo Testamento con-
gicis versibus in Latinos ipse tineri. Vide adnotata ejus ad
auctor transtulit, Oper. Theol. Consult. Cassandri sub finem,
tom. iv. pafç. GS.q. Saepius uh'i de sufficientia et perspicui-
etiam in postrcmis Operibus taie Scripturœ, Hoc autem
$46 J. CLERICI DE ELIGRNDA.
^anorum verborum animo concepisse, cujus ve-
ritatem probavit, nec aliam Religionem, pro
.vera, habuisse. Sed cum studiose Antiquitatis
Christianœ Scripta legisset, intellexissetqae for-
mam Episcopalenf esse primfevam; vehementer
eam probavit, qualis ia Anglia obtinet: ut ^ex
disertis ejus verbis liquet, quœ in ima pagina
adscripsimus.
Itaque dubitandum non est, si res fuisset ip-
sius arbitrii, nec fluctibus rerum adFersarom
nimium jactatus, ac inimiçorum etiam malig-
nitate et conviciis prseter meritum exacerbatus
et exagitatus esset;. quin se fuisset adjuncturus
lis, qui antiquam disciplinœ fonnam tuebantur,
et qui ab eo nihil amplius exegissent, quam
quod antea dictum est, et quod ipse verum esse
eximie probavit. Cujus rei ea sunt argumen»
ta, quse tant! nobis visa sunt, ut ea huic libello
subjungenda duxerimus.
poeito, liquet ex eo posse a cumque fieri potenti comtiMtt,
quovis coUigi summam Reli- et a Spàitu Sancto comprobaki
giooLs Christianae, qualem an- iu ApocalypH, Quare sicut est
tea protulimus. optandtmi ut ista «-^««-«rm rr-
^Ex disertis ^us verbis"] In tineatur ubique &c.. Vide et
Adnot. ad Consult. Cassandri, postea de Potestate Ecclesiasti'
Art. xiv. Episcopi sunt Presby^ ca, et Rivetiani Apologetici
terorum Principes, et ista vrçcref Discussionem, pag. 714. col. 9.
#/« a Christo prœmonstrata est Alia etiam proferuntor in £' '
in Petro ; ah Apostolis vero ubi- pistolis huic libello subjectis.
SBNTBNTIA LIBER. 347
§• XIII. Parœnesis ad dissentieiites ChmtiœnoSj
ne capita ulla doctrinœ, prœter ea quœ quivis
in Novo Testamento videt^ mintque semper are-
ditOf a se invicem exigant.
Hase cum ita sint, dissidentes omnes Christi-
anos non possumus non vehementer adhortari,
ut meminisse velint eam solam veram esse
Christianse Religionis summam^ cujus veritas^
argumentis a Grotio adductis, probari po-^
test ; non capita illa controversa, quœ altehitri
negant, et quœ tôt malorum causa fuerunt:
dein nemini posse persuader!, qui Novum Tes-
tamentum religioso animo legerit, ac médita-
tus fuerit, ^ alium esse Legislatorem, prœter
Christum, ex cujus Jegibus salus œterna pen-
deat : nec quemquam ita animatum posse, aut
debere ab animo suo impetrare, ut quidquam
admittat quasi necessarium ad salutem, quod
prœter Christi et Apostolorum doctrinam sit;
vel ut verum credat, quod ei contrarium esse
existimat: itaque nullum certius ac prœsentius
remedium esse dissensionum, quam ut nihil im-
])onatur Christianis, prœter ea quœ unusquis-
que apud animum suum certo novit esse rêve-
lata: nec quidquam inde timendum incom-
modi; quandoquidem omnium sœculorum, quœ
^ ^ihtm esse Legrislatorem] ipsa hic loquitur ; cum, dissen-
DUerta 8unt hanc in rem ver- tientibus Christiania, nemo ait
ha Jacobi, cap. iv. 18. qwe ad- adveraarii auctoritati creditu-
tulimufi ad §. IX. ubi et alia rua.
kMc pertinentia. Prteterea rea
348 J. CLBRICI DB BUGSNDA
a Cbristo ad nos usqae fluzemnt, experientia
constat, a nemine sani cerebri sammam iliam
Christianse Rdigionis, qoam antea proposai-
mus, rejectam. ^ Hoc si uniun hodie a Chris-
tianis, quasi nccessarium, exigeretar ; brevi om-
nia dissidia desinerent, et quidqoid maneret in
sententiis discriminis, non ad corpus ipsum £e-
ciesiarum, sed ad privatos pertineret, quorum
unusquisque conscientiœ suœ rationem J>eo est
redditurus. Si modo de summa ret consentîre
se inteliigerent^ quemadmodum re Tera con-
sentiunt, et se invicem in ceteris ferrent; nec
aiios minis^ vi, aut aKis malis artibus ad suam
sententiam, aut suos ritus trahere conarentur;
ea esset concordia, quœ sola in terris sperari
potest. ™ In hac humani generis ignorantia et
inscitia, tam variis adfectibus prœpedita, ifemo
prudens exspectet omnes posse, idem ut seo-
tiant, ac fiaciant, vi, aut rationibus adduci. Ge-
1 Hoc si umtm hodie, Sfc."] necessariis; ei ut de necessarOt
Haec fait sententia Jacobi I. conoeniat omnit opéra ùuttma-
Magnae BriUimis Régis; si Is. tur; in nom necessariis iHertaU
Casaubono credimus, qui hœc Christianœ locus deUtr, ^c.
habet in Resp. ad Epistol. ^ In hac hanani generis igno-
Caid. PeixooB, ad 3. Obser- rantia\ Polcre Hilarios, de
vat. p. 30. éd. Lond. 1612. Trinitate, lib. x. n. 70. Non
Verissime scriptum esse in expli- per difficUes nos Deus ad àeatam
catione rin itwXit àfttyMmmf viiamquœstionesvocatynecnml^
Rex arbitratuT, rertan absobUe tiplicielopientisfeKundi^ génère
necessariarum ad saluiem non sollicitai. In absoUtto nobis ac
magnum esse numerum, Quare /aciU est eetemitas; Jesum et
existimat ejus Mt^estas, nuUam suscitatum a mortuis per De¥m
ad ineundam concordiam brevio' credere, et ipsum esse Dommmn
rem viamfore, quam si diligen- confiteri,
ter sepatentur necessaria a non
SENTENTIA LIBER. 349
nerosiores animi^ intelligentesque probare ne-
queunt vim^ quse Mendacii, non Veritatis est
satelles; nec minus eruditi, adfectibusve aut
educationis pr^ejudiciis, aliisque occœcati, qua-
les semper erunt longe plurimi^ rationum pon-
dus satis intelligunt, nec interea cogendi sunt
contra id quod sentiunt facere^ aut loqui. Sa-
tis habeant, per Deum immortalem, qui régi-
mini Ecclesiarum prsesunt^ Evangelio credi^ fi-
demque illam solam quasi necessariam prsedi-
cari^ prœceptis ejus solis pareri^ salutemque ex
ejus legum observatione exspectari; et omnia
recte habebunt. Dum humana divinis, et du-
bia, ne quid gravius dicam, certis sBquabuntur,
nullus erit contentionum finis, nec uUa spes
pacis ; quam a Deo Optimo Maximo votis om-
nibus exposcere pii omnes debent, et opéra sua^
quoad ejus fieri potest, promovere.
Hh
JOANNIS CLERICI
CONTRA
INDIFFERENTIAM RELIGIONUM
LIBER.
§. I. Amari Veritatem oportere in omnibus^ sed
prœsertim in rébus magni momenti,
v^UISQUIS primas di&it œternum esse, in-
ter Veritatem et mentem humanam, fœdus;
(cujus quidem eifectus interdum veluti pen-
dent atque intermittuntur, pro humanse naturœ
mutabilitat^ atque adfectibus, sed quod num-
quam dissolvitur prorsusj) rectissime nobis sen-
* Quisqids pritnu» dixitfêccJ] 716. FalH oeUt anima, Quan*
Joan. Smithiu, in Selectis ium /aili oderit anima naturali-
Dissertationibus, editis Londi- ter y hinc mteUigi potest; quo'
m 1660. Hinc Augustinus, niam qm, menie aUenata^ ri-
Serm. cxli. de verbis £vang. dent, plorantur a sanis,
Joan. tom. ▼. col. 689. Veri- Si proponaniur ista duo, falU
tatem et vitam onuàs homo qttœ- vU, an verum tenere ? Omnii
rit; sed viam non omnis homo homo respondet: verum tetiere.
ùtvenit, Ibid. Serm. cl. col.
hYv2
352 J. CLERICI CONTRA INDIFFER.
sisse videtur. Nemo est enim qui cupiat fallî^
imo qui non malit^ de quavis re^ praesertim ali-
cujus moment!^ scire quid verum sit^ quam er*
rare ; etiam in iis^ quse m mert^ eopt^mplatio-
ne sita sunt. ^Vero natura delectamur, ab er-
rore abhorremus; et^ si quam viam sciremusi
qua ad Veritatem tuto pervenire liceatj Uben-
tissime eam inîremus. Unde factum ut sem^
per inyenti sint prœelari inri, et qui magnat
laudes ab omnibus retulere^ qui Veritati io-
quirendse totam vitam absumserunt. Innu-
meri fuerunt, suntque etiamnum hodie, Phy-
sici et Geometrœ, qui labores incredibiles sus-
ceperunt^ ut ad Veritatem pervenirent ; nec
uUa ^ majore se adfectos voluptate dixerunt^
quam cum diu investigatiMi^ se tandem inve-
nisse putarunt. Quinimo inter multa alia, qui-
bus homines sunt brutis superiores^ merito Ve-
ritatis amorem et cognitionem numeramus.
Verum cum qusevis Veritas non sit ejusdem
momenti, multaque theoretica dogmata, vera
licet, negligamus, quod ex eorum cognitione
fructum exiguum aut nullum capere possimus,
quse proinde labore multo empta nolimus;
sunt contra qussdam tant! momenti^ ut quovis
studio ea redempta merito cupîamus. Talia
sunt quse pertinent ad vitam bene et béate a-
gendam; quorum cognitionem maximi omnee
b Majore, &c.] Vide vitam Pythagone, apud Diogencm La-
ërtium, lib. viii. 12.
IUSJJ6I0NUM LIfiBR, 358
faciuDt, et diligentissime quœrunt. Ad quôd
si accédât ex vita bene ac béate acta (semper
autem id quod bonum est, hoc est, Veritati
consentaoeum, etiam beatum esse judicandum)
sequi seternam, post hoc brève sevum, félicita-
tem ; quod Christian! omnes, cuicunque sectœ
sint addicti, se credere profitentur; agnoscen-
dum est cognitionem viœ, qua ad eam perve-
nire licet, numquam nimis caro emi.
§. IL JNihU esse majoris momenti, quam ReUgio--
nem ; ac proinde ei cognoscendœ diligentem
opérant dandam.
Nobis hic res non est cum spretoribus omnis
Religionis, quos satis confutavit, in superiore
Opère, vir maximus Hugo Grotius; quod
quisquis animo Veri çupido legerit, dubitare
non poterit quin Deus sit, qui ab hominibus
coli vult, (et nunc quidem eo cultu, qui est a
Christo prsescriptus,) et sui cultoribus seter-
nani beatitatem, post hanc mortalem vitam,
poUicetur. ^^
Quod cum ita sit, nemo dubitet quin Reli-
gio sit longe maximi momenti; ac proinde
cum sit non una Christianorum familia, ânde
sequitur dandam esse operam, ut cognoscamus,
quœnam earum sit maxime dogmatibus et
prœceptis a Christo relictis consentanea. Ne-
que enim omnes possunt eodem loco haberi,
cum tint quœdam inter se ita dissidentes, doc-
Hh3
354 J. CLBUCI CONTRA IVDITFBR.
trioa et calta, ut se gravissiinoroin errorura ac
vitiati cokus divini idcisnm încusent ; qain B
noonullse de aliU loquantur, quasi eetema sa-
lote essent pronos excluse. Qaod si verum
esse constaret, éine dubio esset ab iis qaam pri-
mum discedendum, ut ei soli adbseierent qui se
Christianos haberi voluut, quse vere aliis talia
objicerel. Ageretur enim non de kac brevi
vîta, innumeris malis et incommodis, quomo-
documque agatur^ obnoxia; sed de suppliciis,
quse Deus iis, qui Evangelio non çrederent^
minatus est; deque beatitudine comparanda,
oui nihil décrit, nec uUus finis erit.
Sunt tamen homines, (non quidem eruditi,
at qui seriœ kctioni Scripturarum addicti fue-
rint, ut dissidia Christianorum cognoscerent,
atque unde stet Veritas seirent; nihii enim
minus, quam talia curarunt,) qui ita de liisce
dissidiis sentiunt, ut perinde censeant esse,
quamcumque sententiam, et quemeumque cul-
tum scquantur. Putant rem esse, qu» média
est atque indifièrens, quamcuflique sectam Re-
ligionis Christianse amplectamnr, aut certe nos
amplecti profiteamur. Nec de vulgo loqoi-
mur: sunt régna, in quibus non plebs tantum,
sed et proceres et summates nunc a Romana
sede secessiônem fecerint ; mox ad obsequium ei
praebendum, mutato Kege, redierint; denique
summae potestati, ei sedi adversanti, adjutores
fuerint. Sub Henrîco VIII. Anglise Rege,
RBLIGIONUM LIBBR. 855
multa facta sunt décréta non Régis tantum^
sed Procerum regni auctoritate, contra Roma-
nam sedem ; cui Henricus iratus erat, ob ra-
tionem, quam pauci probaverint. Eo mortuo,
cum Eduardus VI. ejus filius, concessisset in
eorum partes, qui non tantum Romanie sedis
auctoritati nuncium remiserant, quod Pater
ejus fecerat; sed et dogmata alia, quae ab ea
Sede damnabantur, amplexus esset, se id quo-
quc probare palam testât! sunt. Mox fato
functo Eduardo, cum Maria Regina, Romano
Pontifici addictissima, fratri successisset ; iidem
Proceres eam Reginam adjuverunt, ad oppri-
mendas partes eorum, qui, spreta Pontificis
auctoritate, Eduardo Rege, iloruerant. Mor-
tuœ postea Mariœ successit Elisabetha, quœ
fratris Eduardi sectam sequuta est et longo
regno penitus confirmavit; ut fundamentis,
quae illa olim jecerat, etiamnum hodie inni-
tatur.
Qui legent Historiam eorum temporum de-
prehendent tantani inconstantiam Procerum
ejus regni, ut vix ac ne vix quidem sibi per-
suasuri sint eos non fuisse in sententia eorum,
qui credunt perinde esse ad salutem consequen-
dam, quamcumque sectam Christianam am-
plectamur. Eas mutationes qui tribuerit par-
tim metui, me adsentientem quidem habebit;
sed cum reputo gentis Anglicse constantiam,
fortitudinem, et contemptum mortis, quem
356 J. CLERICI CONTRA INDIFFB&.
non raro ostendit; mihi*etiam non œgre per-
suadeo vitœ prœsentis amorem atque indiflb-
rentiâm Religionîs, in Proceribus praBsertim,
fuisse mutationum tam frequentium causas po-
tissimas.
§. III. Indiffereniiam Religionis esse naiura sua
, illkitam, legibus divmis vetari, atque ab om-
nibus Çkristianorum sectis damnari.
Reiigionem habere numéro earum reruni,
quœ médise sunt naturœ, ita ut eam mutare,
instar vestium, aut certe profiteri et mox ne-
gare, prout tempora poscunt^ liceat, gravissi-
mum errorem esse multse rationes ostendunt;
quarum aliquot e prsecipuis proferemus^ de-
ductas e natura rei, e legibus dinnis, éque om-
nium Gentium Christianarum consensu.
Primum turpe est mentiri, in re praesertim
tanti moment!; cum ne in levioribus quidem
iiceat, nisi forte mendacio plus prpsimus, quam
veritate. Sed in hoc negotio non possunt ho-
mines mentîri aut etiam dissimulare, sine gravi
noxa; cum, quoad est in illis situm, Menda-
cium in re maxima confirment, et Veritatem ei
contrariam opprimant atque œternis tenebris
damnant. Pessimi est exempli, prœsertim in
viris ad aliquam dignitatem evectis, quos infe-
rioris sortis homines nimis facile imitantur;
quô modo fit ut non solum ipsi peccent, sed
etiam alios ad peccandum adducant exemplo,
HEUGIONUM LIBBR, 357
quo nihil est apud homiDum vulgus efficacius ;
quia multo magis id quod faciunt ii, quos
kummo honore prosequuotur, quam quod di*
cunt, adtendant.
Turpe etiam est et viro forti prorsus indig-
nuiD| propter brevem hancce vitam mentiri^ et
malle Deo^ quam hominibus displicere. Ideo<*
que prsestantiores Philosophi nialueruot certœ
morti sese exponere, quam quod Numinî^ ut
putabant^ displicebat, facere; ut ostendit ex*
emplum ^ Socratis, qui malult eieutam bibere,
quam desinere philosophant prout solebat, et
superstitem esse. AUi etiam Philosophi malue-
runt ^ solum vertere, quam dogmata, quœ cœ-
peraut tueri et vera credebant, prodere. Fue-
runt et viri fortes^ apud Ethnieos, qui rectis
rooribus sœculo suo couvicium fecerunt^ et
satius multo habuerunt mori^ quam Tyrannis
blandiri, et recto vitœ instituto valedicere:
quales fuere « Thrasea Fœtus, et ^Helvidius
< Socratis] Vide que de eo let, periit. Vide Tacitum, An*
congessimus, SilTanim Philo- nal. lib. xvi. 24. et seqq.
lojcicanim lib. i. c. 3. ^ Hehidius Priscus] Thrar
<* Solum verteré\ Galenus, se» gêner, qui eodem tempoyf
libro adfectus animi se^ti tem- Italia exire jussus, ut ait Ta-
peramentum corpotis, cap. nRi- citus, ibid. deinde occisus a
mop sub fioem, ubi de Stoi- Vespasiaoo; ut habet Sueto-
cis: *EHt4toi /4,h ivttrav ttvrit nius, in hujus vita, cap. xv.
rwr war^}a fûlXXêv, H r» Uy' quod sâtis reverenter novuiA
ftura v^oiêUMu, JIU sibi per- Dominum non habuisset. £-
tuaserunt potius patriam {nWïï' jus etiam filius a Domitiano
«{Utn,) quam dogmûia prodere. bccisus est. Vide Suetonium,
* Thrasea Pœtus] Qui sub in hujus vita, c. x. Tacitutn,
Nerone, quod ei adulari nol-^ in vita Agricols, cap. xW.
358 J. CJ^mCI CONTRA indiffer.
Priscus, qui maluerunt mori, quanr vitia et
maie facta Cœsarum probare^ aut dissimalare.
Quod cum factum sit ab hominibus^ quibiu
non erat nisi dubia spes alterius vitœ beatio-
ris, postquam banc amisissent ; tanto magis dé-
bet fieri ab iis, quibus sjpes multo clarior et
certior œternse felicitatis facta est.
Omnia sœcula viderunt et laudarunt eos^
qui, patrise terrestris causa, mortem intrepidp
animo tulenint. Quod cum ita sit, quis non
laudet eos, qui patriam terrestrem cœlesti, et
vitam hanc mortalem œternœ illi, quam sacr»
Literœ nobis revelarunt, postposu<ere ? Quis non
vituperet viles animas, quœ vitam, quam cum
brutis communem habemus, malunt retinere,
brevi tempore amittendam; quam eam, qo»
amitti nequit, prima data occasione, adipisci?
Milites videmus, qui, non tam patriae causa,
quam ut gratiam Regum et Principum sibi aut
familiee superstiti parent, maxima pericula im-
pavide adeunt, et sibimet ipsi gratulantur, quod
iis parentes vulneribus sunt adfecti, quibus
sentiunt se mox interituros. Imo mercenarii
ipsi fortissime pro iis, a quibus exiguo stipendie
conducti sunt, pugnant ac vitam profundunt;
et sunt qui nolint, ut Veritatem tueantur, rem
aeternam et Numini longe gratissimam, maxi-
misque prsemiis conjunctam, se periculo, non
dicam vitae, sed ne amittendarum quidem fa-
cultatum, aut dîgnitatum caducarum, obji-
RELIGIONUM LIBER. 359
cere ! Ergo res ipsa clamât oportere, Veritatis^
et Virtutis causa, quidvis potius perferre, quam
ut, iis omissis, indignam viris vîtam, aut fragi-
lia boua conservemus.
Itaque hoc nobis prœcepit Christus, cujus
hœc sunt verba : s Omnis qui confitebitur me,
coram hominibus, co^fiiébor et ego eum^ corcmi
Pâtre meo^ qui in cœlis est : qui autem negaverit
ine^ corcm hondnibuSy negabo et ego eum, coram
Pâtre meo, qui in cœlis est; quibus verbis signi-
ficat se eum agniturum pro Discipulo suo et
vita œterna, io Ultimo Judicio, donaturum,
qui doctrinam ipsius factis et dictis numquam
dissimulant. Prudeater quidem alibi ipse tes-
tatus est debere hoc fieri ; cum dixit, ^ Marga-
ritas non esse porcis objiciendas. Sed ea pruden-
tia eo non spectat, ut per totam vitam, si opus
sit, ad vitandam hominum iram atque invi-
diam, dissimulemus, nedum ut mentiamur;
verum ut ne, alieno tempore et loco, homines
pervicaciter errantes ad saniorem mentem re-
vocare frustra adgrediamur. Aperte monet,
post verba adlata de confessione Religionis, fo-
re interdum ut faciendum hoc sit, cum maxi-
mo odio propinquorum nostrorum, atque im-
minente certas mortis periculo : î Qui amat^
inquit, patrem aut matrem, plus quam me, non
est me digms; et qui amatjilium, autJiUam, su^
f Omnis, &c.] Matth. x. ^ Margaritas] Matth. vu, 6,
39. iQmi amaf] MatUi. x. 37.
360 J. CLBAICI CONTRA INDIPFER.
per mCf non est me dignusf qoslis est, qui dog-
matâ et praecepta^ a Chirislo aoôepta, dissimu-
lât, ifi gratiam familiae. Net omiatt Christas
monere propter constantiara ejusHKNfi, mortete
oportere exspectari^ neque eo seeius m inatitato
pergendum ; et qui propterea vitam hanc arah-
teret, eum beatam immortalitatem^ in altéra
vita, eonseqiraturani ; ^ Qui non accipit cnteem
suam, et sequ/Uur me^ non est me dignus. Qm i/h
venerit vitam stuxm, (in hoc sasculo,) perdet Ulam
(in future) ; et qui periSderit (in ttfris) vitam
suam propter me^ inoeniet eam, in ccelo, eamque
longe feliciorem atque aeternam.
Quse doctrina ita perspicua est^ ut nuUa
Christianorum^ hoc tempore, familia circa
eam dissideat. Qui Romano Pontifie! parent^
et qui desierunt parère^ qnicumque sint, om-
nes uno ore contendunt nefas esse dissimulare
quod sentimus de Religione; tibi agnntirr
dogniata majoris moment!^ et eum res sine se-
ditione et tumultu fieri potest. Nam rectins
est, in iis, sine quibus fides Deo débita, et
sanctitas morum incohimes sunt, dissimulare
quid sentiamus; ne contentiones perpétuai, in-
ter Christianos, excitentur; eum perpancr sint
Viri Eruditi, qui de omnibus pariter sentiant.
Dissimulare autem dicimus, non simUlare ; nam
tacere quid sentias non est mentiriy sed dtcete
^ Qui non accipUl Matth. x, 88, 89.
RBUGIONUM LIBBR. 361
te credere id quod non credas, id demum
mendacium est. Ad quod accedit, si dogma
quodpiam palam lege sanciatur, quod falsum
pntes; licitum esse oportere modeste dissensum
suum testari^ sine contentione et tumultu.
Alioqui pro mansueto regimine Christianarum
Ecclesianim^ quod non excludit omnem dis-
sensum^ cum cantate conjunctum; incidere-
mus in meram tyrannidem, a qua ne minimum
quidem dissentire liceret. Innumerse sunt
qufi&stiones Theoreticœ obscurœ^ prœsertim iis
qui ejusmodi studiis operam numquam dede-
runt; in quibus quœstionibus^ libertas Christi-
ana illœsa maneat oportet: qua in re, etiam
omnes Christiani consentiunt; cum sint innu-
mera Scripturse loca, et opiniones Theologicœ
ingenti numéro^ in quibus impune Viri Docti
semper dissenserunt et dissentiunt ; etiam apud
eos, qui consensum in aliis rigidius œquo exi-
gunt.
§. IV. Non facile dissentientes damnandos, quasi
reos erroris, aut cultus ilUcitiy cum quibus salus
œtema consistere non possit ; adeo ut nemo eo-
rum, qui eos admittunt, nàsericordiam a Deo
consequi possit : nec tamen fas esse prqfiteri
nos credere quod non credimuSy autfacere quod
damnamus.
Qui ab Ecclesia Romana secesserunt^ non
consentiunt quidem per omnia inter se^ ut nec
1 1
362 J. CLBRICI CONTRA INDIFFER.
îi j qui in ea manserunt ; sed, ex Eruditissimo-
rum quorumque Virorum sententia, in nulla
re dissident, quse cum fide Deo débita, obse-
quioque ei priebiendo, consistere non possit.
Sed varia ab iis Ecclesiœ Roman» exprobran-
tur, cum in dogmatibus, tum in cultu, qus
plane falsa atque illicita putant« Verumne sit
hoc judicium, an secus, hic non inquirimus.
Sed hoc constat, etiam ex ejus Ecclesiœ sen-
tentia, non licere iis profiteri se ea adprobare,
quœ improbant; nec quemquam admittit in
communionem suatn, qui profiteatur se ab ea,
in illis, dissentire.
Sunt tamen, inter dissen tien tes, ^ Viri Célè-
bres atque Eruditi, qui dum prorsus sibi illici-
tum esse putant ad eam accedere, ob dogmata
et cultum, in quibus diversi ab ea abierunt;
non censent tamen fas esse omnes, qui in ea
Ecclesia vivunt et moriuntur, indoctos et doc-
tes, sainte œterna excludere. Sane qui putant
quidpiam in iis esse, quod adversatur funda-
mentis ipsis Christian ismî, sibi nullatenus licere
existimant iis adsentiri, nec sine gravissimo de-
licto simulare se probare quod damnant; quo
delicto se a sainte exclusum iri, si in id incide-
rent, atque ad mortem usque perseverarent, ju-
dicant. Sed qui bona fide talia amplectuntur.
^ Vhi Célèbres] Inter alios grio ProtestanHum iuta mm ad
Gulielmus ChilliQgworthiuSy ia stdutem; ubi et alios secom
Libro ÂngUco ÎBBCiv^to, Reli> %«ti\Â!&\ites memorat.
RBLI6IONUM LIBBR. 863
quod credant esse consentanea Révélation! Di-
vinœ, aut certe cum ea non ita pugnare, ut fi-
dem ac sanctitatem Christianam evertant ; sive
ob genus studiorum^ oui ab adolescentia ope-
ram dedere^ sive defeetu cognitionis et judicii j
ejusmodi, înquam^ bomines sainte exclusos
pronunciare non sustinent; quia, quo usque
porrigatur Misericordia Divina erga id genus
homines, non satis norunt. Innumerœ sunt
circumstantiœ locorum et temporum, atque
animorum adfectiones nobis îgnotœ ; quœ mi-
serorum mortalium delicta, apud Deum, éle-
vant, faciuntque ut condonari nonnullis ab eo
possint, quœ in aliis doctioribus damnarentur*
Itaque ssquitatis et prudentiœ Christianse esse
statuunt, dum dogmata et cultum improbant,
homines Divinse sapientiœ et Bonitati dijudi-
candos permittere; dum iis opinionibus adsen-
tiri, aut cultui adesse sibi non licere pro certo
habent.
Hinc certe nemo coUigat homini, in coti-
traria sententia educato, ac legendis sacris li-
bris, more eorum qui secesserunt, exercitato,
si contra conscientiam suam ea faciat, aut di*
cat, quse putat esse illicita et falsa, dumtaxat
ob hujus vitae commoda, licere veniam a Deo
sperare; si moriatur in habitu faciendi et di-
cendi, quod ipse improbat; facturus etiam ac
dicturus, si diutius viveret. NuUa est, nec
erit, ut sperare licet, familia, quœ de Christl
li 2
364 J. CLERICI CONTRA INDIFFBR.
\
Domine censeatur^ a qua vir ejusmodi salutem
consequi posse censeatur.
Videant ergo simulatores quid agant, cum
ita se gerunt^ at Rationis^ Revelationisque lu-
mina tam turpiter spernant; ut lis repugnare
sustineant, utque Christianorum omnium^ qui-
cumque sint, judicium nihili faciant. Nec
putandum est ejusmodi homines esse eruditos,
remque probe eis et mature expensam fuisse.
Sunt spretores eruditionis omnis Theologicse^
nec eam umquam adtigerunt, sine qua nullum
rectum judicium de re ejuscemodi ferri potest.
Non minus nobilem illam Philosophiam, quam
tanti fecerunt Romani olim Proceres^ haustam
quippe e lumine Naturœ, spernunt; quia ad-
fectibus indulgere^ quod ne Philosophise qui-
dem Ëthnicse probatur^ cupiunt. De prseteri-
torum sœculorum judiciis securi^ hodierna om-
nia spementes, deque future œvo non admo-
dum anxii, similiores sunt pecudibus^ quam
hominibus Ratione prœditis, qua non utuntur.
Qui ita fingunt ac mentiuntur, ut faciunt^
nuUo numéro, locoque haberi possunt; atque
indigni sunt quibus ullus fidem habeat^ in ré-
bus hujus aevi, quandoquidem Deo atque Ho-
minibus, in re maximi momenti, illudere au-
dent. Sunt inter eos qui dicere sustineant, in
Religione sentiendum semper cum summa Po-
testate ; quas si mutetur, mutandam etiam cum
illft fidem ; quos tam maie sentire de Christi-
ABLI6I0NUM LIBBR. 365
ana Fide non est mirum^ cum ne Religione
quidem ulla Naturali sint imbuti^ nec rectal
Rationis aut Virtutis rationem ullam habean^t.
Infelices Reges, aut Potestates, talibus homini-
bus fidentes, qui nec Religion! Naturali^ nec
Revelatœ fidem servant! Profecto qui, omni
studio Litterarum destituti, nullis Virorum
Doctorum, quicumque sint, judiciis credunt^
nec Veritatem ulla ratione curant, atque in
perpétua simulatione vivunt, indigni sunt pror-
sus quibus ulla fides habeatur, in iis quse ad
Rempublicam spectant,
Attamen ejusmodi homines, Veritatis licet
et Virtutis spretores, sibî boni Cives atque in-
geniosi tiomines prœ ceteris videntur; cum
neutrum sint, nec esse possint, qui Verum et
Falsum, Virtutem et Vitium susque deque bar-
bent, omnia dicere et facere parati quod sibi
utile putabunt. Taies vero homines et bonse
menti et recte factis nuncium remiserunt, dig-
nique sunt qui ab omnibus spernantur, et fu-
giantur.
§. V. Deo gratum esse posse errantenif atque ex
errore deUnquentem ; sinvulatorem yion posse.
£a est humanœ naturse conditio, ut multi
sint homines, ceteroqui non mali, quibus (aut
prava educatione, aut quod desint doctores et
libri quibus ab errore revocentur, aut etiam
ingenium quo possint Christianorum contro-
lis
S66 J. CLBRICI CONTRA INDIFFBR.
versias intelligere et de iis judicinm ferre) vita^
velutl in tenebris, exigitur, Ejusmodi homi-
nes^ pro captu suo quœ docentur de Religione
Christiana amplexi^ eaque bona fide sequuti
pro humanœ naturse statu^ misericordia digni-
ores sunt, quam ira. Reb'gio eorum plena ig-
norantia^ mutila^ et manca etiamnum est; sed
bo»œ fidei. Ideoque credibile est fore ut is,
qui non metit, vbi non sévit, pro summa sua
œquitate, iis ignoscat^ aut certe multo levîores
pœnas imponat^ quorum est ea sors.
Sed si reputemus homines esse^ quibus nec
educatio, nec doctores, nec libri, nec inge-
nium defuere; ut intelligerent quorum esset,
in controversiis de Religione^ potior causa et
quorum deterior; et qui partes errantium se-
quuntur, ea tantum de causa^ quod opes, vo-
luptates et honores hujus vitœ apud eos conse-
quentur; iis sane hominibus non possumus
non indignari, nec quisquam est qui eos excu-
sare sustineat, aut certe possit ejusmodi vitse
propositum tueri ; nisî profligatae sit impuden-
tiœ. Hinc facile intelligere est, si nos, quorum
virtus etianinum valde imperfecta est, non pos-
simus iis ignoscere ; quanto severior futura sit
summa Dei Justitia, erga eos qui Mehdacium
Veritati scientes et prudentes praetolerint, ob
caduca atque incerta hujus vitse mortalis bona.
Deus, pro sua summa misericordia, ignoscit
ignorantiœ, cujus vitium non est causa, imper-
RBLI6IONUM LIBER. 367
fectis virtutibus^ atque hominum qui decepti
sunt erroribus^ prœsertim nulla intercedente
nequitia^ nec ullo Religionis contemtu; sed
numquam^ ut Chrîstus nos docuît^ iis veniam
concédât^ qui^ veritate cognita^ maluerint men-
dacium profiter!. Imo ne hominibus quidem
ejusmodi Simulator gratus esse potest; qui nol-
lent habere amicum^ qui^ ob levé emolumen-
tum^ paratus esset veteris amicltise jura omnia
conculcare. Qiiare ex iis^ quâe dicta sunt^ col-
ligimus nullum esse turpius et periculosius fia-
gitium ; quam eorum qui^ in rébus gravissimis,
dissimulant quid optimum putent^ et deteri-
oribus palam favent. Quod Ratio ipsa docet,
confirmatque Religio Christiana^ consentienti-
bus omnium, quotquot sunt, Christianorum fa-
miliis.
FINIS LIBHORUM CLERICI.
1
TESTIMONIA
DE
HUGONIS GROTII
ADFECTU ERGA ECCLESIAM ANGLICANAM.
LECTORI S.
L>UM haberem sequentes litteras ab Amplîssi'^
mo et Eruditissimo Viro Henrico NeWtonio,
a Sereniss. Magnœ Briianniœ Regina ad R. C.
Sereniss. Magni Diicis Etruriœ extra ordinent
misso ; cujus singulari ïmmanitati alia multa de»
beo; visus mihi mm omnibus Orotiani nominis
amantU)us rem gratam, nec parum EccJesiœ An-
glicanœ honor\ficam facturuSj si eas hic ederem.
Ex iis certe constare potest, summum virum quam
aptime sensisse de Ecclesia Anglicana; et in illa, si
licuissetf libentissim£ victurum fuisse. Es ergo.
Candide Lector,fruere; deque viro, qui tam bene
de Republica Christiana meritus est, bene sentire
perge. Vale. Clericus.
370 TESTIMOMA
I.
HENRICUS DE NOVA VILLA
PETRO HIERON. BARCELLINO
ABBATI S. EUSEBII DE URBE
S.D.
FlORENTIAM Lîburno, Pîsîsque, ubi fe-
bri'm pœne ex aëris intempérie contraxeram^
sanus salvusqae tandem reversus, nihil prius
habui^ Optîme Barcelline^ amplissima Illustriss.
Magliabechii Bibliotheca instructus, quam
meam de summo viro Hugone Grotîo fidem li-
berare^ et ex Scriptis ejus^ prœsertimque Lit-
teris, ubi veritas^ ubi candor, ubi animi sim-
plicilas^ ac intimi mentis sensus reteguntur,
ostendere quam magnifiée, omni vit» tempore
et paullo ante obitum, cum illi mors et im-
mortalitas in conspectu essent, de nobis sensé-
rit, scripseritque. Novi quid de eo dixerint soi
ordinis princeps Petavius, Brietius, Valesiusque,
et tôt alii Vestrae Communionis celeberrimi
vîri ; qui bene volebant, favebantque viro,
bono Christianitatis commun! nato. Notum
quoque unîversîs quanta et in Patria et in Ex-
silio, postquam etiam ad gradum sublimiorem
DB H. 6ROTIO. 371
apud Ëxteros evectus fuerat, a Calvini secta-
toribus in bonis^ dignitate^ ac fama peirpessus
fuerit; et quantum denique controversiarum
aestus (dum pacî in Republica et inter Eccle-
sias procurandse unice mentem intendebat^
quod multis, quam mirandum! quam dolen-
dum ! displicuit) indolem alias pacificam ac
niodestam^ cum se modis indignis a suis trac-
tari videret, transversam egerit, mitîque sapi-
entiae^ quœ illi a natura judicioque inerat^ in-
terdum prsevaluerit. Attamen haec non impe-
divere, quominus ita de Pâtre suo magnus
quoque Filius Carolo II. Magnœ Britanniœ^
cui opéra Patris dkavity maximo Régi, simulque
omnibus dixerit ea quse mox subjiciam; cum
nullas adulandi, aut metuendi causas haberet,
quippe in Republica partes ad versas filio sororis
Caroli sequutus; cumque jam privatus esset,
rustico ac litterato otio conditus, senex, et
mord, ideoque libertati vicinus: Patris enim
Opéra edidît, édita non vidit; et vita ejus una
cum vita parentis eodem volumine cernitur,
legi turque. 1\i enirriy inquit Pet. Grotius, in-
ter omnes Reges unus ille es, quem protectorenv
suum pars Christiani Orhisj si non major j sanior
cerie jamdiu agnoscit, J\â idem iHe^ cajus se
Fidel ac Defensioni ipsa se Fides Christiana non
invita stibjecit; ciijus potissimum in regniSy is sa-'
crarum litterarum intellectus, is Dwini Numîms
cuitus, isy in exercenda nimia illa disputandi de
372 TBSTIMONIA
arcanisfidei dogmatibm Ucentia recepta^ est mo-
dus; quibuscum convenire se auctor idem et parens
meus jam pridem testaius et publiée Scriptis }d$
professus est.
Nunc ipsum audi H. Grotium sua verba lo-
quentem^ suos ita exprimentem sensus^ in £pi-
stola Parisiis anno mdcxxxviii. ad Joan^ Cor-
vinum data, non Anglum sed Batavum^ allus
£cclesiœ Theologum et itidem Jurisconsoltum,
adeoque rerum divinarum humanarumque sci-
entem, de Reformatione Religionis apud nos-
tros superiore sœculo facta: In AngUa mies
quam bene processent dogmatum noxiorum repur-
gatio; hac maxime de causa^ quod qui id sanctissir
mum negotium procurandum suscepere, niMl admi-
sentit noviy nihil suiy sed ad meliora sœcula inten^
tam habvere ocuhram adem. Tune illa etiam-
num florebat, nondum coorto bello civili, nec
Rege debellato, aut captivo, nedum damnato
et securi percusso. £a demum, contra spem
omnem humanam, reducto in solium avitum
Filio, obstupescente Europa, denuo refloruit et
quasi renata est ; ac deinde post varies casus,
minas, metusque adhuc illsesa et secura manet,
vigetque.
Neque tantum sentiebat ipse bene de Ecole-
sia Anglicana, sed etiam amicis prœcepit, qui a
suis partibus erant in Batavia, et, quod non
minimum, periculorum, damnorumque com-
munione conjuncti, ut ordines sacros ab Epi-
DE H. GROnO. 373
scopis nostris susdperent; quos certe non eo
nomine Schismaticos, non Hœreticos esse cre-
didit^ aut ab aliis credi voluit. His igitur ver-
bis Fratrem compellat: Suaderem us (scilicet^
Remonstrantibus) ut œnsiituerent inter se quoS"
dam in eminentiori gradu, ut Episœpos; et ut il
X9ipodta-lav sumerent ab ^rchiepiscopo HibemOf
qui ibi est, et iia ordinati ordinarent deinde Pas»
tores ceteros: et hoc ineunte anno mdcxlv.
qui illi fatalis erat, adeoque et litteris îpsis ad-
modum infelix. Episcopus^ de quo loquitur^
erat^ ni fallor, Joannes Bramhallus, tune tem-
poris apud Hibernos Episcopus Derrensis^ et
restituto in régna Carolo IL Archiepiscopus
Armachanus ac proximus eruditissimo Usserio
Hibernise Primati; quique postea^ iisdem in
terris^ Ecclesiœ nostrœ vindicias in Mileterium
edidit. Vide etiam quid de publico Dei apud
nos cultu^ 8. Aprilis anno mdcxlv. eidem
dixerit: Liturgia Anglicana, ab eruditis onrni^
huSj habita semper est optima.
Videtur admodum probabile hune virum,
qui Reformationem Anglicanam sanctissimum
negotium vocat^ qui datos, susceptosque ab
Episcopis ejusdem Ecclesias sacros ordines et
in Anglia statos sacrorum ritus^ prseceptasque
publiée summum Numen adorandi formulas
cunctis ceterarum in orbe Christiano Ecclesia-
rum prœstare credidit^ voluisse se ei Ecclesiœ
adjungere^ ut animi sensu, ita et externo cultu,
Kk
374 TESTIMONIA
et sic demum, ut voto antea, sic re ipsa, mem-
brum fieri Ëcclesise Catholicae, Verum rem
efifectam dare non potuit^ quia paullo post ve-
nit ei summa dies. Eodem quippe anno, e
Gallia Holmiam delatus est^ legationem re*
punciatiirus^ atque inde domum rediens et
naufragium passus, 28. Augusti vita Rostochii
e&cessit; numquam satis deflendus, cum quod
vitse ejus decessit^ decesserit etiam studiis^ lit-
terisque; nec umquam satis laudandus^ ob ea
quae^ in omni litterarum génère, incepit perfe-
citque: pacis, illœsa Veritate, habita tempo-
rum et dissidiorum ratione, veterisque in Eccle-
sia regiminis, quod apud Anglos ab initio, et,
si Ecclesiasticis Annalibus fides, ab ipso Apo-
stolorum sevo obtinuit, abusibus ubique subla-
tis, amantissimus ; Imperiorum denique, £c-
clesiarumque concordiae, qua sermonibus, qua
exemplo, qua scriptis, semper studens consu-
lensque. Sit apud Deum, Dominum commu-
nem, ei sua merces ! Sit et ejus grata semper
apud posteros mémorial Vale. FlorentÙB, xii.
KaL Maias mdccvi.
DB H. GROTIO. 375
II.
HENRICUS DE VILLA NOVA
JOANNI CLERICO
S.
jOjH novum ampllssimumque tibi, doctissime
Clerice, de Hugone Grotio testimonium adfe-
ro^ atque priore (si dignitas ia Republica^ aut
rerum in Auctore notitia spectetur, sive etiam
quod, Grotio adhuc superstite, scriptum fuerit)
gravius. Desumtum est e litteris ad maximum
Prflesulem Gulielmum Laudium, tune Archiepi-
scopum Cautuariensem, quocum etiam littera-
rum commercium saspius habuit, Parisiis 24.
Octobris stylo Gregoriano an. mdcxxxiii.
scriptis ; quarum copia mihi nuper facta est ex
Anglia^ beneficio Illustrissimi Viri D. Joannis
Sommeri, summi olim âorentissimi regni Can-
cellarii, tune Legum, ^ nunc studiorum praesl-
dis. In iis litteris, sequentia de Grotio habet
Ulustrissimus Vicecomes Scudamorus, eo tem-
pore in Galliis nostrœ gentis legatus.
** Cum primum legatum Grotium videbo^
"■ Hoc anno 1709. Condlii Privftti Serenifs. Regins Pneset
£Mtut est.
Kk2
376 TESTIMONIA
<^ non praetermittam id facere quod mihi de
<' illo mandasti. Sane^ Domine, persuasum
^^ mihi est eum ex animo et vehementer amare
*' et révérer! te, et rationem qua te geris. Pro-
'* fitetur se corpore et animo favere Ecclesiœ
^^ Anglicanœ ; et hoc fert de ea judicium, vi-
<^ deri illam omnium Ecclesiarum, quœ hodie
'^ sunt, maxime perennaturam/'
Cum vero ex Scriptis tuis abunde constet,
non sine nostra qaidem laude, neque maximo
Exterorum emolumento, te optime quoque An-
glicum callere sermonem, ipsa nunc Scudamori
verba ad finem Epistolœ lubens subjicîam* Vale.
Genuœ xvii. KaL Febr. mdccvii.
The next tinte I see Embassador GroiiuSy Imll
notfaile to perj'orm your commandements concem-
ing him. Certainlyy my Lord, lam persuaded
ihat he doth unfeignedly arid highly lave and ré-
vérence your person and proceedings. Body and
soûl he professeth himself to be for the Church
ofEngland; and gives tMs judgement ofit, that
it is the likeliest to last of any Ckurdi tMs day
in being.
DB H. oaono; S7'
ITI.
ALEXANDRO FORRESîy.RO
«
S. D.
V
FRANCISC. CHOLMONDELEIUS.
Ex AngUca Lingtm versa.
v^UOD cupis scire de H. Grotio, maximo
propemodum viro omnium^ quos umquam ulla
tulerit œtas, sic habet. Contigit me Lutetiam
venire^ paullo post rem transactam. Cum vero
notissimus essem D. Crowdero^ sœpe mihi con-
fidenter dixit^ fuisse hoc ultimum monitum,
quod magnus ille vir uxori dédit, sicut sui of-
ficii esse credidit; ut eum mori in communi-
one Ecclesiœ Anglicanœ declararet, in qua
Ëcclesia optabat et ipsam vivere. Hoc ipsa
aperuit^ cum data opéra venisset ad nostram Ec-
clesiam ; (quae erat in «dibus Ricardi Brownit^
qui tune in Gallia erat nomine Régis Anglis^;)
ubi e manu D. Crowderi, Cappellani eo tem-
pore Ducis Eboracensis, Cœnœ Dominicas Sa-
cramentum accepit. Factum hoc est statim
post mortem ejus viri, quam primum per ip»
sius rationes iicuit. Archiepiscopus BramhaU
Kkâ
I
878 /tjbstimonu
I .
lus, HiberiûaeJPrimas, in defensione sui ipsius
et EpiscopaUl Cleri, contra Ricardi Baxteri
Ptesbyteran/accusationem Papismi, ita de Gro-
tii Reli^kfne loquitur, p. 21. Ille a^fectu
erat u^r^^cus, et desiderio verus films Ecclesiœ
Angliéanœj quam tuicori suœ et alns amids lau-
dave^at, auctorque fuerat ut ei firmiter adhœre-
renfy quatentis eis opportunum esset. Ego ipse et
alii multi vidirmis ejus uocorem mavdatis viri pa-
rentem, (quod palam ïlla iestabatur,) sœpe ad pre-
ces nostras et sacrainentorum celdn'ationem vent"
entem. Cum Matthias Turnerus. summus Gro-
tii amicus, cuperet scire cur ipse non adi-
ret communionem Ecclesise Anglicans 3 re-
spondit se libenter id facturum fuisse, nisi ratio
muneris Legati Sueciœ obstaret. Ceteroqui ve-
hementer probabat doctrinam et disciplinam
nostram, et in nostra Communione optabat vi-
vere et morî. Si quis putet se melius nosse
inentem Grotii, ex conjectura, et consectariis,
quam ipsum; aut dissimulasse eum,.apud uxo-
rem et liberos ; fruatur sua ipsius opinione, sed
non multos habebit sibi adsentientes. Vale.
JE FaUe Regia. 23. Junii mdccvii.
Ex alus ejusdem litêris datis 6. Octobr»
MDCCVII.
Nuper tibi narravi plenius quod noram de
vidua magni ilHus viri Hugonis Grotii. De-
DE H. GROTIO. 379
inde in memoriam revocavi pium illum et bo-
num prorsus virum Spencerum Comptonium
Equitem, Comitis Northamptoniae filium, mi-
hi narrasse se praesentem adfuisse^ cum vidua
Grotii hoc professa est et Sacramentum ac-
cepit.
FINIS A CLERICO BBITORUM.
VARIANTES LECTIONES.
SYLLABUS locorum, ubi particulae textus
quae suis quaeque annotationibus praefiguntur,
in unica Auctorîs editione cum notis^ diversam
lectionem pariant cum textu comparatae. Et
nota, voces Italico charactere exaratas in textu
esse hujus Oxoniensis editionis ; quse sequuntur
Romanoy diversam lectionem continere : t. de-
signare lectionem in textu Grotii; w. lectio-
nem in ipsius notis : n. pr. lectionem, quan-
quam non receptam, probam tamen esse, et
interdum etiam textui prseferendam.
Pag.
lin.
48.,
penult
. nmlto o/tm] olim multo. n. pr.
69.
1.
ipsius] ejus. n.
—
—
nam ef] nam. ».
76.
3.
falso sibt] sibi falso. n. pr.
86.
ult.
Hystaspen] Hystaspem. t.
100.
9.
fateantur] fatentur. n.
101.
11.
agnovif] agnoscit. n.
111.
ult.
ea de] de ea. /.
—
—
ex Socratis] Socratis. ».
112.
5.
de bestiis] bestiis. t.
130.
ult.
habebaîU] habent. ». pr.
132.
9.
ac] et. ».
196.
9.
nunc etiam] etiamntmc. ». pr.
382 VARIANTES
Pag. lin.
ISl. 7. redeunduni] redeundiim esse. n. ;»r.
1S9. 14. ac] et. n.
ISS. 9. subkvarent'] sublevabant. /.
IS4. pemUi, ac] et. itr
189. 12. é] ex. ».
1. facturum se discedetu] dLscedens facturom se. n.
Romani impem partes] imperii Romani fines, h, pr,
haud aliter] aliter haud. n.
scripto fidem] fidem scripto. /.
insectabaniur] insequebantur. n,
cum et] cum. n.
legibus] leges. t,
Solomonis] Salomonis. t.
attuUmus] attigimus. t,
prmserthn] maxime, n.
se a>g%] cogi se. ».
911. antepenult, venturos] futmt>s. ».
916. 10. ea] eo. ».
990. 1. etiam] etiam etim. ». pr.
935. 1. defectori] rebelli. /.
— penult, illa tege] illa. ».
9S6. 9. lege Ckristi] Christi lege. ».
cultus] coltmn. t.
autem] autem vesci. ».
non minus sabbaHs] sabbatis non minus, t.
ad] in. ».
non astrictam /uisse] astiictam non esse. /.
141.
1.
146.
5»
150.
ult.
154.
10.
164.
ult.
166.
19.
170.
11.
178.
ult.
189.
1.
903.
13.
908.
ult.
941.
5.
950.
4.
958.
17.
955.
5.
—
11.
957. <
mtep
961.
4.
-—
5.
964.
5.
973.
6.
989.
8.
985.
5.
303.
13.
immutatum] innovatom. /.
vider(] appellari. t.
est proditum] proditmn est. t.
ille morbos] morbos ille. ».
Dei verhum] verbum Dei. ».
iUe] illa /.
navi] nave. /.
— — stercore ekphanHs] elephantis stercore. !•
304. 9. vf^ptc^em] Tolnptates. I.
LECTIONES. 38S
Pag. lin.
806, 5. m nobis et excitari] et excitari in nobis. t.
S07. permit, a Deo «e] se a Deo. n,
808. 9. su7tf\ sint. /.
— 12. aasecutus] consecutus. /.
809. 10. mis ahiens] abiens suis. ».
— 14. ipsos] nos. n.
— ult, inteliigani] intelligunt. /.
810. 4. antecelianf] excellant, t,
— 6, latentem veritatem] Teritatem latentem. t,
811. 5. agant Deo] Deo agant. n.
•— 7. naturœ Aommum] naturœ. i>.
HIS adde^ quod in duobus Contexlm locis a
lectione Grotiana veritatis studiosi recesseri-
mus : hi sunt^ pag. 45. lin. 3. ubi OMio in*-
seruimus; et pag. 245. lin. 14. ubi pro sex-
centos legimus quingentos. In annotationibus
quam sœpe facta sit emendatio^ longum esset
dicere.
CATALOGUS LIBRORUM
A GROTIO ET CLERICO
laubatorum;
Cum Notitia Edltionum^ ad quas partîm ab ipsis^
partim a nobis laudati loci sunt concinnatî. Notet
lector^ in opère Grotii ad paginas non proYocatum
esse nisi editionum jam Grotii sevo extantium :
nec tamen ita nos fuisse religiosos^ ut> ubi se coin-
moda dwish ostenderit in recentioribus editioni*
bus^ eam non usurpaverimus. JËtate Grotii mol-
li veterum Scriptorum libri nulla distinctione le-
gebantur: quod et de nonnullis etiamnum dici
potest.
AbARBANIEL, Alseck, et R. Simeon. In Esaîae 30. seqq.
Lngd. Bat. 1631. editi a Coostantiiio L'Empereur. Vide et
LfCo Hebrœus.
Abdias. Histor. Apostolornm, Basil. 1552. a Wolfgango
Lazio.
Abenada. Vide p. 258. col. 3. hujas ecUtionis.
Abeneadra. Comm. in Biblia sacra, cum R. S. Jarcbi. R« D.
Klmcbi, R. Levi Gerson, R. Saa^, aliisque : edfti cum
Bibliis Hebndds, Basil. 1618. a Joh. Buitorfio.
Abrahamus Sidmanticensis, Rabbinus. t. p. 266. 2.
AbulTeda. Vita Mahumetîs, per Joan. Gagnierium, Ozob.
1723.
Acosta. (Josephus.) De Natura Nori Orbis, &c. Colon. Agripp.
1596.
L 1
386 CATALOGUS
Adamus Bremensis. Historia Ecdeslastica ecHta corn scripL
aliis ab Erp. Lindenbrogio, Francof. 1609.
^lianus. De Nat. Anim. Londini, 1744. ab Abr. Gronovio.
Var. Hist. Liigd. Bat 1701. ab Jac. Perizonîo.
/Eneas. y. Gazants,
/Bschylus. Lond. 1664. per Th. Stanleiuin.
Albo. (Joseph.) Fundameota Jnd. Relig. Venet. 161 2.
Alcoranus Mahumetis. Latine, cum pluribus scriptis aliis de
Re Mahumetica: inter qiiae Mahumetis Doctrinœ liber,
Generationis, Chronicorum ; Disputatio Christiaiii et Sara-
ceni. Nie. de Cusa Cardinalis CribratioDam Alcorani libri
très, Richardi Confiitatio, CaDtacuzeni libri qnataor ; Bar-
tbolomsi Georgevitii de Ritibns Tarcamm, &c. in Tomis
iii. opéra Theodor. Bibliandri, 1550.
Alexander Aphrodisseus. Liber de Fato, &c Yen. 1534.
Alseck. y. Jbarhaniel.
Alyaresius. (Francise.) Historia de las Cosas de Ethiopia, en
Anvers, 1557.
Ambrosius. Opéra, tom. y. Paris. 16 14.
Ajtninianns Marcellinus. Lugd. Bat. 1693. per Jac Grono-
vium.
Ammonius. t)e simil. et dissimil. Lect. Col. 763. Thesanri Bon.
Vulcanii, Lugd. Bat. 1600.
Ampelius. Ut vulgo Floro, vel.Eutrojwio subtexittir.
Antoninus. De Rébus suis» Lond. 1 707.
Aphrodisaeus. v. Alexander,
Apollonius Rhodias, cUm Scholiasté. Lugd. Bat. 1641*
Appianus. H. Stephani éd. Paris. 1591*
Apuleius. Lugd. Bat. 1594. per Bon. Vulcanium. Sed aîiatn
• adhibuimus, pp. z^, 72. nempe Amst. 1624. quam tamen
Grotium non usurpasse sed antiquiorem, diyisionem ApoUh-
giœ in dnas atque alia probare liquet.
Aquila, Biblicus Interpres. y. Origenis Exapla^
Arabicus. y. Geographus.
Aristsus. Histor. LXX. Interpretum, Oxon. 1705.
Aristides, Smymieus Orator. Paris. 1604. tomis iii.
Aristophanes, cum Scholiasté. Amst. 17 10. a Lud. Kustero.
Aristoteles. Basil. 1550. meré Grseais. Non tamen ubique sîbi
constat Grotius in Capitibus enumerandis ; et necesse erit
Casauboni éd. interdiraa in auxilium tocare, Lugd. 1590.
In éd. quoque Du Valli, quam listirpat Clericus, Metaphy*
sicorum libros transpositionem pati notandum.
Arnobius. Duac. 1634.
Arrianus. Dissert, in Epictetnm, Cantab. 1655.
Athenœus. Lugduni, 161 2.
Athenagoras. Legatio et De Resnrr. Mortuorum. v. Justi"
nus M,
LIBRORUM. 887
AugustiDUS. Epistols ordioe antiquo, ut éd. Paris. 1586. sed
Confessiones capitulis distinguuntar. eà. Col.
Agripp. 1649. et
In pluribus Sectiones éd. Monach. Bened. Paris.
1679-^1700. adbibuimus ; quam postreraam
semper Clericus.
Barnabas. Epist CathoUca, Amst. 1646. ab Is. Vossio,
Basilius. Paris. 1638.
Baxterus. Grotiana Religrio détecta, Lond. 1658.
Benjaminus Tudelensis. Itinerarium, Lugd. Bat. 1633.
BUibra Veritatis. Laudatnr a Clerîco p. 282. 2.
Bocbartus. Opéra, Lugd. Bat 1712.
Bramhallus. Opéra, Dublin. 1677.
Buxtorfius. Lexicon Cbald. et Rabbin. Basil. 1639.
Cœsar. Ut éd. Delpbin. et vulgatis.
Callimacbus. Ed. Gnevii, Ultraj. 1697*
Cantacuzenus. Ed. Basil. 1543. vide et Jlcoranus*
Capitolinus. Inter August. Historis Scriptores, Lugd. Bat.
1671.
Capellus. Opéra édita ab ejus filio, Amst. 1689.
Carpentarius. (Natb.) Philosopbia libéra, Ozon. 1622.
Casaubonus. Epist ad Card. Perronium, Londioi, 161 2.
Catullus, Tibullus, et Propertius. Ed. Maittaire, Lond. 1715.
Cedrenus. Basil. 1566.
Celsus. De Re Medica, Amst. 1687.
Censorinus. Hamburg. 1614. abH. Liudenbrog^o.
Cbalcidius. Lugd. Bat. 161 7. a Meursio.
Cbalcocondylas. (Laonicus.) De Rébus Turcicis, Col. AUob.
1615.
Cbaldsus Interpres. In Bibliis Polyglottis.
Cbillingworthius. Relig. Protest Lond. 1 704.
Chronicon Alexandrinum. Ed. Du Fresue, Paris. 1688.
Chrysostomus. Eton. 161 2. ab H. Savilio.
Cicero. Ed. Gruter. Hamburg. 161 8.
Cieza. De Rébus Indicis. v. p. 79. i.
Claudianus. Ed. Delphin.
Clemeus Alexandrinus. Paginas éd. Sylburgii, 1592. sed sec-
tiones éd. Potteri, Oxon. 17 15. adbibuimus.
Romanus. Ad Corintbios, Cantab. 17 18.
Clericus. (Joan.) Hist Eccles. Amst. 17 16.
Ars Critica, Amst 1699.
Bibliothecs ab anno 1686. ad annum 1727.
Amst.
Comment, in scripturas sacras, Amst 1 736.
Sil?a Philologica.
l12
388 CATALOGUS
Clericos. (Joan.) Index Philos. Orientalis. r. Sitmlemà,
Copemicns. Revolntiones, Basil. 1566.
Cudworthns. Systema Intdlectaale, Lond. 1678.
Curtias. Ed. Delphin.
Cusanus Cardinalis. v. Jicoranus,
Cyprianus. Col. Agripp. 1617.
Cyrillus Alezandriniis. Opéra VI. tomis, Lutet. 1638. Paginas
tomî. sexti Spanhemii éd. Lips. 1696. Joliani et CyriOi re-
cudit
Damascenus. y, Nicolaus,
Digesta. y. Justiniantu.
Diodorus Sicnlus. Ed. Wesseling. Amst. 1745.
Diogenes. y, Laërtius,
Dion Cassius. Ed. Reimar. Hamburg. 1750.
Cbiysostomus vel Prusseensis. Orat Lutet. 1604.
Dionysius Halicarnassensis. Ed. Hudson. Oxon. 1704.
Disputatio Christiani et Saraceni. y. jflcoranus.
Dodwellns. De Sanchoniathonis Phœnic Hist. Lond. 16Ç1.
Drusius. Prœterita, Amst. 1632.
Durandus, seu Speculator. Spéculum Joris, Franc. 1592.
ii^cardus a Repka. Spéculum Sasonicum. y. p. 41.
Elias Cretenns. y. Gregorius Ncusianzenus,
Empiricus. y. Sextus,
Ennius. Fragmenta, Lugd. Bat 1595.
Epictetus. y. Arrianus,
Epiphanius. Paris. 1622.
Erasmns. Adagia, Col. Allob. 161 2.
Euripides. Ed. Bamesii, Cantab. 1694.
Eusebius. Pnep. Eyang. Paris 1628.
Demonst. Eyang. Paris. 1628.
Ecdes. Hist. Paris. 1659.
Cbron. Can. Lugd. Bat. 1606. ab Jos. Scaligero.
Entbymius Zigabenus. Tomo ii. Bibl. Patmm, Paris. 1624.
Firmicus. Mathesis, Basil. 155 1.
Florus. Traj. Bat. 1680.
Fontenellus. De Oraculis. y. p. 211. i.^
Freita. De Imperio Lusitanorum Asiatico. y. p. 142. i.
•
Gabrielius. Sententiœ seu Conclusiones, Franc. 1597.
Gûlius. Obsenrationes, Col. Agripp. 1595.
Galenus. Lut. Par. 1679.
Garcilazzus de la Vega. Incarum Historia, Lond. 1688.
Gazœus. (iËneas.) l^eophrastus, éd. Gesneri, 1559.
GeUius. Ed. Delphin.
LIBRORUM. 389
Gemma Friaiiu. De Strnct. Rad. A^tr. et Geom. Ant. 1584.
Genghiz-Can. Vita ejus, Gallice^ Lutet. 1710. ^Scriptoiie M.
Petia de la Crou.
Geographi» Nubiensis yel Arabicas. Latine, Paris. 161 9.
GeorgeFÎtius. t. Aicoranus,
Germaoicusy cam Scholiaste. Ed. Sanctandr. 1589.
Gerson. (Levi Ben.) v. Abenesdra.
**•— ~ (Christianus.) ad Judœos, Germanice, Hdmst. 1609.
Gregoras. v Nicephonu.
Gregorius Maguiis. EpUtol», in tomo iv openim, Rom. 1591*
■ Nazianzeuus. Paris. 1609. vel (pp. iisdem) 1630.
Grotâus. Opéra Tbeologica, Amst. 1679. roU. iv.
De Jure Belli et Pacis, Amst 1631.
Epistolœ omues collecta, Amst 1687,
Haiton Armenius. Helmst. 1585.
Halicamasscnsis. y. DionysÎHs,
Helmoldus. Franc. 1556. et Lubec. 1659.
Herodotus. Francof. 1608. Sectiones easdem sequuntur et re
centiores.
Herrera. Historia de los Hecbos de los Castellanos en la^ Islas
y Tierra firme del Mar Occauo, Matriti, 1601.
Hesiodus. Oxon. 1737.
Hesycbius Lexicograpbus. Lugd. Bat 1746. éd. Alberti.
— — De PbilOHopbis. Lugd. Bat 1613.
Hierocles. Lutet 1585.
Hieronymus. Opéra, Lut. Par. 1624.
Cbronic. Eusebianorum versio. v. Emebius,
Hilarius Pictavicnsis. Paris. 1693.
Homerus. Opéra, cum Scboliis, éd. Barnesii, Cantab. 1711.
Jloratius. Ed. Delphin.
«laccbiades, sive R. Joseph Abcn Jacbia. Paraphrasis in Da«
uielem, cum. vers. Latin a et uotis Const L'Empereur, Aaist.
JakumuA. Ad Fentateucbum. t. p. a68. i.
Jamblicbu8 De Mysteriis iËgyptiorum, Oxon. 1678.
Vita Pytbagone, Ed. Arcerii, Frauek. 1598. non-
unuquam éd. Amst 1707.
Hortat. ad Philosophiam, Franck. 1598. Omoino
vide nostram enieodatioDem, p. 396.
Jarchi. (Rabbi Sel.j Comment., in Propbetas Majores et Mino-
res, GotliK, I7i3> vide et Jbenesih'a,
Jerosolymitanus Paraphrastes. lu Bibliis Polyglottis.
Inca. Idem qui Garcilazzus de la Vega : quem vide.
Joacbimus Rbfeticus. Ad Revol. Copemici, Basil. 1 566.
Jobanues. (Rabbi.) laudatus p. 366. 2.
l13
390 CATALOGUS
Jonta» Codex Tbalmudica^. Cam VersioDe et Ckmimeiit. R.
Shôingham, Ozon. 1648.
Jonathan. In.Bibliis Polyglotôs.
Josephus Historiens. Opera> Basil. 1544. mère Gneca. Sed
in nonnullis Ldbris, ut contra Apionem et Il<^ airêMçmrt^êf
kâyt^fiS, éd. Hudson. adhibuimus^ Ozon. 1720.
— Csecns. in Bibliis Polyglottis.
Irenseus. Divisus antiquo more, nt in éd. Col. Agpripp. 1596.
Isaacus Arama. Comment. în Pentatenchum, Venet. 1573.
Isidorus Hispalensis. Origines &c. Paris. 1601.
Juda Levita. (Rabbi.) In Creneâm, laudatns p. 11. a.
Julianns. Opéra, Paris. 1630. vide et Qfrilbts. .
Junius. (Francisais.) Bibua Sacra Latine versa ab ipso et
Tremellio, cnm Notis, Hanov. 1596.
Ivo. Epistolœ, edente Jnreto> Paris. 1610.
Juretas. v. Ivo,
Justînus Martyr. Paris. 1742. com Tatiano, Atfaenagora,
Theophilo AntLocheno, Hermia. Sed nota, doas Apologias
antiqno nos ordine numerare; et interdom landare pa^nas
éd. Paris. 161 5. Clericus Apol. 1. éd. Ozon. 1700.
— Historiens. Ed. Delph.
Justinianus. Codez, Genev. 1636.
Digesta. Ed. Gotho£redi, Lngduni, 1612.
Jurenalis. Ed. Delphin.
Kimchi. (R. David.) in Psalraos, Latine, per Ambr. Janvier,
Par. 1666.
in Esaiam et alios Prophetaa. v. Abausdra.
Lactantius. Capitibns fere semper in Sectiones divîsis, vtpote
longioribus ; ut in éd. Hemianni, Gotting. 1 7361.
Laërtius. (Diogenes.) éd. Meibom. Amst. 1692.
Lampridius, Spartianus, vd quisquis Alezandri Severi vitam
scripsit Inter Aug. Histor. Scriptores, Lngd. Bat. 1671.
Laonicus. v. ChalcocondyUu.
Léo Hebrœus. De Amore Dialogi, Latine, Ven. 1564. Hot
esse Abarbanidis afSrmat Grotins, p. 302. 2.
Lennclavius. Annales Tnrdci, Franc. 1596.
Lindenbrogius. (Frid.) Codez Legnm Antiquanim, Franc^
1613.
— — — Henricns. v. Centorinus.
Littschotius. De Rébus Indi» Orientais, v. p. 142. 1.
Lipsius. Physiol. Stoic. Ant. 1604.
Monita, Ant. 1605.
Livins. Ed. Delphin.
Longinns. Ed. Toup. Ozon. 1778.
Lttcanos. Ed. Ondendorp. Li^. Bat. ipJ^
UBRORUM. 891
LucianuB. Ed. Reits. Amst 1743.
Lncretius. £d. Delphio.
Ludoyicus. y. Fwet,
Lycophron, cum Scholiaste. Ed. Potter. Oxon. 1697.
Macrobius. Lond. 1694. nil diffèrens a prioribus.
Mahumetes. v. jilcoranus,
Mahumetis Doctrîna. ^
— — - Generatio. >v. Jkorantu.
— ^— ^— Chronicon. J
Maimonides. Ductor Dubitantiuiiiy Latdne> per Baztorf. BasU.
1629.
De FundamentiB, Amst. 1638. per Vontium.
Liber Jad, seu ad Deuter. Yen. 1550, i.
De Idololatria, Amst 1641. Heb. Lat.
Ad XIII. Artic. seu Ikkarim, In Bibliotbeca Bod-
leiana, sine TltulOy 4«. H. a. th.
Malchus. Idem qui Porphyrius.
Manasses. Conciliator, Amst. 1633.
De Creatione, Amst. 1635.
De Resurrectioney Amst 1636.
Marcellinus. v. JmmioMU,
Marg^ta. (AntoDÎus.) liber Germanicus, Preoes contra Chris-
tianos quasdam Judsorum continens. v. p. ia6. a.
Marshamus. Chron. Can. Lond. 1672.
Martialis. Fere semper numeratur, ut in éd. Junii^ Argent.
1596.
Martyrologium Romanum. Yen. 1590*
Masius. Coomient in Josuam, Ant 15 74*
Maximus Tyrius. Ordo Orationum antiquus, ut in éd. Heinsii,
Lugd. Bat. 1607. Sed Sectiones Marklandi, éd. Lond.
1740.
Mêla. (Pomponius.) ut in éd. Gronovii, Lugd. Bat. i7aa. Sed
versus, seu Cajûtam minutas ibi diyuiones negleximus.
Mendesius de Hnto, Luâtanus. Ejus Itinera, Anglioe versa,
Lond. 1663.
Mimus. y. Publhu Synts,
Minutius Félix. Ed. Dayisii, Cantab. 171a.
Monueus. (Philippus.) De Yeritate Rel. Christ. Herb. Nassor.
1632. Latine : quod et Gallice prius scriptum, éd. Anyers,
1581.
Moses Gerundensis Nachmanides. In Pentateuchum, Yen.
1548.
Muretus. (M. Ant) Pnsf. ad Senecam, Paris. 1607. yide S^-^
neca.
Nazianzenns. y. Gregorhu,
Nepof. (ComeliuB.} Oxon. 170S.
892 CATiXOGUS
Nezafil Israël. Liber Cabalisticiu, laadatns p. 270. 2.
Nicepbonis Gregoras. Roman, seu Byz. Hist. liÛ. xi. CoL Al*
lob. 1615.
Nicolaûs Damascemis. In Valeâl Excerptis» Paris. 1634^
Nonnus. y. Gregornu Naz,
Onkelosus. In Bibliîs Polyglottîs.
Oppianus. Inter Poêtas Gnecos, Aar. Allob. 1606.
Origenes. Contra Celsora, ad Sectiones éd. de la Rue accom-
modavimus, Paris. 1733.
Philocalia de iUo collecta, jCantab. 1676.
Exapla. éd. Montfauoon. Paris. 1713.
Comment, in M atth. Adhibeas necesse est antiquas
edd. Lat nt éd. Paris. 1604.
Orosius. Mog^nt. 161 5.
Osorius. (Hieron.) Lusitanica, et de rébus Indiae Oriental, in
Operibus, Roms, 1592.
Oridius. Ed. Delph. in Met In cœteria, Burmannl.
Papinius. v. Statius,
Paulus. (Julius.) Sententiœ, pasnm in Kbris Juridicîs, ut éd. Cu-
jacii, Paris. 1586. vel separatim, ut Lugd. Bat. 167 1.
Pausanias. Lips. 1696.
Persius. Ed. Delpbin.
Persii Scholiastes. Est in Bibliodieca Bodleiana^ sine titalo,
8^ D. 212. LdBC.
Petavius. Theol. Dogm. Lut. Par. 1644.
Petronius Arbiter. Ed. Francof. 1629.
Philo. Ed. Col. Allob. 1613. Sed Clericus éd. Paris. 1640.
Philostorgius. Ecoles. Hist. Paris. 1673.
Philostratus. Paris. 1608.
Phlegon. De Mirabilibus, et De Longsvis,, Lugd. Bat. 1622.
Pfaotius. Bibliotheca, Roàiomag. 1653.
Pindarus, cum Scboliaste. Oxon. 1697.
Plato. Francof. 1602.
Plinius Historiens. Quandam éd. ant. ut Basil. 1530.
Junior. Lond. 1722.
Plutarchus. Lut Par. 1624.
Pocockius. Spécimen Histor. Arabum, Oxon. 1650.
Arabica Grotii interpretatio, Oxon. 1660.
Polybius. Lips. 1789.
Polycbrouius. Basil. 1599. vide plenius notatum, p. 78. col. 2.
Pomponius. v. Mêla.
PorphyriusuDe Abstinent. Anim. Traj. ad Rhen. 1767.
De Nympharum Antro, Traj. ad Rhen. 1 765. v
Vita Pythagorœ, cum Jamblicho, Amst. 1 707.
Epist ad Ainebonem» ante Jamblichi Myst»
UBRORUM. 393
Preces Judsorum. Venet. edits. Vide p. 126. col. a.
Prideauxius. Vita Mahometis, Lond. 1697.
Probus. Cum Virgilio, Basil. 1586.
Proclus. (Lycius.) Theol. Platon. Hamb. 1618.
Procopius. Historia ejus, Paris. 1662.
Propertius. v. CatuUus,
Ptolemœus. Geographia, Francof. 1605.
Magna Syntazis, Basil. 1538.
Syntaxis TETPABIBAOS et KAPnoX, Basil. 1553.
Publius Syrus. Franoof. 16 10.
Quindlianus. Oxon. 1693.
Richardus. v. Alcwanus, '
Ruffinus. Versio Latina £ccles. Hist. £u8ebii> Basil. 1528.
Rufus. (Sextus.) Breviarium, Pag. 1 193. éd. Gruter. Histori-
corum Aug. Minor. Hanov. 161 1.
Rutilius. Itinerarium, Amst. 1687.
Saadia. v. jébenesdra.
Sallustius Historiens. Lips. 1724.
— — — - Philosophus. Ed. Cantab. 1671. înter Opuscul. Phi-
loeophorum Grœcorum.
Salmasius. Plin. Ëxercit Paris. 1629.
Salvianus. Noriberg. 1623.
Samnel. (Rabbi.) Epist. ad Rabbi Isaacum, p. 264. 2, &c.
Saxo Grammatiicus. Histor. Danica,. Basil. 1534*
Scaliger. (Jos.) Animadv. in Chron. Ekiseb. v. Eusebius.
Emendatio Temporum, Genev. 1629.
Fragmenta Veterum (a Grotio nuncupata j4uc-
iuarium ad Entend. Temp, etprœclara Ap-
pendix) vid. ad çalcem pnedicti libri.
Schep-tal, Liber Cabalisticus. Hanov. 161 1.
Schindlerus. Lexicon Pentaglotton, Francof. 161 2. Addita-
menta de Abbreviaturis, post p. 1992.
Sebundus. (Rœmundus.) Thcologia Naturalis, Francof. 1635.
Seneca Philosopbus. Ed. Mureti, Paris. 1607.
■ Rhetor. Ed. Mureti jam dicta.
■ Tragœdi» sub eo nomine, éd. Delrii, Antv. iS93'
Scptuaginta. Ed. Grabe, Oxon. 1707.
Servius. Cum Virgilio, Col. AUob. 1610.
Severus. v. SulpUius.
^xtus Empiricus. Ed. Fabricii, Lips. 17 18.
Rufus. V. Rufus,
Siloh. (Rabbi.) Laudatur p. 268. 2. mibi ignotus: sed
Rabbi nica Cognitio mibi est valde. tennis. Num tamen fieri
potuit, ut Grotius vocem SUah, de qua hic agitur, in Kbliis
Munsteriy Basil. 1534* p* 50. maie pro Scriptore acceperit ?
394 CATALOGTJS
.ISmplidus. Comment, in Aristotel. de Cœlo, éd. Âl£> Yen.
1527.
Smithus. (Joan.) Select» Disaert Lond. 1000.
Solinus. Ed/Salmasii, Paris. 1629.
Solorao, (Rabbi,) vel Salomo. v. Jbenesdra,
Sopater. Inter Itbetores, éd. Aid. Yen. 1508.
Sophodes. Ed. Johnson. Eton. 1788.
Specolator. y. Durandus,
Spéculum Saxonlcum. v. Eccardus a Repka. ■
Spencerus. (Joh.) De Leg^g. Hebroorum Ritnalibvs, Cantab.
1685.
Stanleius. Historia Plûlosophis Chaldaic», Anglice, ad cal-
cem Historiœ Philosophis, Lond. 1687. et Latine, ex Cle-
rici versione in tomo ejus secundo Operum Pbilosophîco-
rum^ Amst. 1700. Ad ciïlcem ibi est Clerid ad Stanlrinm
Index, quem raemorat p. aoo.
Statius. (Papinins.) Paris. 1600.
Stephanus Bjrzantinns. De Urbibus, Logd. Bat. 1694.
Stobœus. Aur. Allob. 1609. cum Collectis Antonii et Manqii.
Strabo. Lut. Par. 1620.
Suetonius. Ed. Delphin.
Suidas. Lexicon, Cantab. 1705* éd. Kusteri.
Sulpitius Severus. Lugd. Bat. et Amst 1665. Homio tertium
editus.
Symmachus. In ElxapUs Origeuis, éd. Montfaucon. Paris.
1713.
Synedrium, Codex Thalmudicus. Ed. Joan. Coch. Anast. 1629.
Syrus. V. Publius.
Tadtus. Ed. Delphin.
Tatianus. y. Justinus M,
Terentius. Ed. Delphin.
TertuUianas. Lut. Par. 1675.
Testamentum Yetus et Noviim. Ad Anglicanam Yersionem ac-
commodata ; ideoque intèrdura, in Psalmis prssertim oon-
nullis, uno versiculo a receptis numeris discrepantia.
Thalmud. Ed. Yen. 1522. Perek Chelek ex bac éd. landat
ipse Grotius, p. 271. i. Sed quosdam Titulos, Latine red-
(Ûtos, separatim notavimus.
Theocritus. Inter Poëtas Minores, Cantab. 1684.
Theodoretus. TUerapeutica, éd. Sylburgii, 1592.
Qusestiones in Scriptnras, in Dper. Paris. 1642.
Ecclesiast. Historia, ibid.
TheojB^is. Inter dictos Poëtas Minores Gnecos, Cant. 1684.
Theophilus. v. Justinv^ M.
Thucydides. Ed. Bipont. 1788.
TibuUus. V. CatuUus,
LIBRORUM. 395
Todelenns. v, Btr^'aminuê,
Tyrius. V. Maximus,
Tzetzes. Historia venibi» Politicis, Bas. 1546.
Scholia ad Lycophronem. v. Lycophron,
Valeriiis Maximns. Ed. Delphin.
Vandale. De Oraculis, Âmst. 1700.
Varro. De Re Rnstica, éd. Gesneri.
De Lingua Latina, inter Lat Grammaticos. éd. 1595*
Vegetius. De Re Militari, éd. Plantin. 1607.
^etor Uticensis yel Vitensia. De Persec. Vandalornm, Paris.
1694.
Virgilius. Ed. Delphin.
Vitruyias. De Arcbitectora, Âmst. 1649.
Vires. (Lndoricus.) De Vent. Fid. Christ. Basil. 1555.
Vossius. (Gerardus.) De Grammatica, Amst. 1635.
De Poetica, in Operibns, Amst 1701.
De Histor. Gnscis, ibid.
— ~ (Isaac.) Ad Virgilii Eclog. IV. in opère de Sibyl-
Unis Oraculis, Lond. 1684.
Waltonns. Biblia Polyglotta, Lond. 1657.
Xenophon. Opéra, Lut Par. 1625. Sed Memorabilia divisî-
mus, nt in éd. Simpson. Ozon. 1741*
Zemach David. Liber Hebraos. v. p. 266. i.
Zigabemus. v. Euthymnu,
Zonaras. Annales, Paris. 1686.
Zoroaster. Oracnla, ut colliguntnr éd. Ven. T593.
Zuingerus. Tbeatrmn Humann Vit», Basil. 1586.
FINIS.
Il
ni
m
I
']
•««'
s. *
l
1
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11